خىتاي تەرەققىيات مودېلىنىڭ قۇرۇلمىلىق ئاجىزلىقلىرى: ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ ئېشىپ كېتىش مەسىلىسى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالىدە، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھازىرقى ئىقتىسادىي تەرەققىيات مودېلىنىڭ مەركىزىدىكى قۇرۇلمىلىق بىر مەسىلىنى تەتقىق قىلغان تەنقىدىي ئانالىز مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. لىززى ج. لېېنىڭ «Foreign Affairs» ژۇرنىلىنىڭ 2025-يىلى نويابىر/دېكابىر سانىدا ئېلان قىلىنغان[1] ۋە 2025-يىلى 21-ئۆكتەبىردە ئاممىغا ئاشكارىلانغان «خىتاي مودېلىدىكى ئەجەللىك نۇقسان: بېيجىڭ نېمە ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشنى ھەل قىلالمايدۇ؟» (The China Model’s Fatal Flaw: Why Beijing Can’t Overcome Overcapacity) ناملىق ماقالىسىدە، خىتاينىڭ يېڭى ئەۋلاد ياساش سانائىتى ساھەلىرىدە (بولۇپمۇ ئېلېكتىر ئاپتوموبىللار، باتارېيەلەر ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرىدا) باشتىن كەچۈرۈۋاتقان سوزۇلمىلىق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشى پەقەت ۋاقىتلىق بىر سودا مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى بۇ دۆلەتنىڭ سىياسىي ۋە مالىيە سىستېمىسىغا چوڭقۇر يىلتىز تارتقان رىغبەتلەندۈرۈش مېخانىزملىرىنىڭ ساقلانغىلى بولمايدىغان نەتىجىسى سۈپىتىدە تەھلىل قىلىنغان. لېېنىڭ نۇقتىئىنەزەرى، خىتاينىڭ تېز سۈرئەتتە گۈللىنىشىگە كۈچ قوشقان قۇرۇلمىلارنىڭ ھازىر يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىل كىرىمنى بوغىدىغان بىر «ئەجەللىك نۇقسان»غا ئايلىنىپ قالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئارقىلىق، خەلقئارا ئىقتىساد ۋە سىياسەت پەنلىرى ساھەسىدە مۇھىم بىر مۇزاكىرە قوزغاش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە. ماقالىنىڭ ئەھمىيىتى، بۇ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشىنىڭ دۇنياۋى سودا مۇناسىۋەتلىرىدە پەيدا قىلغان جىددىيچىلىكنى (ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ ئېشىۋاتقان تاموژنا بېجى[2])، خىتاينىڭ ئىچكى ئىقتىسادىي مۇقىملىقىغا بولغان بېسىملارنى ۋە دۇنياۋى قىممەت زەنجىرىدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك تەسىرلەرنى چۈشەندۈرۈپ بېرىشىدە. بۇ تەھلىلدە، لېېنىڭ ئانالىزى، خەلقئارا سىياسىي ئىقتىساد ئەدەبىياتىدا ئومۇميۈزلۈك قوبۇل قىلىنغان بىر مۇزاكىرە ئۇسلۇبى بىلەن، ماقالىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئاساسلىق دەلىللەر ۋە ھەل قىلىش تەكلىپلىرىنى تەپسىلىي مۇھاكىمە قىلىش ئارقىلىق باھالاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
I. ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشىنىڭ يېڭى قىياپىتى ۋە دۇنياۋى ئىنكاس
لېې، خىتاينىڭ دۇنياۋى زاۋۇت رولىنىڭ يېڭى بىر باسقۇچقا كىرگەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. ئۆتمۈشتە پولات-تۆمۈر، سېمونت ۋە كۆمۈر قاتارلىق ئاساسلىق ئەنئەنىۋى سانائەت مەھسۇلاتلىرىدا كۆزىتىلگەن ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشى، ھازىر ئېلېكتىر ئاپتوموبىللار(EVs)، باتارېيەلەر ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى تاختىلىرى قاتارلىق يۇقىرى قوشۇلما قىممەتلىك يېشىل تېخنىكىلارغا يۆتكەلدى. خىتاي بۇ يېڭى ساھەلەردە دۇنياۋى تەمىنات زەنجىرىگە %80 نىسبىتىدە ھۆكۈمرانلىق قىلماقتا ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدا 30 مىڭ دوللار ئەتراپىدا باشلىنىدىغان مودېللارغا سېلىشتۇرغاندا 10 مىڭ دوللاردىن تۆۋەن باھالىق ئېلېكتىر ئاپتوموبىل مودېللىرىنى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىغا ئىگە.
