ئاندرېيا كېندال-تايلور ۋە رىچارد فونتەين
Andrea Kendall-Taylor, Richard Fontaine
تاشقى ئىشلار ژۇرنىلىنىڭ 2024- يىللىق يازلىق (ماي ۋە ئىيۇن) سانىدىن تەرجىمە قىلىندى.
تەييارلىغۇچى: ئابدۇلئەزىز ئاقھۇن
مۇھەررىر: ئابدۇرېھىم دۆلەت
2-يانۋار ئەتىگەندە، رۇسىيە كىيېۋ ۋە خاركوف شەھەرلىرىگە قارىتا چوڭ كۆلەملىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمى قىلدى. بۇ ھۇجۇمدا ئاز دېگەندە بەش پۇقرا ئۆلدى، 100 دىن ئارتۇق كىشى يارىلاندى ۋە بىر مۇنچە ئۇل مۇئەسسەسەلەرگە زىيان يەتتى. بۇ ۋەقە پەقەتلا كەلتۈرگەن زىيانلىرى بىلەنلا ئەمەس، رۇسىيەنىڭ بۇ كۈرەشتە يالغۇز ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىپ بەرگەنلىكى بىلەنمۇ دىققەتكە سازاۋەر. رۇسىيەنىڭ شۇ كۈنكى ھۇجۇمىدا خىتاينىڭ تېخنىكىسى، شىمالىي كورېيەنىڭ باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرى ۋە ئىراننىڭ ئۇچقۇلىرى قوللىنىلغان. ئۆتكەن ئىككى يىل ئىچىدە، بۇ ئۈچ دۆلەت رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇش ماشىنىسىنىڭ مۇھىم قوللىغۇچىلىرىغا ئايلاندى.
رۇسىيە 2022-يىلى 2-ئايدا ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلغاندىن بۇيان، موسكۋا 3700 دىن ئارتۇق ئىران ئىشلەپچىقارغان ئۇچقۇنى قوللاندى. رۇسىيە ھازىر ھەر ئايدا ئۆزى 330 دانە ئۇچقۇ ئىشلەپچىقىرىۋاتىدۇ ۋە ئىران بىلەن بىرلىكتە رۇسىيە ئىچىدە يېڭى بىر ئۇچقۇ زاۋۇتى قۇرۇش پىلانىنى تۈزۈۋاتىدۇ. بۇ سان تېخىمۇ ئاشىدۇ. شىمالىي كورېيە رۇسىيەگە باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە 2.5 مىليون پاي ئوق يەتكۈزۈپ بەردى، بۇ چاغدا ئۇكرائىنانىڭ ئوق-دورا زاپىسى ئازىيىپ كەتكەن ئىدى. خىتاي بولسا، رۇسىيەنىڭ ئەڭ مۇھىم تايانچىسىغا ئايلاندى. بېيجىڭ رۇسىيەدىن نېفىت ۋە گاز سېتىۋېلىشىنى كۆپەيتىپ، موسكۋانىڭ خەزىنىسىگە مىلياردلاپ دوللار تۆكتى. ئەڭ مۇھىمى، خىتاي رۇسىيەنى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئېلېكتىر ئۈسكۈنىلىرىدىن تارتىپ، رادار ۋە ئالاقە توسقۇچ ئۈسكۈنىلەرگىچە، ھەتتا ئۇرۇش ئايروپىلانى قىسىملىرىغىچە بولغان كۆپ مىقداردىكى ئۇرۇش تېخنىكىلىرى بىلەن تەمىنلىدى.
گەرچە غەرب سودا ئىمبارگوسى يۈرگۈزگەن بولسىمۇ، تاموژنا خاتىرىلىرى رۇسىيەنىڭ سىرتتىن ئىمپورت قىلغان كومپيۇتېر ئۆزەكى ۋە ئۇنىڭ زاپچاسلىرىنىڭ مىقدارىنىڭ ئۇرۇشتىن بۇرۇنقى سەۋىيەگە يېتىپ بارغانلىقىنى كۆرسەتتى. بۇ مەھسۇلاتلارنىڭ يېرىمىدىن كۆپى خىتايدىن كەلگەن.
خىتاي، ئىران ۋە شىمالىي كورېيە تەرىپىدىن بېرىلگەن ياردەم رۇسىيەنىڭ جەڭ مەيدانىدىكى ئورنىنى كۈچەيتتى، غەربنىڭ موسكۋانى يالغۇزلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشىنى بىكار قىلدى ۋە ئۇكرائىناغا زىيان يەتكۈزدى. بىراق، بۇ تېخى ھەمكارلىقنىڭ ئەڭ يۈكسەك پەللىسى ئەمەس. بۇ تۆت دۆلەت ئارىسىدىكى ھەمكارلىق 2022-يىلىدىن بۇرۇنمۇ كېڭىيىۋاتاتتى، ئەمما ئۇرۇش ئۇلارنىڭ ئىقتىسادىي، ھەربىي، سىياسىي ۋە تېخنىكىلىق مۇناسىۋەتلىرىنىڭ چوڭقۇرلىشىشىنى تېزلەتتى.
بۇ تۆت كۈچ بارغانسېرى ئورتاق مەنپەئەتلەرنى بايقىماقتا، سۆزلىرىنى بىر-بىرىگە ماسلاشتۇرماقتا ۋە ھەربىي ھەم دىپلوماتىك پائالىيەتلىرىنى ماسلاشتۇرماقتا. ئۇلارنىڭ يېقىنلىشىشى يېڭى بىر ئۆزگىرىش ئوقىنى شەكىللەندۈرمەكتە. بۇھازىر دۇنيانىڭ گېئوپولىتىك مەنزىرىسىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋاتقان بىر ھادىسە بوپقېلىۋاتىدۇ.
بۇ گۇرۇپپا مۇستەسنا بىر قۇتۇپ ياكى ئىتتىپاق ئەمەس. ئەكسىچە، بۇ ھازىرقى خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاساسىي پىرىنسىپلىرى ، قائىدىلىرى ۋە ئورگانلىرىنى ئاغدۇرۇشتىن ئىبارەت ئورتاق مەقسەتتە بىرلەشكەن نارازى دۆلەتلەرنىڭ توپلىمىدۇر. بۇ تۆت دۆلەت ھەمكارلاشقاندا، ئۇلارنىڭ ھەرىكەتلىرى ئايرىم-ئايرىم كۈچلىرىنىڭ يىغىندىسىدىنمۇ كۆپ تەسىر كۆرسىتىدۇ. بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىش ئارقىلىق، ئۇلار بىر-بىرىنىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدۇ، ئامېرىكانىڭ ئىمبارگو قاتارلىق تاشقى سىياسەت قوراللىرىنىڭ ئۈنۈمىنى تۆۋەنلىتىدۇ، ۋاشىنگتون ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ خەلقئارالىق قائىدىلەرنى يۈرگۈزۈش ئىقتىدارىنى چەكلەيدۇ. ئۇلارنىڭ ئورتاق نىشانى ئامېرىكا كونترول قىلىدۇ دەپ قارايدىغان ھازىرقى تەرتىپكە باشقىچە بىر تاللاش يولى يارىتىشتۇر.
غەربتىكى نۇرغۇن كۆزەتكۈچىلەر خىتاي، ئىران، شىمالىي كورېيە ۋە رۇسىيە ئارىسىدىكى ھەمكارلىقنىڭ ئاقىۋەتلىرىنى كىچىك چاغلاشقا ئالدىراپ كەتتى. بۇ تۆت دۆلەتنىڭ ئۆزئارا نۇرغۇن پەرقلىرى بار، ئىشەنچسىزلىك ئۆتمۈشىمۇ مەۋجۇت، شۇنداقلا نۆۋەتتىمۇ مۇناسىۋەتلىرىدە ئاز بولمىغان يېرىقلار بار، بۇ ئۇلارنىڭ مۇناسىۋىتىنىڭ قانچىلىك يېقىنلىشىدىغانلىقىنى چەكلىشى مۇمكىن. لېكىن، ئۇلارنىڭ ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ رەھبەرلىك رولىنى ئاجىزلاشتۇرىمىز دېگەن ئورتاق نىشانى كۈچلۈك باغلىغۇچى رول ئوينايدۇ. ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى نۇرغۇن جايلاردا، بۇ ئوق دۆلەتلىرىنىڭ ئارزۇلىرى مۇقىمسىزلىق پەيدا قىلىشقا باشلىدى.
