تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پەلەستىن-ئىسرائىلىيە مەسىلىسىگە قاراتقان سىياسىتى، دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى قايتىدىن شەكىللىنىۋاتقان بۈگۈنكى دۇنيادا، بىر چوڭ دۆلەتنىڭ تاشقى سىياسەت تەدرىجىي تەرەققىياتىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان ئەڭ مۇرەككەپ ۋە كۆپ قاتلاملىق مىساللارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇرۇندىن تارتىپ پەلەستىن خەلقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك خەلقئارالىق ھىمايىچىلىرىدىن بىرى بولغان بېيجىڭ، نۆۋەتتە ئىسرائىلىيە بىلەن بولۇپمۇ تېخنولوگىيە، ئۇل ئەسلىھە ۋە سودا ساھەلىرىدە چوڭقۇرلىشىۋاتقان ئەمەلىيەتچىل مۇناسىۋەتلەر تورىنى بەرپا قىلماقتا. بۇ ئەھۋال خىتاينى پەلەستىن مەسىلىسىدە يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە مۇرەسسەچى قىلىش بىلەن بىرگە، ئۇنى ئۆزىنىڭ ئىچكى زىددىيەتلىرى، شۇنداقلا رايوننىڭ چوڭقۇر يىلتىز تارتقان گېئوپولىتىك رېئاللىقلىرى بىلەن يۈزلىشىشكە مەجبۇرلاۋاتقان ئىستراتېگىيەلىك بىر ئىككىلىنىش ئىچىگە ئىتتىرمەكتە. بىز ماقالىمىزدە، خىتاينىڭ بۇ مۇرەككەپ رولىنى تارىخىي ئىدېئولوگىيەلىك يىلتىزلىرىدىن تارتىپ بۈگۈنكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتى ئىچىدىكى ئەمەلىيەتچىل مانېۋىرلىرىغىچە، «تەرەققىيات ئارقىلىق تىنچلىق بەرپا قىلىش» مودېلىدىن تارتىپ ئۇچراۋاتقان قۇرۇلمىۋى چەكلىمىلەرگىچە بولغان مەسىلىلەرگە كۆز يۈگۈرتۈپ چىقىمىز.
خىتاينىڭ پەلەستىن مەسىلىسىدىكى سىياسىي مەيدانى: ئىدېئولوگىيەلىك مىراستىن تەشەببۇسكار دىپلوماتىيەگە
خىتاينىڭ پەلەستىن دەۋاسىنى قوللىشىنىڭ يىلتىزى، ماۋ زېدۇڭ دەۋرىنىڭ جاھانگىرلىككە ۋە مۇستەملىكىچىلىككە قارشى دۇنيا قارىشىغا تۇتىشىدۇ. بېيجىڭ ئۈچۈن 1950- ۋە 60-يىللاردىكى پەلەستىن خەلقىنىڭ كۈرىشى، ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىكى مۇستەملىكىچىلىككە قارشى ئېلىپ بېرىلغان دۇنياۋى كۈرەشنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ئىدى. 1955-يىلدىكى باندۇڭ يىغىنىدا گەۋدىلەنگەن «ئۈچىنچى دۇنيا ئىتتىپاقلىقى» روھى، خىتاينىڭ پەلەستىن ئازادلىق تەشكىلاتىنى (پ ئا ت) ئېتىراپ قىلغان كوممۇنىست بولمىغان تۇنجى دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇشىغا زېمىن ھازىرلىغانىدى. بۇ دەسلەپكى مەزگىلدىكى قوللاش، ئاساسەن ئىدېئولوگىيەلىك ئورتاقلىق ۋە ئىنقىلابىي نۇتۇق ئۈستىگە قۇرۇلغان. لېكىن، دېڭ شياۋپىڭ باشچىلىقىدىكى ئىسلاھات ۋە ئىشىكنى ئېچىۋېتىش مۇساپىسى، خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىدە تۈپ بۇرۇلۇش ياسىدى. ئىدېئولوگىيەلىك نۇتۇقنىڭ ئورنىنى، دۆلەتلەرنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا ھۆرمەت قىلىش ۋە ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلاشماسلىق قاتارلىق تېخىمۇ ۋېستفالىيەچە پىرىنسىپلار ئالدى. بۇ بۇرۇلۇش، پەلەستىنگە بېرىلگەن قوللاشنىڭ پىرىنسىپ جەھەتتە داۋاملىشىشىغا كاپالەتلىك قىلغان ھالدا، خىتاينىڭ ئىسرائىلىيە بىلەنمۇ رەسمىي مۇناسىۋەت ئورنىتىشىغا يول ئېچىپ، بۈگۈنكى كۈندىكى ئىككىلىنىشنىڭ ئاساسىنى سالدى.