ئەمما لېېنىڭ قارىشىچە، دۇنياۋى بازارلار بۇ ئەرزان ۋە مول تېخنىكا ئېقىمىنى خۇشاللىق بىلەن قارشى ئېلىشنىڭ ئورنىغا، بۇنى ئادىل رىقابەتكە قارشى قۇرۇلمىلىق بىر تەھدىت دەپ قارىماقتا. 2024-يىلى بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ خىتاي ماللىرىغا يۈرگۈزگەن %100 گە يېقىن تاموژنا بېجى ۋە ياۋروپا كومىتېتىنىڭ خىتاي ئېلېكتىر ئاپتوموبىللىرىغا قاراتقان تەكشۈرۈشلىرى ھەمدە 2024-يىلى ئۆكتەبىردە يولغا قويغان باجلار، خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئېشىنچىسىنىڭ دۇنيا ئىشلەپچىقىرىش قابىلىيىتىدىن ئېشىپ كەتكەنلىك ئۇچۇرىنى ئېنىق يەتكۈزمەكتە. لېې، بۇ سودا جىددىيچىلىكلىرىنىڭ، خىتاينىڭ «تەمىناتنىڭ تەلەپتىن ئېشىپ كېتىشى» دىن ئىبارەت سوزۇلمىلىق مەسىلىسىنىڭ نەتىجىسى ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىش بىلەن بىرگە، مەسىلىنىڭ ئەنئەنىۋى چۈشەندۈرۈشلىرىنىڭ (ئائىلە ئىستېمالىنىڭ تۆۋەنلىكى ۋە ھۆكۈمەتنىڭ ھەددىدىن زىيادە تولۇقلىمىسى) ھازىرقى ئەھۋالنى تولۇق ئىزاھلاشتا يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. مەسىلەن، قۇياش ئېنېرگىيەسى ۋە ئېلېكتىر ئاپتوموبىل ساھەلىرىدە خىتايدىكى ئىچكى تەلەپ ھېلىھەم كۈچلۈك بولۇپ، بىۋاسىتە سېتىۋېلىش تولۇقلىمىلىرى كۆپىنچە باسقۇچلۇق ھالدا ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. بۇ ئەھۋال، مەسىلىنىڭ مەنبەسىنىڭ ئەمدى تەلەپ يېتىشمەسلىكتىن ئەمەس، بەلكى بېيجىڭ كونترول قىلىشتا قىينىلىۋاتقان، «قارىغۇلارچە كېڭىيىش» (blind expansion) دەپ ئاتالغان كونترول قىلغىلى بولمايدىغان بىر تەمىنات پارتلىشى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
II. قۇرۇلمىلىق مەسىلىنىڭ مەنبەسى: يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ رىغبەتلەندۈرۈشلىرى ۋە مالىيە قۇرۇلمىسى
لېېنىڭ ماقالىسىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ۋە ئۆزگىچە قىسمى، خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشىگە مايىللىقىنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىنى خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ (خ ك پ) خىزمەت ئىقتىدارى ۋە ئۆستۈرۈلۈش سىستېمىسىغا باغلىشىدۇر. يەرلىك ئەمەلدارلار، ئالدى بىلەن ئىقتىسادىي ئېشىشنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئىش ئورنى يارىتىش ۋە باج كىرىمىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئىقتىدارلىرىغا ئاساسەن باھالىنىدۇ. بۇ باھالاش سىستېمىسى، دۆلەتنىڭ ئەڭ چوڭ يەككە بېجى بولغان قوشۇلما قىممەت بېجىنىڭ قۇرۇلمىسى بىلەن بىرلەشكەندە، ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشىنى ساقلانغىلى بولمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرىدۇ.