غەرب دۈشمىنى كۇلۇبى
ئوق دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى ھەمكارلىق يېڭى ئەمەس. خىتاي بىلەن رۇسىيە سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىن شېرىكلىكىنى كۈچەيتىشكە باشلىغان. بۇ يۈزلىنىش 2014-يىلى رۇسىيە قىرىمنى ئىگىلىۋالغاندىن كېيىن تېز سۈرئەتتە كۈچەيدى. خىتاينىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان تاشقى سودىسى 2013-2021 يىللار ئارىلىقىدا 10 پىرسەنتتىن 20 پىرسەنتكە كۆپەيدى. 2018-2022 يىللار ئارىلىقىدا رۇسىيە خىتاينىڭ قورال ئىمپورتىنىڭ 83 پىرسەنتىنى تەمىنلىدى.
رۇسىيەنىڭ تېخنىكىسى خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ھاۋا مۇداپىئەسى، پاراخوت سانائىتى ۋە سۇ ئاستى پاراخوتى ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشكە ياردەم بەردى. بۇ خىتاينى دېڭىز ئۇرۇشىدا تېخىمۇ كۈچلۈك قىلدى. بېيجىڭ بىلەن موسكۋا يەنە ئورتاق غايىنى ئىپادىلىدى. 2022-يىلى باشلىرىدا، رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن بىلەن خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭ ئىككى دۆلەت ئارىسىدا «چەكسىز» شېرىكلىك ۋە «يېڭى تىپتىكى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر» يەنى، ئامېرىكا كونترول قىلمايدىغان كۆپ قۇتۇپلۇق تۈزۈمنى تەشەببۇس قىلغان بىرلەشمە باياناتقا ئىمزا قويدى.
ئىران باشقا ئوق دۆلەتلىرى بىلەنمۇ مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتتى. ئىران بىلەن رۇسىيە 2011-يىلى خەلق ئۇرۇشى پارتلىغاندىن كېيىن سۈرىيە پىرېزىدېنتى بەششار ئەسەدنى ھوقۇقتا تۇتۇپ تۇرۇش ئۈچۈن بىرلىكتە ھەمكارلاشتى. خىتاي تېھراننى ئامېرىكا جازاسىنىڭ تەسىرىدىن قوغداش ئۈچۈن ئىران بىلەن زور مىقدارلىق ئېنېرگىيە كېلىشىملىرىنى ئىمزالىغان رۇسىيەگە قوشۇلۇپ، 2020-يىلدىن باشلاپ كۆپ مىقداردا ئىران نېفىتى سېتىۋالدى.
شىمالىي كورېيە ئون يىللاردىن بېرى خىتاينى ئاساسلىق ئىتتىپاقدىشى ۋە سودا شېرىكى قىلىپ كەلدى. شىمالىي كورېيە بىلەن رۇسىيەمۇ يېقىن مۇناسىۋەتنى ساقلاپ كەلدى. ئىران 1980-يىللاردىن باشلاپ شىمالىي كورېيەدىن باشقۇرۇلىدىغان بومبا سېتىۋالغان. يېقىندا، شىمالىي كورېيەنىڭ ھىزبۇللاھ ۋە ھاماس قاتارلىق ئىران ۋاكالەتچى گۇرۇپپىلىرىغا قورال تەمىنلىگەنلىكى گۇمان قىلىنماقتا.
پىيوڭياڭ بىلەن تېھران ۋاشىنگتونغا بولغان ئورتاق ئۆچمەنلىك تۈپەيلىدىن يېقىنلاشتى. 2017-يىلى شىمالىي كورېيەلىك ئەمەلدار كىم يوڭ نام ئىرانغا قىلغان 10 كۈنلۈك زىيارىتىدە، ئىككى دۆلەتنىڭ «ئورتاق دۈشمىنى» بارلىقىنى جاكارلىدى.
بىراق 2022-يىلى رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى بۇ تۆت دۆلەتنىڭ تارىخىي مۇناسىۋىتىدىن ھالقىغان يېقىنلىشىشىنى تېزلەتتى . موسكۋا ئۆتكەن ئون نەچچە يىلدا تېھراننىڭ ئاساسلىق قورال تەمىنلىگۈچىسى بولۇپ كەلگەن بولۇپ، ئەمدى ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ چەتئەل مەبلەغ سالغۇچىسىغا ئايلاندى. رۇسىيەنىڭ ئىرانغا بولغان ئېكسپورتى 2022-يىلىنىڭ ئالدىنقى 10 ئېيىدا 27 پىرسەنت ئاشتى. ئاقساراينىڭ بايانىچە، ئۆتكەن ئىككى يىل ئىچىدە، رۇسىيە ھىزبۇللاھ ۋە باشقا ئىران ۋاكالەتچىلىرىگە تېخىمۇ كۆپ ئاخبارات ۋە قورال يەتكۈزگەن.
موسكۋا ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشىدىكى مۇنازىرىلەردە بۇ ۋاكالەتچىلەرنى قوغدىدى. ئۆتكەن يىلى، رۇسىيە خىتاينىڭ ئەڭ چوڭ نېفىت تەمىنلىگۈچىسى سۈپىتىدە سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ ئورنىنى ئالدى. ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا 240 مىليارد دوللارغا يېتىپ، تارىختىكى ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەگە چىقتى. موسكۋا يەنە ب د ت بىخەتەرلىك كېڭىشى جازاسىغا رىئايە قىلىش نامىدا رۇسىيە بانكىلىرىدا مۇزلىتىلغان مىليونلىغان دوللارلىق شىمالىي كورېيە مەبلىغىنى چىقىرىپ بەردى.
خىتاي، ئىران ۋە رۇسىيە ئومان قولتۇقىدا ئۈچ يىل ئۇدا بىرلەشمە دېڭىز مانېۋىرى ئۆتكۈزدى، ئەڭ يېقىنقىسى 2024-يىلى 3-ئايدا ئۆتكۈزۈلدى. رۇسىيە يەنە خىتاي ۋە شىمالىي كورېيە بىلەن ئۈچ تەرەپلىك دېڭىز مانېۋىرى ئۆتكۈزۈشنى تەكلىپ قىلدى.
خىتاي، ئىران، شىمالىي كورېيە ۋە رۇسىيە ئارىسىدىكى كۈچىيىۋاتقان ھەمكارلىق، ئۇلارنىڭ غەرب ھۆكۈمرانلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپىگە بولغان ئورتاق قارشىلىقى بىلەن قوزغىلىۋاتىدۇ. بۇ قارشىلىق ئۇلارنىڭ ھازىرقى تۈزۈمنىڭ ئۆزلىرىگە لايىق ئورۇن ۋە ئەركىنلىكنى بەرمەيدۇ دېگەن قارىشىدىن كېلىپ چىققان. ھەر بىر دۆلەتنىڭ تەسىر دائىرىسى بار:
– خىتاينىڭ «ئاساسىي مەنپەئەتى» تەيۋەن ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىغىچە سوزۇلىدۇ
– ئىراننىڭ «قارشىلىق كۆرسىتىش ئوقى»، ئىراق، لىۋان، سۈرىيە، يەمەن ۋە باشقا جايلاردىكى ۋاكالەتچى گۇرۇپپىلار ئارقىلىق تەسىر كۈچىگە ئىگە
– شىمالىي كورېيەنىڭ پۈتۈن كورېيە يېرىم ئارىلىغا بولغان ھەق دەۋاسى بار
– رۇسىيەنىڭ «يېقىن چەت ئەل»ى، كىرېمىلنىڭ نەزىرىدە، ئەڭ ئاز دېگەندىمۇ، تارىخىي ئىمپېرىيەسىنى تەشكىل قىلغان دۆلەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ
بۇ تۆت دۆلەت ئامېرىكانى بۇ تەسىر دائىرىلىرىنى بەرپا قىلىشتىكى ئاساسىي توسالغۇ دەپ قارايدۇ ۋە ئۇلار ۋاشىنگتوننىڭ ئۆز رايونلىرىدىكى مەۋجۇتلۇقىنىڭ ئازىيىشىنى ئىستەيدۇ.
ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇنىۋېرسال قىممەت قاراشلار پىرىنسىپىنى رەت قىلىدۇ ۋە غەربنىڭ دېموكراتىيەنى تەرغىب قىلىشىنى ئۇلارنىڭ مەۋجۇتلۇق ئاساسىنى يوقىتىش ۋە ئىچكى مۇقىمسىزلىقنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش ھەرىكىتى دەپ چۈشەندۈرىدۇ. ئۇلار ھەر بىر دۆلەتنىڭ دېموكراتىيەنى ئۆزى ئۈچۈن بەلگىلەش ھوقۇقى بار دەپ تۇرۇۋالىدۇ.
ئاخىرىدا، گەرچە ئۇلار ئامېرىكا بىلەن ۋاقىتلىق كېلىشىم تۈزسىمۇ، غەربنىڭ ئۇلارنىڭ دۇنيا سەھنىسىدە كۈچىيىشىنى (ياكى قايتا كۈچىيىشىنى) قوبۇل قىلىدىغانلىقىغا ئىشەنمەيدۇ. ئۇلار ئىچكى ئىشلىرىغا ئارىلىشىش، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ كېڭىيىشى، ئامېرىكانىڭ يادرو قوراللىرىنى چەتئەلگە جايلاشتۇرۇشى ۋە مەجبۇرلاش خاراكتېرلىك جازا چارىلىرىنى قوللىنىشىغا قارشى تۇرىدۇ.
بىراق، ئۇلارنىڭ كەلگۈسى ھەققىدىكى ئىجابىي تەسەۋۋۇرى تېخىمۇ تۇتامسىز. شۇنداقتىمۇ تارىخ شۇنى كۆرسىتىدۇكى، نارازى كۈچلەر گۇرۇپپىسىنىڭ ۋەيرانچىلىق كەلتۈرۈشى ئۈچۈن ئىجابىي كۈنتەرتىپى بولۇشى شەرت ئەمەس. 1940-يىلدىكى گېرمانىيە، ئىتالىيە ۋە ياپونىيەنى بىرلەشتۈرگەن ئۈچ تەرەپلىك كېلىشىم ئەسلىدىكى «ئوق» – ھەر بىر دۆلەتنىڭ «ئۆزىگە تېگىشلىك ئورۇن»نى ئىگىلەيدىغان «يېڭى تەرتىپ بەرپا قىلىش ۋە ساقلاش»نى ۋەدە قىلغان. ئۇلار مۇۋەپپەقىيەت قازىنالمىغان بولسىمۇ، 2-دۇنيا ئۇرۇشى دۇنيانى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋەتتى. خىتاي، ئىران، شىمالىي كورېيە ۋە رۇسىيەنىڭ مەۋجۇت خەلقئارالىق تەرتىپنى بىكار قىلىشى ئۈچۈن باشقا بىر خەلقئارا تەرتىپكە مۇكەممەل پىلانى بولۇشى شەرت ئەمەس.
نۆۋەتتىكى تەرتىپنىڭ ئاساسلىق پىرىنسىپلىرىغا بولغان ئورتاق قارشىلىق ۋە ئۆزگىرىش ئېلىپ كېلىش قارارى ھەمكارلىق ھەرىكىتى ئۈچۈن كۈچلۈك ئاساس بولۇپ بېرىدۇ.
ئوق دۆلەتلىرى ئارىسىدا يېرىقلار مەۋجۇت. مەسىلەن: خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرا ئاسىيادا تەسىر كۈچى تالىشىدۇ، ئىران بىلەن رۇسىيە خىتاي، ھىندىستان ۋە ئاسىيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى نېفىت بازىرى ئۈچۈن رىقابەتلىشىدۇ. بۇ تۆت دۆلەتنىڭ بىر-بىرى بىلەن مۇرەككەپ تارىخىمۇ بار:
– 1941-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى ئىرانغا باستۇرۇپ كىرگەن
– رۇسىيە بىلەن خىتاي چېگرا تالاش-تارتىشىنى 2004-يىلىغىچە ھەل قىلالمىغان
– ئىككىلىسى ئىلگىرى ئىراننىڭ يادرو پىروگراممىسىنى چەكلەش ۋە شىمالىي كورېيەنى يالغۇزلاشتۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى قوللىغان
بۈگۈن، خىتاي شىمالىي كورېيەنىڭ رۇسىيە بىلەن مۇناسىۋىتىنىڭ چوڭقۇرلىشىشىغا گۇمان بىلەن قارايدۇ. چۈنكى جاسارەتلەنگەن كىم جۇڭئېن شەرقى شىمالىي ئاسىيادىكى جىددىيلىكنى كۈچەيتىپ، بۇ يەرگە خىتاي خالىمايدىغان ئامېرىكانىڭ چوڭ كۆلەملىك ھەربىي كۈچلىرىنىڭ كىرىشىگە سەۋەب بولۇشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ، ئۇلارنىڭ پەرقلىرى غەرب ھۆكۈمرانلىقىدىكى دۇنياغا بولغان ئورتاق قارشىلىقتىن شەكىللەنگەن رىشتىلەرنى بۇزالمايدۇ.
كىرېمىلدىكى كاتالىزاتور
موسكۋا بۇ ئوقنىڭ ئاساسلىق قوزغاتقۇچىسى بولدى. ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىش پۇتىننىڭ غەربكە قارشى ئۇزۇن مۇددەتلىك كۈرىشىدىكى قايتىش يولى يوق نۇقتىنى بەلگىلىدى. پۇتىن پەقەت ئۇكرائىنانىلا ئەمەس، دۇنيا تەرتىپىنىمۇ ۋەيران قىلىشقا تېخىمۇ بەل باغلىدى.
ئۇ ئۆز مەقسىتىگە يېتىش ئۈچۈن ئوخشاش پىكىردىكى دۆلەتلەر بىلەن مۇناسىۋەتنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇردى. ئۇرۇش باشلانغاندىن بۇيان، غەربنىڭ سودا، مەبلەغ سېلىش ۋە تېخنىكىدىن مەھرۇم قالغان موسكۋانىڭ جەڭنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن شېرىكلىرىگە تايىنىشتىن باشقا ئامالى قالمىدى. ئوق دۆلەتلىرى يوللىغان ئوق-دورا، ئۇچقۇ، مىكرو ئۆزەكلەر ۋە باشقا ياردەملەر رۇسىيەگە زور پايدا ئېلىپ كەلدى. بىراق كىرېمىل بۇ دۆلەتلەرگە قانچە كۆپ تايانسا، بەدىلىنى قايتۇرۇشقىمۇ شۇنچە مەجبۇر بولماقتا. بېيجىڭ، پىيوڭياڭ ۋە تېھران موسكۋا ئۈستىدىكى تەسىرىدىن پايدىلىنىپ ھەربىي ئىقتىدارى ۋە ئىقتىسادىي ئىمكانىيەتلىرىنى كېڭەيتمەكتە.