شى جىنپىڭ رەھبەرلىكىدىكى خىتاي، بۇ تارىخىي مىراسنى «يېڭى دەۋر ئۈچۈن خىتايچە چوڭ دۆلەت دىپلوماتىيەسى» رامكىسىدا قايتىدىن شەرھلىمەكتە. بۇ يېڭى تەلىماتقا ئاساسلانغاندا، بېيجىڭ ئەمدى پەقەتلا بىر ئىقتىسادىي گىگانت بولۇپلا قالماي، بەلكى دۇنياۋى مەسىلىلەرگە ھەل قىلىش چارىسى سۇنىدىغان مەسئۇلىيەتچان سىياسىي ئاكتىيور بولۇشنى نىشان قىلماقتا. پەلەستىن مەسىلىسى، بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، خىتاينىڭ ئۆزىنى ئامېرىكا مەركەزلىك دۇنياۋى تەرتىپكە قارشى ئادىل ۋە ئىجابىي بىر تاللاش سۈپىتىدە كۆرسىتىشى ئۈچۈن مۇھىم بىر ئىستراتېگىيەلىك سۇپىغا ئايلاندى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ 2023-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئېلان قىلغان رەسمىي مەۋقە ھۆججىتى، بۇ يېڭى ئۇسۇلىنىڭ يول خەرىتىسىنى سىزىپ بېرىدۇ: خەلقئارالىق تىنچلىق يىغىنى چاقىرىش، «ئىككى دۆلەتلىك ھەل قىلىش چارىسى» نى كونكرېت ۋاقىت جەدۋىلىگە باغلاش ۋە پەلەستىننىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا تولۇق ئەزا بولۇشىنى قوللاش. 2024-يىلى 7-ئايدا فاتاخ ۋە ئىسلامىي قارشىلىق كۆرسىتىش ھەرىكىتى – خاماسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 14 پەلەستىنلىك گۇرۇپپىنى بېيجىڭغا يىغىپ ئىمزالاتقان «بېيجىڭ خىتابنامىسى»، بۇ تەشەببۇسكار رولنىڭ ئەڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر. خىتاي بۇ ھەرىكىتى ئارقىلىق، پەلەستىنلىكلەرنىڭ ئىچكى ئىتتىپاقلىقىنىڭ ئىسرائىلىيە بىلەن ئېلىپ بېرىلىدىغان ئەھمىيەتلىك سۆھبەتلەرنىڭ ئالدىنقى شەرتى ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ، مەسىلىنى «ئىچىدىن سىرتقا» قاراپ ھەل قىلىش ئۇسۇلىنى نامايان قىلماقتا ۋە بۇ ئارقىلىق غەربنىڭ مۇرەسسەچىلىك تىرىشچانلىقلىرىدىن پەرقلىنىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە.
