تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى

تەھرىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت

 

فېنتانىل، سۈنئىي يوللار بىلەن ئىشلەپچىقىرىلغان كۈچلۈك ئوپىئات[1] دورىسى بولۇپ، ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدا زەھەرلىك چېكىملىك كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىۋاتقان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرىگە ئايلاندى. بۇ ماقالە فېنتانىلنىڭ ئامېرىكا سەھىيە سىستېمىسى، جەمئىيەت ۋە ئىقتىسادىغا يەتكەن زىيانلىرىنى، شۇنداقلا، خىتاينىڭ بۇ ماددىنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى ۋە تەمىنات زەنجىرىدىكى رولى سەۋەبىدىن ئامېرىكا-خىتاي سىياسىي ۋە سودا مۇناسىۋىتىگە كۆرسەتكەن تەسىرىنى چوڭقۇر تەكشۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ. خىتايدىن چىققان فېنتانىل ۋە ئۇنىڭ خىمىيىلىك ماددىلىرى (precursors) خەلقئارالىق سودا يوللىرى ئارقىلىق ئامېرىكاغا يەتكۈزۈلۈپ، 2013-يىلدىن بۇيان زەھەرلىنىش ۋە ئۆلۈم سانلىرىنى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئاشۇردى^[1]. بۇ ۋەزىيەت ئامېرىكانى خىتايغا سودا جازاسى يۈرگۈزۈش، دىپلوماتىك بېسىم ئىشلىتىش قاتارلىق يوللارغا قىستىدى ۋە ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنى جىددىيلەشتۈردى. ^[2]. تەتقىقات سوئاللىرى: 1) فېنتانىل ئامېرىكا جەمئىيىتى ۋە ئىقتىسادىغا قانداق زىيانلارنى يەتكۈزمەكتە؟ 2) فېنتانىلنىڭ سودا يوللىرى ۋە خىتاينىڭ بۇ جەرياندىكى رولى نېمە؟ 3) بۇ مەسىلە ئامېرىكا-خىتاي سىياسىي ۋە سودا مۇناسىۋىتىگە قانداق تەسىر كۆرسەتمەكتە؟ 4) تاموژنا باجلىرى خىتاي ئىقتىسادىغا قانداق زىيان يەتكۈزمەكتە؟ بۇ تەتقىقات سەھىيە، سودا ۋە خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەر ساھەسىدە سىياسەت تۈزۈشكە يېڭى يۆنىلىش كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ.

فېنتانىلنىڭ خاراكتېرى ۋە مەنبەلىرى

فېنتانىل سۈنئىي ئوپىئات بولۇپ، خىروئىندىن 50-100 ھەسسە، مورفىندىن 50 ھەسسە كۈچلۈك ئاغرىق توختىتىش تەسىرىگە ئىگە^[3]. قانۇنلۇق دورا سۈپىتىدە جىددىي ئاغرىقلارنى داۋالاشتا ئىشلىتىلسىمۇ، فېنتانىلنىڭ قانۇنسىز شەكلى خىروئىن ياكى باشقا ماددىلار بىلەن ئارىلاشتۇرۇلۇپ، كوچا سودىسىدا تارقىلىدۇ^[4]. خىتاي فېنتانىلنىڭ ئاساسلىق مەنبەسى بولۇپ، ئامېرىكا دورا مۇداپىئە ئىدارىسى (DEA) نىڭ 2022-يىللىق دوكلاتىغا قارىغاندا، خىتايدىكى خىمىيە زاۋۇتلىرى فېنتانىل ۋە ئۇنىڭ خىمىيىلىك ماددىلىرى (مەسىلەن، NPP ۋە 4-ANPP) نى ئىشلەپچىقىرىدۇ، بۇ ماددىلار خىتايدىن مېكسىكاغا قارا گۇرۇھلار تەرىپىدىن يۆتكىلىدۇ، بۇ يەردە پىششىقلاپ ئىشلەنگەندىن كېيىن ئامېرىكاغا كىرگۈزۈلمەكتە^[5]. خەلقئارالىق پوچتا سىستېمىسى ۋە چەت ئەل سودا شىركەتلىرى (مەسىلەن، Alibaba) بۇ ماددىلارنىڭ ئاساسلىق تارقىتىلىشى يوللىرىدۇر. ^[6]. 2019-يىلى خىتاي فېنتانىلنى نازارەت قىلىدىغان ماددىلار تىزىملىكىگە كىرگۈزگەن بولسىمۇ، نازارەت بوشلۇقلىرى ھېلىھەم مەۋجۇت ۋە يەرلىك زاۋۇتلاردىكى قانۇنسىز ئىشلەپچىقىرىش داۋاملىشىپ كەلمەكتە^[7]. بۇ، خىتاينىڭ قانۇن چىقىرىش بىلەن نازارەت قىلىش ئوتتۇرىسىدىكى زىددىيەتكە دۇچ كەلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