رۇس تاجاۋۇزىدىن بۇرۇنمۇ، موسكۋانىڭ بېيجىڭغا بەرگەن ھەربىي ياردىمى ئامېرىكانىڭ خىتاي ئۈستىدىكى ھەربىي ئۈستۈنلۈكىنى ئاجىزلىتىۋاتاتتى. رۇسىيە خىتايغا تېخىمۇ ئىلغار قوراللارنى تەمىنلىگەن بولۇپ، ئىككى دۆلەتنىڭ بىرلەشمە ھەربىي مەشىقلىرىنىڭ كۆلىمى كېڭەيدى، قېتىم سانى كۆپەيدى. سۈرىيە ۋە ئۇكرائىنانىڭ دونباس رايونىدا جەڭ قىلغان رۇس ئوفىتسېرلىرى خىتاي ئارمىيەسىگە قىممەتلىك ساۋاقلارنى يەتكۈزدى، بۇ خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ تەجرىبىلىك ئامېرىكا ئارمىيەسىگە نىسبەتەن سەزگۈر نۇقتا بولغان جەڭ تەجرىبىسى كەمچىلىكىنى تولدۇرۇشىغا ياردەم قىلدى.
خىتاينىڭ ھەربىي زامانىۋىلىشىشى رۇسىيە بىلەن مۇداپىئە ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش جىددىيلىكىنى تۆۋەنلەتكەن بولسىمۇ، ئىككى دۆلەت تېخنىكا يۆتكەش ۋە بىرلىكتە قورال ياساش ھەم ئىشلەپچىقىرىشنى داۋاملاشتۇرۇشى مۇمكىن. مەسىلەن: فېۋرالدا رۇسىيە ئەمەلدارلىرى خىتايلىق ھەمكارلار بىلەن سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەربىي قوللىنىلىشى ئۈستىدە ئىشلەۋاتقانلىقىنى جاكارلىدى. موسكۋا سۇ ئاستى پاراخوت تېخنىكىسى، يىراقتىن كۆزىتىش ھەمراھلىرى ۋە ئايروپىلان ماتورلىرى قاتارلىق مۇھىم ساھەلەردە بېيجىڭدىن ئۈستۈنلۈكىنى ساقلاپ قالماقتا. خىتاي قارام بولۇپ قالغان رۇسىيەنى قوشۇمچە ئىلغار تېخنىكا بېرىشكە مەجبۇرلىيالىسا، بۇ ئامېرىكانىڭ ئارتۇقچىلىقىنى تېخىمۇ ئاجىزلىتىشى مۇمكىن.
رۇسىيەنىڭ ئىران ۋە شىمالىي كورېيە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىدىمۇ ئوخشاش ئەھۋال كۆرۈلمەكتە. موسكۋا بىلەن تېھران بايدىن ھۆكۈمىتى «مىسلىسىز مۇداپىئە شېرىكلىكى» دەپ ئاتىغان، ئىراننىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدىغان مۇناسىۋەت ئورناتتى. رۇسىيە ئىرانغا ئىلغار ئايروپىلان، ھاۋا مۇداپىئەسى، ئاخبارات، نازارەت، چارلاش ۋە ئېلېكتىرونلۇق ھۇجۇم ئىقتىدارى تەمىنلىدى. بۇ ئامېرىكا ياكى ئىسرائىلىيەنىڭ ھەربىي ھەرىكىتىگە قارشى تۇرۇشتا تېھرانغا ياردەم قىلىدۇ.
رۇسىيەگە ئوق-دورا ۋە باشقا ھەربىي ياردەم بەرگەنلىكى ئۈچۈن، پىيوڭياڭ موسكۋادىن ئىلغار ئالەم قاتنىشى تېخنىكىسى، باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە سۇ ئاستى پاراخوت تېخنىكىسى تەلەپ قىلىۋاتقانلىقى مەلۇم بولدى.
ئەگەر رۇسىيە بۇ تەلەپلەرگە ماقۇل بولسا، شىمالىي كورېيە يادرو قورالى سەپلەنگەن قىتئەلەرئارا باشقۇرۇلىدىغان بومبىلىرىنىڭ نىشانغا دەل تېگىشىنى ئىشقا ئاشۇرالايدۇ ۋە ھايات قېلىش ئىقتىدارىنى ئۆستۈرەلەيدۇ ھەمدە رۇس يادرو ماتور تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنىڭ مۇساپىسى ۋە ئىقتىدارىنى كېڭەيتەلەيدۇ. رۇسىيەنىڭ شىمالىي كورېيە قوراللىرىنى ئۇكرائىنا جەڭ مەيدانىدا سىناقتىن ئۆتكۈزۈشى پيوڭياڭغا باشقۇرۇلىدىغان بومبا پىروگراممىسىنى تاكامۇللاشتۇرۇشتا پايدىلىنىدىغان ئۇچۇرلارنى يەتكۈزۈپ بەردى. رۇسىيەنىڭ ياردىمى شىمالىي كورېيەنىڭ ئۆتكەن يىلى ئىككى قېتىم مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، نويابىردا ھەربىي جاسۇسلۇق ھەمراھىنى ئۇچۇرۇشىغا ياردەم قىلغان بولۇشى مۇمكىن.
تۆت ئوق دۆلىتى ئارىسىدىكى كۈچلۈك مۇناسىۋەت پىيوڭياڭ ۋە تېھراندىكى رەھبەرلەرنى جاسارەتلەندۈردى. خىتاي ۋە رۇسىيەنىڭ كۈچلۈك قوللىشىغا ئېرىشكەن كىم شىمالىي كورېيەنىڭ نەچچە ئون يىل داۋاملاشقان جەنۇبىي كورېيە بىلەن تىنچ بىرلىشىش سىياسىتىنى تاشلىدى ۋە سېئۇلغا قارشى تەھدىتلىرىنى كۈچەيتتى، يادرو قورال تەھدىتى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىنىقى قىلدى ھەمدە ئامېرىكا بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈشكە قىزىقمايدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
گەرچە ئۇلارنىڭ چوڭقۇرلاشقان شېرىكچىلىكى بىلەن خاماسنىڭ 7-ئۆكتەبىردە ئىسرائىلىيىگە قىلغان ھۇجۇمى ئارىسىدا بىۋاسىتە باغلىنىش يوقتەك كۆرۈنسىمۇ، رۇسىيەنىڭ قوللىشىنىڭ كۈچەيگەنلىكى ئىراننى كېيىنكى مەزگىلدە رايوندىكى ۋاكالەتچى كۈچلىرىنى جانلاندۇرۇشقا تېخىمۇ تەييار قىلغان بولۇشى مۇمكىن.
رۇسىيە ۋە غەربنىڭ 2015-يىلدىكى ئىران يادرو كېلىشىمىگە ئېلىپ كەلگەن بېسىمى ۋە دىپلوماتىيەسى ئەمدى يىراق خاتىرىگە ئايلاندى. بۈگۈن، موسكۋا ۋە بېيجىڭ تېھراننىڭ غەربنىڭ مەجبۇرلىشىغا قارشى تۇرۇشىغا ياردەم قىلماقتا، بۇ ئىراننىڭ ئۇران قويۇلدۇرۇشىنى ئاسانلاشتۇردى ۋە ۋاشىنگتوننىڭ يېڭى يادرو كېلىشىمى ئۈچۈن سۆھبەتلىشىش تىرىشچانلىقىنى رەت قىلىشىغا يول ئاچتى.
ئامېرىكانىڭ ئاجىزلىشىشى
ئوق دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى ھەمكارلىق يەنە ۋاشىنگتون ۋە ئۇنىڭ شېرىكلىرى دائىم قوللىنىدىغان قوراللارنىڭ كۈچىنى ئاجىزلاتماقتا. ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن مىسالدا، ئۇكرائىنا ئۇرۇشى باشلانغاندىن بۇيان، خىتاي رۇسىيەگە ئىلگىرى غەربتىن ئىمپورت قىلىدىغان يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە باشقا مۇھىم تېخنىكىلارنى تەمىنلەپ، غەربنىڭ ئېكسپورت چەكلىمىسىنىڭ ئۈنۈمىنى تۆۋەنلەتتى.