خىتايدا قوشۇلما قىممەت بېجى، بىر تاۋار ياكى مۇلازىمەت ئىستېمال قىلىنغان جايدا ئەمەس، بەلكى ئىشلەپچىقىرىلغان جايدا يىغىلىدۇ ۋە ئېرىشىلگەن كىرىم مەركىزىي ھۆكۈمەت بىلەن يەرلىك ھۆكۈمەت ئوتتۇرىسىدا تەڭ بۆلۈنىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلىق ئالاھىدىلىك، يەرلىك ئەمەلدارلارنى باج ئاساسىنى كېڭەيتىش مەقسىتىدە ئىمكانقەدەر كۆپ يۇقىرى ۋە تۆۋەن ئېقىندىكى سانائەت پائالىيەتلىرىنى ئۆز رايونلىرىدا تۇتۇپ قېلىشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ. نەتىجىدە، ئۆلكە ۋە شەھەر رەھبەرلىرى ئەمەلىيەتتە بىر سانائەت مەبلەغ سالغۇچىسى ياكى ئىگىلىك تىكلەش سەرمايىدارىدەك ھەرىكەت قىلىشقا مەجبۇر بولىدۇ.
لېې، بۇ ئەھۋالنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن ئەنخۇي ئۆلكىسىنىڭ مەركىزى خېفېينىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنى مىسال قىلىدۇ (خېفېي مودېلى): خېفېي، ئېلېكتىر ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچى «Nio» ۋە «BOE» قاتارلىق شىركەتلەرگە 25 مىليارد دوللارلىق دۆلەت سەرمايىسى سېلىش ئارقىلىق، كېيىن 96 مىليارد دوللارلىق قوشۇمچە مەبلەغ جەلپ قىلغان ۋە تەخمىنەن 9 مىليارد دوللار باج كىرىمىگە ئېرىشكەن. ئەمما، خېفېينىڭ مۇۋەپپەقىيىتى، ئۇ مەبلەغ سالغان شىركەتلەرنىڭ نىسبەتەن پىشىپ يېتىلگەنلىكىگە تايانسا، باشقا ئۆلكىلەر بۇ مودېلنى تەقلىد قىلىشقا ئۇرۇنغاندا، مەركىزىي ھۆكۈمەت تولۇقلىمىسىغا ئېرىشىش ئۈچۈن ئالدىراپ «كاربون نۇسخىسى»دىكى سانائەت توپلىرىنى قۇرۇپ چىققان. بۇ، كۆلەمنى مۇكاپاتلايدىغان باج ۋە تولۇقلىما سىستېمىسىنىڭ لوگىكىلىق بىر نەتىجىسىدۇر.
III. يەر-مۈلۈك كىرىزىسى كەلتۈرۈپ چىقارغان تېزلەتكۈچ مېخانىزم
لېې، بۇ بىيۇروكراتىك رىغبەتلەندۈرۈشلەرنىڭ ئۆتمۈشتە يەر-مۈلۈك ساھەسىنىڭ مۇھىم رولى سايىسىدا مەلۇم دەرىجىدە تەڭپۇڭلاشتۇرۇلغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. يەرلىك ھۆكۈمەتلەر، شەھەر يەرلىرىنىڭ مۈلۈك ھوقۇقى دۆلەتكە تەۋە بولغانلىقى ئۈچۈن، يەر سېتىشتىن ئېرىشكەن كىرىملەر بىلەن خامچوتىنىڭ ئۈچتىن بىرى ياكى ئۇنىڭدىنمۇ كۆپرەك قىسمىنى قامدايتتى. بۇ ئەھۋال، يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ سانائەت مەبلىغىگە مەركەزلىشىش مەجبۇرىيىتىنى ئازايتاتتى.
ئەمما 2021-2022-يىللىرى، خىتاينىڭ يەر-مۈلۈك كۆپۈكى يېرىلدى . يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ يەر سېتىشتىن ئالغان كىرىمى 2021-يىلى 1.3 تىرىليون دوللاردىن، 2024-يىلى 670 مىليارد دوللارغا چۈشۈپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بېيجىڭ، يەر-مۈلۈك كۆپۈكىگە سەۋەب بولغان مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ۋاسىتىلىرى ئۈستىدىكى نازارەتنى كۈچەيتتى. مالىيە ئىمكانىيىتى تارىيىپ كەتكەن يەرلىك بىيۇروكراتلار ئۈچۈن، يېڭى ئىش ئورۇنلىرىنى يارىتىش، ئېشىشنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە باج ئاساسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن مۇراجىئەت قىلغىلى بولىدىغان ئەڭ ئاخىرقى ۋە ئەڭ ئىشەنچلىك پىشاڭ، سانائەت ئىشلەپچىقىرىش قابىلىيىتىنى تېزدىن ئاشۇرۇشتىن ئىبارەت بولۇپ قالدى. بۇ، خەتەردىن ئۆزىنى قاچۇرىدىغان بىيۇروكراتلار ئۈچۈن «كارۋانغا قېتىلىش»نىڭ ئەڭ بىخەتەر يولىغا ئايلاندى.