فېنتانىلنىڭ ئامېرىكاغا يەتكۈزگەن زىيانلىرى

فېنتانىل ئامېرىكادا ئېغىر سەھىيە كىرىزىسىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ئامېرىكا كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزى (CDC) نىڭ 2022-يىللىق سانلىق مەلۇماتىغا قارىغاندا، 2021-يىلى فېنتانىل بىلەن مۇناسىۋەتلىك زەھەرلىنىشتىن 71,238 كىشى قازا قىلغان بولۇپ، بۇ ئوپىئاتقا مۇناسىۋەتلىك ئۆلۈملەرنىڭ %66 گە يېقىن قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ^[8]. بۇ زەھەرلىنىشلەر سەھىيە سىستېمىسىغا چوڭ بېسىم پەيدا قىلدى، چۈنكى فېنتانىلنىڭ كۈچلۈك تەسىرى سەۋەبىدىن نالوكسون (Narcan) قاتارلىق جىددىي داۋالاش تەدبىرلىرى تەلەپ قىلىنىدۇ، بۇنىڭ ئىقتىسادىي يۈكى يىلىغا 11.8 مىليارد دوللارغا يېتىدۇ^[9]. جەمئىيەتكە نسبەتەن، فېنتانىل خىزمەت كۈچىگە زور زىيان يەتكۈزدى – 2019-يىللىق تەتقىقاتتا، ئوپىئات كىرىزىسى سەۋەبىدىن 25-54 ياش ئارىلىقىدىكى 1.2 مىليون خىزمەتچى خىزمەتتىن چەتنەپ كەتكەن، بۇ ئامېرىكا ئىشلەپچىقىرىش كۈچىنى %2.1 تۆۋەنلىتىدۇ^[10]. بۇنىڭدىن باشقا، فېنتانىل بىلەن مۇناسىۋەتلىك جىنايەتلەر (ئوغرىلىق، زەھەرلىك چېكىملىك سودىسى) %15 ئاشقان بولۇپ، ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ۋە ئائىلە مۇناسىۋەتلىرىگە تەھدىت شەكىللەندۈردى^[11]. ئىقتىسادىي جەھەتتە، 2017-يىلى فېنتانىل كىرىزىسى ئامېرىكاغا 1 تىرىليون دوللار زىيان كەلتۈرگەن بولۇپ، بۇ سەھىيە خىراجىتى، جەمئىيەت بىخەتەرلىكى ۋە خىزمەت كۈچى زىيىنىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ^[12]. بۇ سانلار فېنتانىلنىڭ ئامېرىكا ئۈچۈن ئېغىر سەھىيە ۋە ئىجتىمائىي خەتەر ئىكەنلىكىنى ئوچۇق كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

ئامېرىكا-خىتاي سودا مۇناسىۋىتىدىكى فېنتانىل مەسىلىسى

فېنتانىلنىڭ ئامېرىكاغا كىرىش يوللىرى مۇرەككەپ بولۇپ، خىتايدىن چىققان خىمىيىلىك ماددىلار مېكسىكاغا قارا گۇرۇھلار تەرىپىدىن كىرگۈزۈلگەندىن كېيىن، خەلقئارالىق پوچتا سىستېمىسى ۋە چەت ئەل سودا شىركەتلىرى (مەسىلەن، Alibaba، eBay) ئارقىلىق تارقىلىدۇ^[13]. DEA نىڭ 2020-يىللىق سانلىق مەلۇماتىغا قارىغاندا، تۇتۇلغان فېنتانىلنىڭ %83ى خىتاي مەنبەلىرىگە باغلانغان^[14]. ئامېرىكا بۇ مەسىلىگە جاۋابەن خىتايغا تاموژنا جازاسى قويۇش ۋە دىپلوماتىك بېسىمنى كۈچەيتتى. 2018-يىلى، ئامېرىكا خىتاينىڭ 300 مىليارد دوللارلىق مەھسۇلاتلىرىغا %25 تاموژنا بېجى قويغان بولۇپ، بۇنىڭ بىر قىسمى فېنتانىل مەسىلىسىگە قارشى تەدبىر ئىدى^[16]. 2020-يىللىق «بىرىنچى باسقۇچلۇق سودا كېلىشىمى» دە (Phase One Trade Agreement) خىتاي فېنتانىلنى كونترول قىلىشقا ۋەدە بەرگەن بولسىمۇ، DEA نىڭ 2022-يىللىق دوكلاتىدا بۇ ۋەدىنىڭ ئەمەلگە ئاشمىغانلىقى تەكىتلەندى^[17].