تۆت دۆلەتنىڭ ھەممىسى ئامېرىكا دوللىرىغا بولغان تايىنىشنى ئازايتىش ئۈچۈن تىرىشماقتا. رۇسىيەنىڭ خىتاي يۈەنى بىلەن ھېسابلىشىدىغان ئىمپورتى 2021-يىلدىكى 3 پىرسەنتتىن 2022-يىلى 20 پىرسەنتكە كۆتۈرۈلدى. 2023-يىلى دېكابىردا، ئىران بىلەن رۇسىيە ئىككى تەرەپلىك سودىنى ئۆز پۇللىرى بىلەن ئېلىپ بېرىش كېلىشىمىنى تاماملىدى.
ئوق دۆلەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ ئورتاق چېگرالىرى ۋە دېڭىز رايونلىرىدىن پايدىلىنىپ، ئامېرىكانىڭ توسۇشىدىن خالىي بولغان سودا ۋە تىرانسپورت تورلىرىنى قۇرالايدۇ. مەسىلەن: ئىران كاسپىي دېڭىزى ئارقىلىق رۇسىيەگە ئۇچقۇ ۋە باشقا قوراللارنى يەتكۈزۈپ بېرەلەيدۇ، بۇ يەردە ئامېرىكانىڭ يۆتكەشنى توسۇش كۈچى ناھايىتى ئاجىز.
ئەگەر ئامېرىكا ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونىدا خىتاي بىلەن توقۇنۇشۇپ قالسا، بېيجىڭ موسكۋادىن ياردەم ئىزدىشى مۇمكىن. رۇسىيە قۇرۇقلۇق ئارقىلىق جەنۇبتىكى قوشنىسىغا نېفىت ۋە گاز ئېكسپورتىنى ئاشۇرۇپ، خىتاينىڭ توقۇنۇش ۋاقىتلىرىدا ئامېرىكا توسۇۋېتەلەيدىغان دېڭىز ئارقىلىق ئېنېرگىيە ئىمپورتىغا تايىنىشىنى ئازايتىشى مۇمكىن.
ھازىر ئۇكرائىنادىكى رۇس قوشۇنلىرىغا قورال تەمىنلەش ئۈچۈن توختىماي ئىشلەۋاتقان رۇسىيەنىڭ مۇداپىئە سانائىتى بازىسى كېيىن خىتاينىڭ ئۇرۇش تىرىشچانلىقىنى قوللاش ئۈچۈن يۈزلىنىشىنى ئۆزگەرتەلەيدۇ. بۇنداق ھەمكارلىق خىتاينىڭ ئامېرىكا ئارمىيەسىگە قارشى غەلىبە قىلىش ئېھتىماللىقىنى ئاشۇرۇپ، رۇسىيەنىڭ ئامېرىكانىڭ گېئوپولىتىك تەسىرىنى ئاجىزلىتىش نىشانىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
بۇ ئوق يەنە ۋاشىنگتوننىڭ ئۆز ئەزالىرىنىڭ مۇقىمسىزلاشتۇرغۇچى ھەرىكەتلىرىگە قارشى تۇرىدىغان خەلقئارالىق بىرلەشمىلەرنى قۇرۇش ئىقتىدارىغا توسقۇنلۇق قىلىۋاتىدۇ. مەسىلەن: خىتاينىڭ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىنى ئەيىبلەشنى رەت قىلىشى ئافرىقا، لاتىن ئامېرىكاسى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى دۆلەتلەرنىڭ شۇنداق قىلىشىنى ئاسانلاشتۇردى.
بېيجىڭ ۋە موسكۋا ئىراننى يالغۇزلاشتۇرۇشتا غەربنىڭ تىرىشچانلىقىغا توسالغۇ بولدى. ئۆتكەن يىلى، ئۇلار ئىراننى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (ئاساسلىقى ئاسىيا دۆلەتلىرىدىن تەشكىل تاپقان تەشكىلات) غا ئەزا قىلىپ كىرگۈزدى، ئاندىن ئىراننى BRICS (خىتاي ۋە رۇسىيە غەربكە قارشى تۇرۇش كۈچى دەپ قارايدىغان گۇرۇپپا) قا قوشۇلۇشقا تەكلىپ قىلدى.
ئىراننىڭ رايوندىكى ئارىلىشىشى ۋە يادرو قوغلىشىشى باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئۇنىڭ ھۆكۈمىتى بىلەن مۇناسىۋەت ئورنىتىشتىن ئېھتىيات قىلىشىغا سەۋەب بولدى. ئەمما خەلقئارالىق سورۇنلارغا قاتنىشىشى تۈزۈمنىڭ قانۇنىيلىقىنى ئاشۇردى ۋە ئەزا دۆلەتلەر بىلەن سودا قىلىش پۇرسىتىنى ياراتتى.
ئوق ئەزالىرىنىڭ ئاخبارات ساھەسىدىكى پاراللېل تىرىشچانلىقى ئامېرىكا پوزىتسىيەسىگە بولغان خەلقئارالىق قوللاشنى تېخىمۇ ئاجىزلاتتى. خىتاي، ئىران ۋە شىمالىي كورېيە رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىنى يا قوللىدى ياكى ئوچۇق ئەيىبلەشتىن ساقلاندى، ھەمدە ناتونى ئۇرۇشنى قوزغىغان دەپ ئەيىبلەشتە كىرىمېلنىڭ گېپىنى تەكرارلىدى.
ئۇلارنىڭ ئۆتكەن يىلى 10-ئايدا خاماسنىڭ ئىسرائىلىيەگە قىلغان ھۇجۇمىغا تۇتقان پوزىتسىيەسىمۇ ئوخشاش ئەندىزىگە ئەگەشتى. ئىران دۆلەت ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھېساباتلىرىنى ئىشلىتىپ خاماسنى قوللىدى، ئىسرائىلىيەنى قارىلىدى ۋە ئىسرائىلىيەنىڭ ھەربىي ئىنكاسىنى قوللىغانلىقى ئۈچۈن ئامېرىكانى ئەيىبلىدى. رۇسىيە ۋە ئازراق دەرىجىدە خىتاي ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ئامېرىكانىڭ ئىسرائىلىيەنى داۋاملىق قوللىشىنى قاتتىق تەنقىدلىدى.
ئۇلار غەززە ئۇرۇشىنى ۋاشىنگتوننى دۇنيانى مۇقىمسىزلاشتۇرىدىغان، ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان كۈچ دەپ كۆرسىتىشكە ئىشلەتتى، بۇ بايان ئافرىقا، ئاسىيا، لاتىن ئامېرىكاسى ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى نۇرغۇن جايلاردا ئالاھىدە تەسىر قوزغىدى. ئوق ئەزالىرى ئاشكارا ھالدا ئۇچۇرلىرىنى ماسلاشتۇرمىسىمۇ، ئۇلار ئوخشاش تېمىلارنى تەكىتلەيدۇ، تەكرارلاش ئۇلارنى تېخىمۇ ئىشەنچلىك ۋە قايىل قىلارلىق قىلىدۇ.
باشقا بىر تەرتىپمۇ؟
دۇنيا تەرتىپلىرى ئۆزىنى يېتەكلەيدىغان كۈچلۈك دۆلەتلەرنىڭ كۈچىنى كۈچەيتىدۇ. مەسىلەن: ئامېرىكا ئۆزى ياراتقان لىبېرال خەلقئارا تەرتىپكە مەبلەغ سالدى، چۈنكى بۇ تەرتىپ ئامېرىكانىڭ ئىستەكلىرىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ ۋە ئامېرىكانىڭ تەسىرىنى كېڭەيتىدۇ. بىر تەرتىپ كۆپچىلىك ئەزالارغا يېتەرلىك دەرىجىدە پايدىلىق بولۇپ تۇرسىلا، ئاساسىي دۆلەتلەر گۇرۇپپىسى ئۇنى قوغدايدۇ.