خىتاينىڭ ئىسرائىلىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى: ئىستراتېگىيەلىك ئىككىلىنىشنى تەڭشەش
خىتاينىڭ ئىسرائىلىيە بىلەن ئورناتقان مۇناسىۋىتى، بېيجىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى ئەمەلىيەتچىللىكنىڭ ئەڭ روشەن نامايان بولىدىغان ساھەلىرىنىڭ بىرى. سىياسىي مەيداندا ئىسرائىلىيەنىڭ ئىشغالىيەت ۋە ئولتۇراقلاشتۇرۇش سىياسەتلىرىنى تەنقىد قىلغان خىتاي، ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيە ساھەسىدە ئىسرائىلىيەنى «يېڭىلىق يارىتىش مىللىتى» ۋە ئۆزىنىڭ تەرەققىيات نىشانلىرى ئۈچۈن كەم بولسا بولمايدىغان ھەمراھ دەپ بىلىدۇ. بۇ مۇناسىۋەت ئاددىي بىر سودا شېرىكلىكىدىن ھالقىغان بولۇپ، ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەتكە ئىگە. ئىسرائىلىيەنىڭ سۇ باشقۇرۇش، تامچىلىتىپ سۇغۇرۇش قاتارلىق دېھقانچىلىق تېخنولوگىيەلىرى، تور بىخەتەرلىكى، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ لايىھەسى ۋە ساغلاملىق تېخنولوگىيەلىرى قاتارلىق ھالقىلىق ساھەلەردىكى ئىلغار تەجرىبىلىرى، خىتاينىڭ «خىتايدا ياسالغان 2025» قاتارلىق تېخنولوگىيەلىك يۈكسىلىش نىشانلىرى بىلەن بىۋاسىتە ئۆزئارا ماسلىشىدۇ. «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسى دائىرىسىدە، خىتاي شىركەتلىرى باشقۇرىدىغان ياكى زامانىۋىلاشتۇرغان ھايفا ۋە ئاشدود پورتلىرى، بېيجىڭ ئۈچۈن پەقەت بىر بازارلا ئەمەس، بەلكى سۇۋەيش قانىلىنىڭ ئورنىنى باسالايدىغان ۋە ياۋروپاغا تۇتىشىدىغان ئىستراتېگىيەلىك بىر ئەشيا ئوبوروتى كارىدورى ھېسابلىنىدۇ.
بىراق بۇ ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك، «ئامېرىكا سايىسى» ئاستىدا داۋاملاشماقتا. ئىسرائىلىيەنىڭ ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك ئىتتىپاقدىشى بولغان ئامېرىكا، ئىسرائىلىيەنىڭ ئەڭ سەزگۈر ھەربىي ۋە قوش مەقسەتلىك تېخنولوگىيەلىرىنى خىتايغا سېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئۈزلۈكسىز دىپلوماتىك ۋە سىياسىي بېسىم ئىشلىتىپ كېلىۋاتىدۇ. ئۆتمۈشتە ئىسرائىلىيەنىڭ خىتايغا «فالكون» بالدۇر ئاگاھلاندۇرۇش ئايروپىلانى قاتارلىق ئىلغار سىستېمىلارنى سېتىشقا ئۇرۇنۇشىنىڭ ئامېرىكانىڭ كۈچلۈك بېسىمى بىلەن بىكار قىلىنىشى، بۇ مۇناسىۋەتنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالىدۇر. شۇڭلاشقا بېيجىڭ، ئىسرائىلىيە بىلەن بولغان مۇناسىۋەتلىرىدە ھەر دائىم «ئامېرىكا ئامىلى» نى نەزەردە تۇتۇشقا ۋە نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاشقا مەجبۇر. خىتاي بۇ ئىككىلىنىشنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي يوللارنى بىر-بىرىدىن ئېھتىياتچانلىق بىلەن ئايرىيدىغان بىر «بۆلۈملەشتۈرۈش (compartmentalization) » ئىستراتېگىيەسىنى قوللانماقتا. بۇ خىل ئىستراتېگىيە، بېيجىڭنىڭ بىر تەرەپتىن ب د ت دا ئىسرائىلىيەنى تەنقىد قىلىدىغان قارارلارنى قوللىغاچ، يەنە بىر تەرەپتىن تېل ئاۋىۋ بىلەن مىلياردلارچە دوللارلىق تېخنولوگىيە كېلىشىملىرىنى ئىمزالىشىغا شارائىت يارىتىپ بەرمەكتە.