فېنتانىل مەسىلىسى ئامېرىكا ۋەخىتاينىڭ سىياسىي ۋە سودا مۇناسىۋىتىگە چوڭ تەسىر كۆرسەتتى. سىياسىي جەھەتتە، بۇ مەسىلە ئامېرىكانى خىتاينى «ئىشەنچسىز ھەمكارداش» دېگەن قاراشقا يېتەكلىدى. 2019-يىلى، پىرېزىدېنت ترامپ خىتاينى فېنتانىل مەسىلىسىدە «ھېچنېمە قىلمىدى» دەپ ئەيىبلىدى ۋە يېڭى سودا جازالىرىنى كۈچەيتتى^[18]. سودا جەھەتتە، فېنتانىل مەسىلىسى تاموژنا باجلىرىنى كۆپەيتىشكە ۋە خىتاي مەھسۇلاتلىرىغا قارشى چەكلىمە قويۇشقا يول ئاچتى. 2018-2020-يىللار ئارىلىقىدا، ئامېرىكانىڭ خىتايدىن كەلگەن ئىمپورت مەھسۇلاتلىرىغا قويغان تاموژنا بېجى %7 دىن %21 گە يەتتى، بۇ تاموژنا جازاسى خىتاي ئىقتىسادىغا زىيان يەتكۈزۈش بىلەن بىرگە، ئىككى تەرەپ سودا سودىسىنى %15 ئازايتىپ، خىتاينىڭ يىللىق ئىقتىسادىي ئېشىش نىسبىتىنىڭ %0.8 تۆۋەنلىشىگە سەۋەب بولدى^[19]. خىتاي ئىقتىسادى بۇ تاموژنا باجلىرى سەۋەبىدىن 2019-يىلى 120 مىليارد دوللار زىيانغا ئۇچرىغان بولۇپ، بۇ بولۇپمۇ ئېكسپورتقا تايانغان شەرقىي شىمال ۋە جەنۇبىي رايونلارغا زور زەربە بولدى^[20]. بۇنىڭ بىلەن، فېنتانىل مەسىلىسى سودا ۋە سىياسىي جىددىيچىلىك بىلەن بىرلىشىپ، ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈردى^[21].

تەھلىل ۋە مۇلاھىزە

فېنتانىلنىڭ ئامېرىكاغا يەتكۈزگەن زىيانلىرى بىلەن، ئامېرىكا-خىتاي سىياسىي ۋە سودا مۇناسىۋىتىگە كۆرسەتكەن تەسىرى سەۋەب-نەتىجە جەھەتتىن بىر-بىرىگە باغلانغان. خىتاينىڭ فېنتانىل مەنبەلىرىنى نازارەت قىلىشتىكى بوشلۇقى ئامېرىكادىكى سەھىيە كىرىزىسىنى كۈچەيتىپ، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سىياسىي ۋە سودا جىددىيچىلىكىنى ئاشۇردى^[22]. خەلقئارالىق قانۇن نۇقتىسىدىن، خىتاينىڭ فېنتانىل سودىسى ب د ت نىڭ 1961-يىللىق « ناركوتىك ماددىلار توغرىسىدىكى بىرلىك كېلىشىمى» (UN Single Convention on Narcotic Drugs) غا زىت كېلىدۇ، چۈنكى خىتاي بۇ كېلىشىمگە ئىمزا قويغۇچى بولۇش سۈپىتى بىلەن نازارەت مەجبۇرىيىتىگە رىئايە قىلىشى كېرەك^[23]. سىياسىي جەھەتتە، فېنتانىل مەسىلىسى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدە يېڭى جىددىيچىلىك پەيدا قىلدى. 2020-يىلى، ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى خىتاينى فېنتانىل سودىسىنى توختىتىشقا «چىن دىلىدىن ھەمكارلاشمىدى» دەپ تەنقىد قىلدى^[24]. تاموژنا باجلىرى خىتاي ئىقتىسادىغا زىيان يەتكۈزۈش بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ئامېرىكاغا قارشى جاۋابىي تاموژنا بېجى قويۇشىنى قوزغاپ، ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى (مەسىلەن، 2019-يىلى 110 مىليارد دوللارلىق ئامېرىكا مەھسۇلاتلىرىغا %25 تاموژنا) سودا ئۇرۇشىنى كۈچەيتتى^[25]. تارىخىي جەھەتتە، بۇ ۋەزىيەت 19-ئەسىردىكى ئەپيۈن ئۇرۇشىغا ئوخشايدۇ، ئەينى ۋاقىتتا، ئەنگلىيە خىتاينى ئەپيۈن بىلەن زەھەرلىگەن بولسا، ھازىر خىتاينىڭ فېنتانىل سودىسى ئامېرىكانى زەھەرلەۋاتىدۇ دەپ قارالماقتا^[26]. بۇ سېلىشتۇرما فېنتانىل مەسىلىسىنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تەسىرىنى تېخىمۇ كۆزگە چېلىقارلىق يەرگە ئېلىپ كېلىدۇ.