IV. مالىيە سىستېمىسىنىڭ ئەگرىلىكى ۋە تۆۋەن پايدا ئايلانمىسى
ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىش مەسىلىسىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇۋەتكەن ئىككىنچى قۇرۇلمىلىق نۇقسان، خىتاينىڭ دۆلەت ھۆكۈمرانلىقىدىكى مالىيە سىستېمىسىدۇر. لېې، خىتاي بانكىلىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ياكى يۇقىرى خەتەرلىك خۇسۇسىي كارخانىلار (مەسىلەن، بىيوتېخنىكا)نىڭ ئورنىغا، كېپىللىك سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە بولىدىغان فىزىكىلىق مۈلۈكلەرگە ئىگە، دۆلەت تەستىقلىغان ۋە تۆۋەن خەتەرلىك كونكرېت تۈرلەرگە (زاۋۇتلار، ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەلىرى) قەرز بېرىشنى ئەۋزەل كۆرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ خەتەرنى باشقۇرۇش مەركەز قىلىنغان تاللاش، قىس مەنبەلەرنى نىسبەتەن تۆۋەن پايدا ئېلىپ كېلىدىغان فىزىكىلىق ئاساسىي قۇرۇلۇش ۋە ياسىمىچىلىققا يۈزلەندۈرمەكتە.
بۇنىڭ نەتىجىسى، خىتاي ئىقتىسادىنىڭ دۇنيا سەۋىيەسىدىكى بىر قۇرۇلۇش سۈرئىتىگە ئىگە بولۇشى، ئەمما سوزۇلمىلىق ھالدا تۆۋەن پايدا نىسبىتىگە ئىگە بولۇشىدۇر. تەلەپ ئاجىزلاشقاندا ياكى بازار ئادەم كۆپىيىپ كەتكەندە، شىركەتلەر ئىشلەپچىقىرىشنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن باھانى چۈشۈرمەكتە ۋە ئېكسپورتنى ئاشۇرماقتا. بۇمۇ پايدا نىسبىتىنى تېخىمۇ تۆۋەنلىتىۋەتمەكتە. مەسىلەن، خىتاي ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچىلىرىنىڭ ئوتتۇرىچە پايدا نىسبىتى، كۈچلۈك ئېتىبارلار سەۋەبىدىن 2023-يىلىدىكى %5.0 دىن 2024-يىلى %4.4 كە چۈشۈپ كەتتى.
ئۇنىڭدىن باشقا، لېې، ئۈزلۈكسىز تۆۋەن پايدا نىسبىتىنىڭ شىركەتلەرنىڭ مەھسۇلات ئېچىش ۋە خىزمەتچى قوبۇل قىلىش ئۈچۈن قايتا مەبلەغ سالىدىغان نەق پۇلىنىڭ بولماسلىقى دېگەنلىك ئىكەنلىكىنى، بۇنىڭمۇ ئائىلە كىرىمىنىڭ ئېشىشىنى ۋە ئىستېمالچىلارنىڭ تەلىپىنى تۆۋەنلىتىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشى پەقەت ساھەۋى بىر مەسىلە بولۇپلا قالماي، تۆۋەن پايدا، ئاجىز مەبلەغ، تۇرغۇن ئىش ئورنى يارىتىش ۋە ئىزچىل ئاجىز تەلەپ ئايلانمىسىنى پەيدا قىلىش ئارقىلىق خىتاي ماكرو ئىقتىسادىغا نىسبەتەن بىر تورمۇز رولىنى ئوينايدۇ.