ئىككى دۆلەتلىك ھەل قىلىش چارىسىدىكى رولى: «تەرەققىيات ئارقىلىق تىنچلىق بەرپا قىلىش» مودېلى
خىتاي پەلەستىن-ئىسرائىلىيە مەسىلىسىگە ھەل قىلىش چارىسى سۇنغاندا، غەربنىڭ ئادەتتە دېموكراتىيە، كىشىلىك ھوقۇق ۋە سىياسىي سۆھبەتلەرگە ئالدىنقى ئورۇن بېرىدىغان قىممەت قاراش مەركەزلىك دىپلوماتىك مودېلىغا ئوخشىمايدىغان، «تەرەققىيات ئارقىلىق تىنچلىق بەرپا قىلىش» (development-led peace) دەپ ئاتاشقا بولىدىغان پەرقلىق بىر ئەندىزىنى ئوتتۇرىغا قويماقتا. بېيجىڭنىڭ ئاساسلىق تەشەببۇسى شۇكى، سىياسىي مۇقىمسىزلىق، رادىكاللىق ۋە توقۇنۇشنىڭ يىلتىزى ئىقتىسادىي مەھرۇملۇق، ئىشسىزلىق ۋە ئۇل ئەسلىھە كەمچىللىكىگە تۇتىشىدۇ. بۇ ئۇسۇلغا ئاساسلانغاندا، ئەگەر پەلەستىن ئىقتىسادى كەڭ كۆلەملىك ئۇل ئەسلىھە تۈرلىرى بىلەن جانلاندۇرۇلۇپ، سودا يوللىرى ئېچىلسا ۋە خەلقنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسى ئۆستۈرۈلسە، زوراۋانلىق ۋە توقۇنۇشقا بولغان مايىللىق ئازىيىپ، سىياسىي كېلىشىم ھاسىل قىلىش تېخىمۇ ئاسانلىشىدۇ. بۇ، ماھىيەتتە خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك تەرەققىيات مودېلىنى ۋە «بىر بەلباغ، بىر يول» تەشەببۇسىنىڭ تۈپ پەلسەپەسىنى ئوتتۇرا شەرق تىنچلىق مۇساپىسىگە تەتبىقلاش ئۇرۇنۇشىدۇر.
خىتاينىڭ 2023-يىلى سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن ئىران ئارىسىدا دىپلوماتىك مۇناسىۋەتلەرنىڭ قايتا تىكلىنىشىگە مۇرەسسەچىلىك قىلىشى، بۇ مودېلنىڭ يوشۇرۇن كۈچىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان مۇھىم بىر مىسالدۇر. بىراق، پەلەستىن-ئىسرائىلىيە توقۇنۇشى، ئىككى رايونلۇق كۈچنىڭ رىقابىتىدىن كۆپ مۇرەككەپ. چۈنكى بۇ يەردە ئامېرىكا، تەڭلىمىنىڭ پەقەت بىر پارچىسى بولۇپلا قالماي، بەلكى ئىسرائىلىيە بىخەتەرلىكىنىڭ ئاخىرقى كاپالەتچىسى سۈپىتىدە مۇساپىنىڭ مەركىزىدە ئورۇن ئالىدۇ. خىتاي بۇ رېئاللىقنى ئېنىق بىلىدۇ، شۇڭا ئۇ بىۋاسىتە يۈزلىشىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ، ب د ت قاتارلىق كۆپ تەرەپلىك سۇپىلاردىن پايدىلىنىپ خەلقئارا قانۇنغا ئاساسلانغان ئورتاق تونۇش ھاسىل قىلىشقا ۋە ئىقتىسادىي رىغبەتلەندۈرۈش ۋاسىتىلىرى ئارقىلىق تىنچلىقنىڭ «ماددىي ئاساسى» نى يارىتىشقا كۈچەۋاتىدۇ. بېيجىڭنىڭ ئاخىرقى نىشانى، ئامېرىكانى مۇساپىدىن سىقىپ چىقىرىشتىن كۆرە، ئۆزىنى كەم بولسا بولمايدىغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ئاكتىيورغا ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق تەڭلىمىنى ئۆز مەنپەئەتىگە بۇراشتۇر.