تەۋسىيەلەر

فېنتانىل مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن تۆۋەندىكى تەدبىرلەر تەۋسىيە قىلىنىدۇ:

– سەھىيە تەدبىرلىرى: ئامېرىكادا نالوكسون تەمىناتىنى كۆپەيتىش ۋە فېنتانىلدىن زەھەرلىنىشىنى داۋالاش ئۈچۈن سەھىيە مەبلىغىنى ئاشۇرۇش^[27].

– سودا سىياسەتلىرى: خىتايغا تاموژنا جازاسىنى كۈچەيتىش، فېنتانىل خىمىيىلىك ماددىلىرىنى تەكشۈرۈشنى چىڭىتىش ۋە سودا سۆھبەتلىرىدە بۇ مەسىلىنى مەركەز قىلىپ، خىتاينى نازارەت مەجبۇرىيىتىگە رىئايە قىلىشقا مەجبۇرلاش^[28].

– خەلقئارالىق ھەمكارلىق: ب د ت  ناركوتىك ماددىلار ۋە جىنايەت ئىشلىرى ئىدارىسى (UNODC) بىلەن بىرلىشىپ، خىتاينى فېنتانىل سودىسىغا قارشى كونكرېت تەدبىر قوللىنىشقا مەجبۇرلاش ۋە خەلقئارالىق تەمىنات زەنجىرىنى نازارەت قىلىش^[29].

خۇلاسە

فېنتانىل ئامېرىكانىڭ سەھىيە، جەمئىيەت ۋە ئىقتىسادىي ساھەلىرىدە زور زىيانلارنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇنىڭدا خىتاينىڭ فېنتانىل ۋە ئۇنىڭ خىمىيىلىك ماددىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ۋە تارقىتىشتىكى مەركىزىي رولى مۇھىم سەۋەب بولدى. 2021-يىلى 71,238 ئۆلۈمگە سەۋەب بولغان بۇ ماددا، سەھىيە سىستېمىسى ۋە خىزمەت كۈچىگە بېسىم ياراتتى^[8]. خىتاينىڭ نازارەت بوشلۇقلىرى فېنتانىل سودىسىنى داۋاملاشتۇرۇشقا يول قويدى، بۇ ئامېرىكا-خىتاي سىياسىي ۋە سودا مۇناسىۋىتىدە جىددىيچىلىك پەيدا قىلىپ، تاموژنا باجلىرى ۋە دىپلوماتىك توسالغۇلارغا يول ئاچتى^[16]. تاموژنا باجلىرى خىتاي ئىقتىسادىغا 120 مىليارد دوللار زىيان يەتكۈزۈپ، سودا سوممىسىنى تۆۋەنلىتىش بىلەن بىرگە، خىتاينى ئىقتىسادىي جەھەتتە قىيىن ئەھۋالغا دۇچار قىلدى^[20]. كەلگۈسى تەتقىقاتلار فېنتانىل مەسىلىسىنىڭ باشقا خەلقئارالىق سودا مۇناسىۋەتلىرىگە تەسىرى ۋە خەلقئارالىق ھەمكارلىق يوللىرىنى تەكشۈرۈشكە يۆنىلىشى كېرەك.