خۇسۇسىي شىركەتلەرنىڭ مەبلەغكە ئېرىشىشىمۇ يەنە بىر ھالقىلىق مەسىلە. دۆلەت قوللىغان بانكىلار قىزىقمايدىغان، يۇقىرى ئېشىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە ساھەلەر (تېخنىكا، خۇسۇسىي مائارىپ)گە بولغان بېسىم (2020-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ)، دۇنياۋى ئىگىلىك تىكلەش سەرمايىسى ۋە خۇسۇسىي سەرمايە ئېقىمىنى ئېغىر دەرىجىدە قۇرۇتۇۋەتتى. 2021-يىلى 67 مىليارد دوللار بولغان چەتئەل مەبلىغى، 2023-يىلى 19 مىليارد دوللارغا تۆۋەنلىدى. بېيجىڭنىڭ بۇ مەبلەغ بوشلۇقىنى دۆلەت قوللىغان فوندلار بىلەن تولدۇرۇش تىرىشچانلىقى بولسا، بۇ فوندلارنىڭ كاپالەت تەلەپ قىلىشى، ئېغىر قايتۇرۇۋېلىش ماددىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشى ۋە ئاممىۋى پۇلنى قالايمىقان ئىشلىتىش قورقۇنچى بىلەن خەتەرلىك دو تىكىشلەردىن ئۆزىنى قاچۇرۇشى سەۋەبىدىن يېتەرسىز بولۇپ قالدى.
V. كارخانا دەرىجىسىدىكى ھەرىكەت ۋە باھا ئۇرۇشلىرى
يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنى ۋە مالىيە ئاپپاراتلىرىنى شەكىللەندۈرىدىغان رىغبەتلەندۈرۈشلەر، ئاخىرىدا شىركەتلەرنىڭ ھەرىكىتىگە سىڭىپ كىرىدۇ. لېې، خىتاينىڭ ئەڭ رىقابەت كۈچىگە ئىگە ساھەلىرىدىكى ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەرنىڭ «تېز كۆچۈر، تېخىمۇ تېز كېڭەيت ۋە رەھىمسىزلەرچە باھا بېكىت» شەكلىدىكى رەھىمسىز بىر رامكا ئىچىدە ئىشلەيدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
شىركەتلەر تېز كېڭىيىشكە يۈزلىنىدۇ، چۈنكى كۆلەمنى كېڭەيتىش ئۇلارغا تەمىنلىگۈچىلەر بىلەن باھا سودىلىشىشتا پىشاڭ بېرىدۇ، بانكىلار نەزىرىدە كۆرۈنەرلىك ئورۇنغا ئېرىشتۈرىدۇ (چوڭ كۆلەم = تۆۋەن خەتەر)، ۋە يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ كۆزىدە چوڭ سانائەت چېمپىيونلىرى سۈپىتىدە ئالاھىدە مۇئامىلىگە ئېرىشىش ئىمتىيازىنى يارىتىدۇ. بۇ تېز كۆلەم كېڭەيتىش مۇسابىقىسى، ساقلانغىلى بولمايدىغان ھالدا پايدا نىسبىتىنى يوقىتىدىغان بىر «ئۆلۈم گىرداۋى»غا ئېلىپ بارىدۇ. بىر شىركەت باھانى چۈشۈرگەندە، بازار ئۈلۈشىنى قوغداش ئۈچۈن باشقىلارمۇ ئۇنىڭغا ئەگىشىشكە مەجبۇر بولىدۇ. مەسىلەن، خىتاي ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقارغۇچىلىرى ئېتىبار قىلغان يولۇچىلار ئاپتوموبىل مودېللىرىنىڭ تۈرى 2022-يىلى 95 بولسا، 2024-يىلىنىڭ ئاخىرىدا 227 گە يەتكەن.
لېې، بۇ شىركەت دەرىجىسىدىكى ھېسابلاشلارنىڭ، يەرلىك ئەمەلدارلارنىڭ تەپەككۇرىنى شەكىللەندۈرىدىغان قۇرۇلمىلىق بېسىملار بىلەن مۇستەھكەملىنىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. يەر-مۈلۈك كىرىمىنىڭ تۆۋەنلىشى بىلەن بىرگە يەرلىك ھۆكۈمەتلەر، پايدا ئالالمايۋاتقان ياكى تەكرارلانغان شىركەتلەرنىڭ بازاردىن چېكىنىشىگە يول قويۇشقا ئانچە ئۇنىمايدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى، پايدا ئالالمايۋاتقان بىر زاۋۇتنىڭ ھەتتا ئىش ئورنى بىلەن تەمىنلەشنى داۋاملاشتۇرۇشى، شۇنىڭغا ماس ھالدا ئىش ھەققى بېجى ۋە مەجبۇرىي ئىجتىمائىي كاپالەت ھەققى تۆلىشى، كىرگۈزۈش ۋە كادىرلارنى باھالاش ئۈچۈن مۇھىم بولغان سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئىستاتىستىكىسىغا تۆھپە قوشۇشىدۇر. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، پايدا ئالالمايۋاتقان شىركەتلەر پايدا ياراتقانلىقى ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى باج ياراتقانلىقى ئۈچۈن مالىيە جەھەتتىن قىممەتلىك بولۇپ قېلىۋاتىدۇ.