چەكلىمىلەر: ئەجدىھانىڭ ئاجىز تەرەپلىرى
خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى كۈچىيىۋاتقان تەسىرى ۋە كۆلەملىك دىپلوماتىيەسىگە قارىماي، پەلەستىن-ئىسرائىلىيە مەسىلىسىدە مۇرەسسەچىلىك قىلىش ئىقتىدارىنى چەكلەيدىغان بىر قاتار قۇرۇلمىۋى چەكلىمىلەر مەۋجۇت. بۇلارنىڭ ئەڭ مۇھىمى، خىتاينىڭ ئىسلام دۇنياسىدىكى ئوبراز مەسىلىسىدۇر. شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسىتى تۈپەيلىدىن بېيجىڭ، خەلقئارا جامائەت پىكرىدە، بولۇپمۇ غەرب ئەللىرىدە ئېغىر تەنقىدلەرگە دۇچ كەلمەكتە. گەرچە نۇرغۇن ئەرەب دۆلەتلىرى ھۆكۈمەتلىرى ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى كۆزدە تۇتۇپ ۋە خىتاينىڭ «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلاشماسلىق» پىرىنسىپىنى قالقان قىلىپ بۇ مەسىلىدە سۈكۈت قىلىۋاتقان بولسىمۇ، «ئەرەب كوچىسى» دەپ ئاتالغان ئاۋام خەلق نەزىرىدە ۋە دۇنيا مۇسۇلمانلىرىنىڭ جامائەت پىكرىدە بۇ ئەھۋال بىرخىتايغا نىسبەتەن ئىشەنچسىزلىك ۋە سەمىمىيەت گۇمانىنى پەيدا قىلماقتا. پەلەستىن خەلقىنىڭ ئادالەت ئىزدەش كۈرىشىنى قوللاۋاتقان بىر كۈچنىڭ، يەنە بىر مۇسۇلمان ئاز سانلىق مىللەتكە قاراتقان سىياسەتلىرى، خىتاينىڭ مۇرەسسەچىلىك رولىنىڭ ئەخلاقىي ئاساسىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان، نىيىتىدىن گۇمانلاندۇرىدىغان بىر «ئەجەللىك ئاجىزلىق» دەپ قارالماقتا.
ئىككىنچى چوڭ چەكلىمە بولسا، «قاتتىق كۈچ» ئىقتىدارىنىڭ نىسپىي يېتەرسىزلىكىدۇر. ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ھەربىي بازىلىرى، ئىسرائىلىيەگە بېرىدىغان يىللىق مىلياردلارچە دوللارلىق ھەربىي ياردىمى ۋە چوڭقۇر يىلتىز تارتقان بىخەتەرلىك كاپالەتلىرى، ۋاشىنگتونغا سۆھبەت ئۈستىلىدە تەڭداشسىز بىر نوپۇز ۋە توسۇش كۈچى ئاتا قىلماقتا. خىتاي بولسا، رايوندا تېخى بۇ دەرىجىدە ھەربىي مەۋجۇتلۇققا ياكى بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى بەرپا قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە ئەمەس. مۇمكىن بولىدىغان بىر تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى نازارەت قىلىدىغان ياكى تەرەپلەرگە ئەھمىيەتلىك بىخەتەرلىك كاپالەتلىرىنى سۇنالايدىغان ھەربىي قۇدرىتىنىڭ بولماسلىقى، خىتاينىڭ ۋەدىلىرى ۋە مۇرەسسەچىلىك تىرىشچانلىقلىرىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى چەكلىمەكتە. ئىقتىسادىي كۈچ شۈبھىسىز مۇھىم بىر ۋاسىتە، لېكىن ئوتتۇرا شەرقكە ئوخشاش «قاتتىق كۈچ» تەڭلىمىلەرنى بەلگىلەيدىغان بىر جۇغراپىيەدە، يالغۇز ئۆزى ھەل قىلغۇچ رول ئوينىيالمايدۇ.