پايدىلانمىلار

1. Drug Enforcement Administration (DEA). «2022 National Drug Threat Assessment.» [https://www.dea.gov]
2. National Institute on Drug Abuse (NIDA). «Fentanyl DrugFacts.» 2021. [https://www.drugabuse.gov]
3. World Health Organization (WHO). «Fentanyl: Critical Review Report.» 2015. [https://www.who.int]
4. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). «Synthetic Opioid Overdose Data.» 2022. [https://www.cdc.gov]
5. «Fentanyl Flow to the United States.» 2020. [https://www.dea.gov]
6. .S. Customs Service. «Fentanyl Seizures Report.» 2021. [https://www.cbp.gov]
7. China National Narcotics Control Commission. «Fentanyl Scheduling Announcement.» 2019.
8. «Overdose Death Rates Involving Opioids.» 2022. [https://www.cdc.gov]
9. American Medical Association (AMA). «Naloxone Access Report.» 2020. [https://www.ama-assn.org]
10. Krueger, A. «The Economic Impact of the Opioid Epidemic.» Journal of Labor Economics, 2019. [https://www.journals.uchicago.edu]
11. «Crime in the United States: Drug-Related Offenses.» 2021. [https://www.fbi.gov]
12. Altarum Institute. «Economic Cost of the Opioid Crisis.» 2018. [https://altarum.org]
13. S. Department of Justice. «Fentanyl Trafficking Networks.» 2020. [https://www.justice.gov]
14. «2020 Fentanyl Seizure Statistics.» [https://www.dea.gov]
15. Human Rights Watch. «China’s Role in Global Fentanyl Trade.» 2021. [https://www.hrw.org]
16. Office of the U.S. Trade Representative (USTR). «2018 Tariffs on Chinese Goods.» [https://ustr.gov]
17. «Phase One Trade Agreement with China.» 2020. [https://ustr.gov]
18. Trump, D. «Remarks on Fentanyl and China.» White House Archives, 2019. [https://www.whitehouse.gov]
19. International Monetary Fund (IMF). «Economic Impact of U.S.-China Trade War.» 2020. [https://www.imf.org]
20. World Bank. «China Economic Update: Trade Tensions.» 2021. [https://www.worldbank.org]
21. Council on Foreign Relations (CFR). «U.S.-China Trade Tensions.» 2021. [https://www.cfr.org]
22. Congressional Research Service (CRS). «Fentanyl and U.S.-China Relations.» 2022. [https://crsreports.congress.gov]
23. United Nations. «Single Convention on Narcotic Drugs, 1961.» [https://www.un.org]
24. S. Department of State. «Annual Report on China’s Fentanyl Policies.» 2020. [https://www.state.gov]
25. Peterson Institute for International Economics (PIIE). «China’s Retaliatory Tariffs.» 2020. [https://www.piie.com]
26. Lovell, J. «The Opium War: Drugs, Dreams, and the Making of China.» 2011. [Book]
27. Substance Abuse and Mental Health Services Administration (SAMHSA). «Naloxone Distribution Strategies.» 2021. [https://www.samhsa.gov]
28. S. Department of Treasury. «Sanctions on Chinese Fentanyl Suppliers.» 2020. [https://www.treasury.gov]
29. «Global Synthetic Drugs Assessment.» 2021. [https://www.unodc.org]

[1]  ئىنگلىزچە – opiate – دېگەن سۆز كۆكنار ياكى خەشخەش دەپمۇ ئاتىلىدىغان بىر خىل ئۆسۈملۈكتىن ئېلىنغان ياكى سۈنئىي يوللار بىلەن ياسالغان، مەركىزى نېرۋا سىستېمىسى ۋە مېڭىگە تەسىر كۆرسىتىپ، ئاغرىقنى باسىدىغان ۋە خۇشاللىق ھېس قىلدۇرىدىغان بىر تۈركۈم ماددىلارنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ماددىلار دورا سۈپىتىدە ئىشلىتىلسە، قانۇنلۇق بولىدۇ (مەسىلەن، مورفىن، كودېئىن)، لېكىن قانۇنسىز ئىشلىتىلگەندە (مەسىلەن، خىروئىن، فېنتانىل) زەھەرلىك ماددا دەپ قارىلىدۇ. فېنتانىل بۇ تۈركۈمنىڭ سۈنئىي شەكلى بولۇپ، خىروئىنغا قارىغاندا كۈچلۈكرەك تەسىرگە ئىگە.

 

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.