VI. ئېھتىياجلىق بولغان تۈپ ئىسلاھاتلار ۋە سىياسەت چەكلىمىلىرى
لېې، ئەگەر شىركەتلەر، مەبلەغ سالغۇچىلار ۋە يەرلىك ئەمەلدارلار سىستېما ئىچىدە ئاقىلانە ھەرىكەت قىلىۋاتقان بولسا ۋە نەتىجە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشى بولسا، يۆنىلىشنى ئۆزگەرتىشنىڭ بىردىنبىر يولىنىڭ سىستېمىنى ئۆزگەرتىش ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بېيجىڭ ھازىرغىچە پەقەت كىچىك تەڭشەشلەر (tweaks) نىلا قىلدى. بۇلارنىڭ ئىچىدە، ئېلېكتىر ئاپتوموبىل باھا ئۇرۇشىغا ئىنكاس سۈپىتىدە چوڭ شىركەتلەرنىڭ كىچىك تەمىنلىگۈچىلەرگە 60 كۈن ئىچىدە پۇل تۆلىشىنى مەجبۇرىي قىلىدىغان يېڭى بەلگىلىمىلەر ۋە رەقىبلەرنى شاللاش مەقسىتىدىكى تەننەرختىن تۆۋەن باھا بېكىتىشنى چەكلەيدىغان 1998-يىلدىكى باھا قانۇنىدا ئېلىپ بېرىلغان لايىھە ئۆزگەرتىشلىرى بار.
ئەمما لېېنىڭ قارىشىچە، باھا ئۇرۇشلىرى پەقەت ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىش مەسىلىسىنىڭ بىر ئالامىتىدۇر. بېيجىڭ، مەسىلىگە سەۋەب بولۇۋاتقان ئاساسىي رىغبەتلەندۈرۈش قۇرۇلمىسىنى قايتىدىن لايىھەلىمەي تۇرۇپ، كۆرۈنەرلىك بىر ئىلگىرىلەشكە ئېرىشەلمەيدۇ. تۈپ ئىسلاھاتلار ئۈچ ئاساسلىق ساھەگە مەركەزلىشىشى كېرەك:
- بىيۇروكراتىك ئۆلچەملەرنى قايتىدىن قۇرۇش: كادىرلارنىڭ ئۆستۈرۈلۈشى، يېڭى زاۋۇت يېرى ياكى يول ياساش قاتارلىق ھەجىم مەركەز قىلىنغان ئۆلچەملەرنىڭ ئورنىغا، يېڭى كارخانا قۇرۇلۇشى ۋە ھاياتىي كۈچى (قانداق ئۇزۇن مەشغۇلات قىلغانلىقى) قاتارلىق سۈپەت ۋە ئۈنۈمدارلىق نىشانلىرى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك.
- مالىيە سىستېمىسىدىكى ئۆزگىرىشلەر: قوشۇلما قىممەت بېجىنى ئىشلەپچىقىرىش ئورنىدىن ئىستېمال ئورنىغا يۆتكەش، مەركىزىي ھۆكۈمەتتىن ئۆلكىلەرگە تېخىمۇ كۆپ باج كىرىمىنى يۆتكەش قاتارلىق ئىسلاھاتلار ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك. لېې، زاۋۇت ۋە يەرلەر يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنى تىرەپ تۇرۇشنى داۋاملاشتۇرغانسېرى، ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشىنىڭ جەلپ قىلارلىق بىر قېچىش يولى بولۇپ قېلىۋېرىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ.