خۇلاسە
گەرچە خىتاينىڭ پەلەستىن-ئىسرائىلىيە تەڭلىمىسىدىكى كەلگۈسى ئېنىقسىزلىقلارغا تولغان بولسىمۇ، ئۇنى بىر قانچە مۇمكىن بولغان سېنارىيە ئەتراپىدا تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن. ھازىرقى يۈزلىنىش، خىتاينىڭ بىر «مەۋجۇت ھالنى ساقلىغۇچى» سۈپىتىدە، خەتىرى تۆۋەن تەڭپۇڭلۇق سىياسىتىنى داۋاملاشتۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق، رايوندا ئامېرىكا تەسىرىنىڭ ئاجىزلىشىشىدىن پەيدا بولغان بىر كۈچ بوشلۇقى يۈز بەرگەن تەقدىردە، خىتاينىڭ «ئىقتىسادىي تىنچلىق ياراتقۇچى» رولىنى ئۈستىگە ئېلىپ، تېخىمۇ تەشەببۇسكارلىق بىلەن ھەرىكەت قىلىشىمۇ مۇمكىن. ئەڭ ئۈمىدسىز سېنارىيە بولسا، بۇ توقۇنۇشنىڭ ئامېرىكا-خىتاي دۇنياۋى رىقابىتىنىڭ بىر «ۋاكالەتچى ئۇرۇش مەيدانى» غا ئايلىنىپ، ھەل قىلىنىشىنى تېخىمۇ مۇمكىنسىز ھالغا كەلتۈرۈشىدۇر.
خۇلاسىلىگەندە، خىتاينىڭ پەلەستىن-ئىسرائىلىيە مەسىلىسىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى، يۈكسىلىۋاتقان بىر كۈچنىڭ دۇنيا سەھنىسىدە ئۆز ئورنىنى ئىزدەش يولىدىكى تىرىشچانلىقىنىڭ، غايىلىرى بىلەن مەنپەئەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتنىڭ، شۇنداقلا ئىگە بولغان غايەت زور پۇرسەتلەر بىلەن يۈزلىنىۋاتقان ئېغىر چەكلىمىلەرنىڭ جانلىق ئىپادىسىدۇر. بېيجىڭ، بىر تەرەپتىن ئادالەت ۋە ئىگىلىك ھوقۇق پىرىنسىپلىرىغا ئاساسەن پەلەستىن تەرەپتە تۇرسا، يەنە بىر تەرەپتىن تېخنولوگىيەلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتلىرىنى كۆزدە تۇتۇپ، ئىسرائىلىيە بىلەن يېقىن مۇناسىۋەتنى ساقلاپ كەلمەكتە. بۇ مۇرەككەپ تەڭپۇڭلۇقنى باشقۇرۇش ئىقتىدارى، پەقەت خىتاينىڭ ئوتتۇرا شەرقتىكى كەلگۈسىنىلا ئەمەس، بەلكى 21-ئەسىرنىڭ يەرشارىۋى تەرتىپىدىكى ئاخىرقى ئورنىنىمۇ بەلگىلەپ بېرىدۇ. خىتاي ئوتتۇرىغا قويغان «تەرەققىيات ئارقىلىق تىنچلىق بەرپا قىلىش» مودېلى ھەر قانچە ئۈمىدۋار بىر تاللاش بولسىمۇ، بۇ مودېلنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشى، بېيجىڭنىڭ ئۆزىنىڭ ئىچكى زىددىيەتلىرىنى ھەل قىلالىشىغا ۋە رايوننىڭ چوڭقۇر يىلتىز تارتقان گېئوپولىتىك رېئاللىقلىرىنى قانچىلىك دەرىجىدە توغرا چۈشىنەلەيدىغانلىقىغا باغلىق.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