شۇ ئارىدا، نارازى دۆلەتلەر كوللېكتىپ ھەرىكەت مەسىلىسىگە دۇچ كېلىدۇ. ئەگەر ئۇلار توپلىشىپ چېكىنسە، ئۆزلىرىگە تېخىمۇ ياققىدەك باشقا بىر تەرتىپنى قۇرۇشتا مۇۋەپپەقىيەت قازىنالىشى مۇمكىن. لېكىن ئۇلار يۇلتۇزدەك چىرايلىق كۆرۈنىدىغان كۈچلۈك دۆلەتلەر توپى بولالمىغان ئەھۋال ئاستىدا، ئۈستۈنلۈك مەۋجۇت تەرتىپتە قېلىۋېرىدۇ.
نەچچە ئون يىل داۋامىدا، ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى تەرتىپكە تەھدىت پەقەت ئۇنى ئۆزگەرتىشكە ئازراق كۈچى يېتىدىغان بىر قانچە ئاسىي دۆلەتلەردىنلا كەلگەن. بىراق رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشى ۋە بۇ ئۇرۇش كەلتۈرۈپ چىقارغان دۆلەتلەر ئارا مۇناسىۋەتلەردىكى قايتا تۈزۈلۈش كوللېكتىپ ھەرىكەت چەكلىمىسىنى يوقاتتى.
ئۆزگىرىش ئوقى يېڭى بىر تارتىش مەركىزىنى، يەنى مەۋجۇت تەرتىپتىن نارازى باشقا دۆلەتلەر يۈزلىنەلەيدىغان بىر گۇرۇپپىنى تەمسىل قىلىدۇ. ئوق ئىككى تەرتىپنىڭ بارغانسېرى تەشكىللىك ۋە رىقابەتلىشىدىغان خەلقئارا سىستېمىنى شەكىللەندۈرمەكتە.
تارىختىن مەلۇمكى، رىقابەتلىشىۋاتقان تەرتىپلەر توقۇنۇشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى جۇغراپىيەلىك چېگرالاردا. ئۇرۇشلار تېررىتورىيە تالاش-تارتىشى، دۆلەت مەنپەئەتى ياكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ مەنپەئەتىنى قوغداش، ياكى بىر تۈزۈمنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا تەھدىت پەيدا قىلىش قاتارلىق ئالاھىدە ئەھۋاللاردىن كېلىپ چىقىدۇ.
لېكىن، بۇ شەرتلەرنىڭ قايسىبىرىنىڭ ئۇرۇشقا ئېلىپ بېرىش ئېھتىماللىقى رىقابەتلەشكۈچى تەرتىپلەر بار چاغدا تېخىمۇ كۈچىيىدۇ. بەزى سىياسەتشۇناسلىق تەتقىقاتچىلىرى بىر تەرتىپ ھۆكۈمران بولغان مەزگىللەردە، مەسىلەن: 19-ئەسىرنىڭ كۆپ قىسمىدا ياۋروپا بىرلىكى ساقلىغان كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى سىستېمىسى ياكى سوغۇق ئۇرۇشتىن كېيىنكى ئامېرىكا ھۆكۈمرانلىقىدىكى دەۋر، بىردىن ئارتۇق تەرتىپ بولغان مەزگىللەرگە قارىغاندا ئۇرۇش-ماجىرالارنىڭ ئاز بولغانلىقىنى بايقىغان، مەسىلەن: ئىككى دۇنيا ئۇرۇشى ئارىسىدىكى كۆپ قۇتۇپلۇق مەزگىل ۋە سوغۇق ئۇرۇش دەۋرىدىكى قۇتۇپلاشقان دۇنيا تەرتىپىمۇ بۇنى كۆرسىتىدۇ.
دۇنيا بۇ رەقىب تەرتىپلەر ئېلىپ كېلىدىغان مۇقىمسىزلىقنىڭ ئاللىقاچان بىر قىسمىنى كۆردى. پوتېنسىيال تاجاۋۇزچىلار ئوقنىڭ باشقىچە قائىدىلەرنى نورماللاشتۇرۇشى ۋە ئۇلار ھەرىكەت قىلسا يالغۇز قېلىشتىن قورقمايدىغان بولۇشى بىلەن جاسارەتلەندى. ھازىرنىڭ ئۆزىدە، خاماسنىڭ ئىسرائىلىيەگە قىلغان ھۇجۇمى كەڭ ئوتتۇرا شەرقنى ئۇرۇش قاينىمىغا كىرگۈزۈش خەۋپىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
ئۆتكەن يىلى ئۆكتەبىردە ، ئەزەربەيجان ئەرمەنلەر ياشايدىغان تاغلىق قاراباغ بۆلۈنمە رايونىنى زورلۇق بىلەن ئىگىلىۋالدى. 2023-يىلى سېربىيە بىلەن كوسوۋو ئوتتۇرىسىدا جىددىيلىك يۈز بەردى، ۋېنېزۇئېلا دېكابىردا قوشنا دۆلەت گۇيانانىڭ زېمىنىغا تەھدىت سالدى.
گەرچە 2020-يىلدىن باشلاپ مىيانمار ۋە ئافرىقانىڭ ساھىل رايونىدىكى ھەربىي ئۆزگىرىشلەر ئىچكى شارائىتلار تۈپەيلىدىن كېلىپ چىققان بولسىمۇ، بۇنداق ئۆزگىرىشلەرنىڭ كۆپىيىشى يېڭى خەلقئارا تەرتىپ بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك. كۆپ يىللار داۋامىدا، دۆلەت ئۆزگەرتىش ئاز كۆرۈلىدىغاندەك قىلاتتى، چۈنكى پىلانلىغۇچىلار قائىدىنى بۇزغانلىقىنىڭ بەدىلى بەك چوڭ بولىدۇ دەپ قارايتتى. ھازىر بولسا ھېساب-كىتاب ئۆزگەردى. ھۆكۈمەتنى ئاغدۇرۇش غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى بۇزۇۋەتسىمۇ، يېڭى تۈزۈملەر بېيجىڭ ۋە موسكۋادىن ياردەم تاپالايدۇ.
ئوقنىڭ تېخىمۇ تەرەققىي قىلىشى تېخىمۇ چوڭ قالايمىقانچىلىق ئېلىپ كېلىدۇ. ھازىرغىچە، خىتاي، ئىران، شىمالىي كورېيە ۋە رۇسىيە ئارىسىدىكى كۆپ ھەمكارلىقلار ئىككى تەرەپلىك بولدى. ئۈچ تەرەپلىك ۋە تۆت تەرەپلىك ھەرىكەت ئۇلارنىڭ ۋەيرانچىلىق كۈچىنى كېڭەيتەلەيدۇ.
بېلۇرۇسىيە، كۇبا، ئېرىترېيە ، نىكاراگۇئا ۋە ۋېنېزۇئېلا قاتارلىق غەرب باشچىلىقىدىكى تۈزۈمگە نارازى دۆلەتلەر ئوق بىلەن تېخىمۇ يېقىن ھەمكارلىق ئورنىتىشقا باشلىشى مۇمكىن. ئەگەر بۇ گۇرۇپپا چوڭىيىپ، ماسلىشىشى كۈچەيسە، ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ مەۋجۇت تەرتىپنى قوغدىشى تېخىمۇ قىيىنغا توختايدۇ.
ئۆزگەرتكۈچىلەرگە تاقابىل تۇرۇش
ھازىر، ئامېرىكانىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسى خىتاينى ئىران، شىمالىي كورېيە، ھەتتا رۇسىيەگە قارىغاندا مۇھىم ئورۇنغا قويىدۇ. ئايرىم دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكاغا كەلتۈرگەن تەھدىتىنى كۆزدە تۇتقاندا بۇ باھا ئىستراتېگىيەلىك جەھەتتىن توغرا، بىراق بۇ باھا ئۇلار ئارىسىدىكى ھەمكارلىقنى تولۇق ھېسابقا ئالمىغان. ئامېرىكا سىياسىتى ئۆزگەرتىش ئېلىپ بارغۇچى دۆلەتلەرنىڭ بىرلىكتە ھەرىكەت قىلىشىنىڭ مۇقىمسىزلاشتۇرغۇچى تەسىرىگە تاقابىل تۇرۇشى كېرەك.
ئۇلارنىڭ مۇھىم خەلقئارالىق قائىدە ۋە ئورگانلارنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئۈچۈن ماسلاشقان تىرىشچانلىقىنى توسۇشقا تىرىشىشى كېرەك. بۇنىڭدىن سىرت، ۋاشىنگتون مەۋجۇت تەرتىپنىڭ جەلپ قىلىش كۈچىنى تېخىمۇ كۈچەيتىش ئارقىلىق بۇ ئوقنىڭ جەلپ قىلىش كۈچىنى ئاجىزلىتىشى كېرەك.
ئەگەر ئامېرىكا بارغانسېرى ماسلىشىۋاتقان ئوققا تاقابىل تۇرماقچى بولسا، ھەر بىر تەھدىتنى ئايرىم ھادىسە سۈپىتىدە بىر تەرەپ قىلالمايدۇ. مەسىلەن: ۋاشىنگتون ئاسىيادىكى كۈچىيىۋاتقان خىتاي كۈچىگە دىققەت قىلىمەن دەپ، ياۋروپادىكى رۇس تاجاۋۇزچىلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلماسلىقى كېرەك. رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى مۇۋەپپەقىيىتى ئۆزگەرتىش ئېلىپ بارغۇچى خىتايغا غەربنىڭ بىرلەشكەن تىرىشچانلىقىغا قارشى تۇرۇشنىڭ بەدىلى چوڭ بولسىمۇ، ئەمما مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپ بەردى.
ۋاشىنگتون خىتاينى ئەڭ چوڭ مۇھىم نۇقتا دەپ قارىغان تەقدىردىمۇ، بېيجىڭدىن كەلگەن تەھدىتكە تاقابىل تۇرۇش دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى ئوقنىڭ باشقا ئەزالىرى بىلەن رىقابەتلىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ. نەتىجىلىك بولۇش ئۈچۈن، ئامېرىكا دۆلەت بىخەتەرلىكىگە تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ ئاجرىتىشى، تېخىمۇ كۈچلۈك دىپلوماتىيە ئېلىپ بېرىشى، يېڭى ۋە كۈچلۈكرەك ھەمكارلىق ئورنىتىشى ۋە يېقىنقى مەزگىلدىكىدىن تېخىمۇ پائال رول ئوينىشى كېرەك.
يەنە بىر تەرەپتىن، ئوق ئەزالىرى ئارىسىغا پانا قېقىش ئىشلىمەيدۇ. ئۇكرائىنا تاجاۋۇزىدىن بۇرۇن، بەزى ئىستراتېگىيە تۈزگۈچىلەر خىتايغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئامېرىكانىڭ رۇسىيە بىلەن بىرلىشىشىنى تەكلىپ قىلغان.
ئۇرۇش باشلانغاندىن كېيىن، بىر قانچەيلەن ئامېرىكانىڭ رۇسىيەگە قارشى بىرلىكسەپتە خىتاي بىلەن بىرلىشىش ئۈمىدىنى ساقلىدى. لېكىن پىرېزىدېنت رىچارد نىكسوننىڭ 1970-يىللاردا خىتاينى موسكۋادىن يىراقلاشتۇرۇش ئۈچۈن پايدىلانغان سوۋېت-خىتاي زىددىيىتىگە ئوخشاش، ۋاشىنگتوننىڭ بۈگۈن پايدىلىنالايدىغان ئىدېئولوگىيەلىك ياكى گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت يوق.
سىناشنىڭ بەدىلى ياۋروپا ۋە ئاسىيادا رۇسىيە ياكى خىتاينىڭ تەسىر دائىرىسىنى ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلىشى مۇمكىن. بۇ رايونلار ئامېرىكانىڭ مەنپەئەتى ئۈچۈن مەركىزىي ئەھمىيەتكە ئىگە بولۇپ، ۋاشىنگتون بۇ يەرلەردە دۈشمەن چەتئەل كۈچىنىڭ ھۆكۈمرانلىق قىلىشىغا يول قويماسلىقى كېرەك.
ئىران ياكى شىمالىي كورېيەنى ئوقنىڭ قالغانلىرىدىن ئايرىۋېتىش تېخىمۇ قىيىن، چۈنكى ئۇلارنىڭ ھۆكۈمەتلىرى ئۆزگەرتىش ئېلىپ بېرىش تەرەپدارى ، ھەتتا ئىنقىلابىي نىشانلارغا ئىگە. تۈپ جەھەتتىن، ئوق ئامېرىكا باشقۇرۇشى كېرەك بولغان، چوڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەتلەر بىلەن ھەل قىلغىلى بولمايدىغان مەسىلە.
غەرب ياكى ئوق پۈتۈنلەي ئايرىم سىياسىي، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي قۇتۇپلارغا ئايلانمايدۇ. ھەر قايسى تەرەپلەر دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە تەسىر كۈچى ئۈچۈن رىقابەتلىشىدۇ، مۇھىم دۆلەتلەرنى ئۆز تەرىپىگە تارتىشقا تىرىشىدۇ. ئالتە «دۇنيا تەۋرىنىش دۆلىتى» ئالاھىدە مۇھىم بولىدۇ:
– بىرازىلىيە
– ھىندىستان
– ھىندونېزىيە
– سەئۇدى ئەرەبىستان
– جەنۇبىي ئافرىقا
– تۈركىيە
بۇ ئالتە دۆلەت ئوتتۇرا كۈچلەر بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىرلەشكەن گېئوپولىتىكىلىق سالمىقى خەلقئارا تەرتىپنىڭ كەلگۈسى يۆنىلىشىنى بەلگىلەشتە ئۇلارنىڭ سىياسەت تاللىشىنى ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە قىلىدۇ. بۇ ئالتە دۆلەت ۋە باشقىلار ھەر ئىككى تەرتىپنىڭ ئەزالىرى بىلەن ئىقتىسادىي، دىپلوماتىك، ھەربىي ۋە تېخنىكىلىق مۇناسىۋەتلەرنى قوغلىشىشى مۇمكىن.
ئامېرىكا سىياسەت تۈزگۈچىلىرى بۇ دۆلەتلەردە ئوققا ئۈستۈنلۈك بېرىلمەسلىكنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇشى كېرەك. ئۇلارنىڭ ھۆكۈمەتلىرىنى مەۋجۇت تەرتىپكە پايدىلىق سىياسەتلەرنى تاللاشقا رىغبەتلەندۈرۈشى كېرەك. ئەمەلىيەتتە، بۇ دېگەنلىك سودا ئىلھاملاندۇرۇشى، ھەربىي ھەمكارلىق، تاشقى ياردەم ۋە دىپلوماتىيەنى ئىشلىتىپ، تەۋرىنىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئوق ئەزالىرىنىڭ ھەربىي بازىلىرىنى قوبۇل قىلىشىنى، ئوق ئەزالىرىغا ئۇلارنىڭ تېخنىكا ئەسلىھەلىرى ياكى ھەربىي ئۈسكۈنىلىرىدىن پايدىلىنىش پۇرسىتى بېرىشىنى غەرب جازالىرىنى ئايلىنىپ ئۆتۈشكە ياردەم قىلىشىنى توسۇش دېگەنلىكتۇر
گەرچە ئوق بىلەن رىقابەت قىلىش مۇقەررەر بولسىمۇ، ئامېرىكا ئۇنىڭ بىرەر ئەزاسى بىلەن بىۋاسىتە توقۇنۇشتىن ساقلىنىشقا تىرىشىشى كېرەك. بۇ مەقسەتتە، ۋاشىنگتون غەربىي تىنچ ئوكيان، ئوتتۇرا شەرق، كورېيە يېرىم ئارىلى ۋە ناتونىڭ شەرقىي قانىتىدا توسۇش كۈچىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن بىخەتەرلىك ۋەدىلىرىنى قايتا تەكىتلىشى كېرەك.
ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى پۇرسەتپەرەسلىك تاجاۋۇزچىلىقىغا تەييارلىق قىلىشى كېرەك. مەسىلەن: خىتاينىڭ تەيۋەنگە تاجاۋۇز قىلىشى ئامېرىكانىڭ ھەربىي ئارىلىشىشىغا سەۋەب بولسا، رۇسىيە باشقا بىر ياۋروپا دۆلىتىگە ھۇجۇم قىلىشقا قايمۇقتۇرۇلۇشى مۇمكىن. ئىران ياكى شىمالىي كورېيە ئۆز رايونلىرىدىكى تەھدىتلەرنى كۈچەيتىشى مۇمكىن.
گەرچە ئوق ئەزالىرى تاجاۋۇزچىلىقنى بىۋاسىتە ماسلاشتۇرمىسىمۇ، تەڭ كېلىپ قالغان توقۇنۇشلار غەربنى ھالسىرىتىۋېتىشى مۇمكىن. شۇڭا ۋاشىنگتون ئىتتىپاقداشلىرىنى ئامېرىكا باشقا ھەربىي سەھنىدە مەشغۇل بولۇپ قالغاندا تەمىنلىيەلمەيدىغان ئىقتىدارلارغا مەبلەغ سېلىشقا قىستىشى كېرەك.
ئوققا تاقابىل تۇرۇش قىممەتكە توختايدۇ. يېڭى ئىستراتېگىيە ئامېرىكانىڭ مۇداپىئە، تاشقى ياردەم، دىپلوماتىيە ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئالاقە خىراجىتىنى كۆپەيتىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.
ۋاشىنگتون ياردەمنى ئوق ۋە غەرب ئوتتۇرىسىدىكى توقۇنۇش سېپىگە، جۈملىدىن ئوق ئەزالىرىنىڭ كىرىشىگە دۇچ كەلگەن ئىسرائىلىيە، تەيۋەن ۋە ئۇكرائىناغا يۆتكىشى كېرەك. ئۆزگەرتىش ئېلىپ بېرىش تەرەپدارلىرى، ئىچكى سىياسىي بۆلۈنۈش ياكى خەلقئارالىق مەشغۇلاتلاردىن زېرىكىش ئامېرىكانى بۇ رىقابەتتە تۆۋەن ئورۇنغا چۈشۈپ قېلىشقا مەيلى دېگۈزىدۇ دېگەن تۇيغۇ بىلەن جاسارەتلەنمەكتە. ھەر پارتىيەنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن، تولۇق مەنبەلىك ئامېرىكا ئىستراتېگىيەسى بۇ تەسىراتقا تاقابىل تۇرۇشقا ياردەم بېرىدۇ.
باشقا تاللاش، يەنى ئامېرىكانىڭ دۇنيا سەھنىسىدىن چېكىنىشى بولسا، مۇھىم رايونلارنىڭ تەقدىرىنى دوستانە يەرلىك كۈچلەرنىڭ ئەمەس، بەلكى مەۋجۇت تەرتىپنى ئۆزگەرتكۈچى ۋە ئەركىنلىككە قارشى ئىستەكلىرىنى تاڭماقچى بولغان ئوق ئەزالىرىنىڭ قولىغا تاپشۇرۇپ بېرىش بىلەن باراۋەردۇر.
تۆت دۆلەتنىڭ تەھدىتى
ھازىر خىتاي، ئىران، شىمالىي كورېيە ۋە رۇسىيە قاتارلىق بۇ تۆت دۆلەت ئارىسىدىكى كۈچىيىۋاتقان ھەمكارلىقنىڭ خەۋپىگە سەل قاراش خاھىشى مەۋجۇت. بۇ پىكىرگە كۆرە، موسكۋا بېيجىڭغا يۈزلىنىش ئارقىلىق پەقەت كىچىك شېرىك رولىنى قوبۇل قىلغانلىقىنى بىلدۈرۈۋاتىدۇ؛ ئىران ۋە شىمالىي كورېيەدىن ئۇچقۇ ۋە ئوق-دورا ئېلىش ئۇكرائىنانى ئاسانلا بويسۇندۇرالايمىز دەپ خاتا ھېسابلىغان رۇس ئۇرۇش ماشىنىسىنىڭ ئۈمىدسىزلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ؛ خىتاينىڭ رۇسىيەنى قۇچاقلىشى پەقەت بېيجىڭنىڭ ياۋروپا ۋە باشقا غەرب كۈچلىرى بىلەن ئارزۇ قىلغان ئىجابىي مۇناسىۋەتنى قۇرالمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ؛ شىمالىي كورېيە دۇنيادىكى ئەڭ يالغۇز دۆلەت بولۇپ قالماقتا، ئىراننىڭ ۋەيران قىلغۇچ پائالىيەتلىرى تەتۈر تەسىر كۆرسىتىپ، ئىسرائىلىيە، ئامېرىكا ۋە پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى ئارىسىدىكى رايونلۇق ھەمكارلىقنى كۈچەيتىۋاتىدۇ.
ھالبۇكى، مۇنداق ئانالىز تەھدىتنىڭ ئېغىرلىقىنى نەزەردىن ساقىت قىلىدۇ. بۇ تۆت كۈچ بولسا كۈچ ۋە ھەمكارلىشىشتا تېخىمۇ كۈچىيىپ، مەۋجۇت دۇنيا تەرتىپى ۋە ئامېرىكا رەھبەرلىكىگە قارشى تۇرۇشتا بىرلىشىۋاتىدۇ. ئۇلارنىڭ بىرلەشكەن ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي ئىقتىدارى، سوغۇق ئۇرۇش ئاخىرلاشقاندىن بۇيان دۇنيا تەرتىپىنىڭ قانداق ئىشلەپ كەلگەنلىكىنى ئۆزگەرتىش قارارى بىلەن بىرلەشكەندە، سەل قارىغىلى بولمايدىغان خەتەر پەيدا قىلىدۇ. بۇلار ئۆزگەرتىشكە بەل باغلىغان بىر گۇرۇپپا بولۇپ، ئامېرىكا ۋە شېرىكلىرى ئوق دۆلەتلىرىگە ئەۋلادتىن ئەۋلادقا سوزۇلىدىغان بىر مەسىلە سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىشى كېرەك. ئۇلار خەلقئارا تەرتىپنىڭ ئاساسلىرىنى كۈچەيتىشى كېرەك. بۇ يېڭى ئوقنىڭ شەكىللىنىشىنى توختىتىش مۇمكىن بولمىسىمۇ، ئۇنىڭ ھازىرقى سىستېمىنى ئاغدۇرۇۋېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئېرىشكىلى بولىدىغان نىشاندۇر.
غەربنىڭ بۇ كۈرەشتە غەلىبە قىلىش ئۈچۈن ھەممە نەرسىسى بار. بىرلەشكەن ئىقتىسادى تېخىمۇ چوڭ، ھەربىي كۈچلىرى كۆپ كۈچلۈك، جۇغراپىيەسى تېخىمۇ مۇۋاپىق، قىممەت قاراشلىرى تېخىمۇ جەلپ قىلارلىق، دېموكراتىك سىستېمىسى تېخىمۇ مۇقىم. ئامېرىكا ۋە شېرىكلىرى غەربكە قارشى يېتىلىۋاتقان بۇ بىرلىكسەپ بىلەن رىقابەتلىشىش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان تىرىشچانلىقنىڭ كۆلىمىنى مۆلچەرلىگەن ئاساستا، ئۆز كۈچىگە ئىشىنىشى كېرەك. يېڭى ئوق دۇنيا گېئوپولىتىكا مەنزىرىسىنى ئاللىقاچان ئۆزگەرتتى، لېكىن ۋاشىنگتون ۋە ئۇنىڭ شېرىكلىرى يەنىلا بۇ ئوق دۆلەتلىرى ئارزۇ قىلغان تېخىمۇ كەڭ كۆلەملىك ئۆزگىرىشنىڭ ئالدىنى ئالالايدۇ.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