- مالىيە سىستېمىسىنىڭ ئۆزگىرىشى: مالىيە سىستېمىسىنىڭ «بالدۇر مەبلەغ سال، كىچىك مەبلەغ سال، ئۇزۇن مۇددەتلىك مەبلەغ سال ۋە قىيىن تېخنىكىغا مەبلەغ سال» شۇئارىغا ماس كېلىشى كېرەك. چوڭ بانكىلارنىڭ تېخنىكا شىركەتلىرىگە ئۇزۇن مۇددەتلىك مەبلەغ ئاجرىتىشى مەجبۇرىي قىلىنىشى كېرەك. خىتاينىڭ پاي چېكى ۋە زايوم بازارلىرىنىڭ، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى ماس مەنبەلەرنىڭ يېرىمىدىنمۇ ئازنى تەشكىل قىلىدىغان بىر مۇھىتتا، بۇ بازارلارنىڭ تېزدىن يېتىلىشى، مەبلەغ سالغۇچىلارنى قوغداشنىڭ كۈچەيتىلىشى ۋە ئىگىلىك تىكلەش سەرمايىسى بىلەن خۇسۇسىي سەرمايىنىڭ قۇرۇپ كەتكەن ئورنىنى تولدۇرىدىغان يېڭى ۋاسىتىلەرنىڭ (ئالماشتۇرغىلى بولىدىغان زايوملار، ئىگىلىك تىكلەش قەرزى قاتارلىق) تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشى شەرت.
VII. سىستېمىغا قارىماي كەلگەن يېڭىلىق يارىتىش ۋە تەنقىدىي باھا
لېې، خىتاي سىستېمىسىنىڭ ئالاھىدە يېڭىلىقلارنى ياراتقانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ، ئەمما بۇ بۆسۈشلەرنىڭ ( DeepSeekقاتارلىق سۈنئىي ئەقىل شىركەتلىرى ياكى يېڭى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقارغۇچىلار) ئادەتتە «ئاساسلىق ئېقىمدىكى مالىيە قاناللىرىغا تايانماسلىقى» سەۋەبىدىن، سىستېمىنىڭ ئاجىزلىقلىرىنى گەۋدىلەندۈرىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. بۇ مۇۋەپپەقىيەتلەر، سىستېمىنىڭ كۈچىدىن بەكرەك، خىتاينىڭ ئىنژېنېرلىق مەدەنىيىتى ۋە ئىرادىسىدىن كەلگەن. ئەمما لېې، بۇ مۇۋەپپەقىيەتلەرنىڭمۇ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىش تەرىپىدىن تەھدىتكە ئۇچراۋاتقانلىقىنى، مەسىلەن، سانائەت ماشىنا ئادەم ساھەسىدە سېتىش باھاسىنىڭ ماتېرىيال تەننەرخىنىڭ ئاستىغا چۈشۈپ كەتكەنلىكىگە دائىر ئالامەتلەرنىڭ بارلىقىنى بىلدۈرىدۇ.
ماقالىنىڭ ئومۇمىي ئانالىزى خېلى كۈچلۈك بولۇپ، قۇرۇلمىلىق مېخانىزملارغا مەركەزلىشىشى سەۋەبىدىن ئىلمىي جەھەتتىن قانائەتلىنەرلىكتۇر. لىززى ج. لېې، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي قىيىنچىلىقىنى خەلقئارا سودا ياكى قىسقا مۇددەتلىك تەلەپ ئۆزگىرىشلىرىنىڭ ئورنىغا، ئىچكى سىياسىي ۋە مالىيە قۇرۇلمىسىدىكى «لوگىكىلىق خاتالىق»قا باغلىغان.
ئەمما، ماقالىدە تەرەققىي قىلدۇرۇشقا بولىدىغان بىر نۇقتا، دۇنياۋى ماكرو ئىقتىسادىي شارائىتلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشنىڭ شىددىتىنى قانداق ئاشۇرغانلىقىغا دائىر تېخىمۇ كەڭ بىر رامكا سۇنۇلۇشى بولۇشى مۇمكىن ئىدى. خىتاينىڭ تەمىنات مەركەز قىلىنغان ئېشىش مودېلىنىڭ، تەرەققىي قىلغان ئىقتىسادىي گەۋدىلەردىكى تۆۋەن ئۆسۈم نىسبىتى ۋە دۇنياۋىلىشىشنىڭ يۇقىرى پەللىسى قاتارلىق پايدىلىق دۇنياۋى تەلەپ شارائىتلىرىدا نىسبەتەن سىجىل بولغان مەزگىللىرى مەۋجۇت ئىدى. بۈگۈن، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ ئاستىلىشى ۋە گېئوپولىتىك پارچىلىنىشنىڭ تېزلىشىشى (decoupling)، خىتاينىڭ ئېكسپورت بازىرىنى تارايتماقتا ۋە ئىچكى قۇرۇلمىلىق نۇقساننىڭ تەسىرلىرىنى ھەسسىلەپ ئاشۇرماقتا. لېې بۇ تاشقى ئامىللارغا ۋاسىتىلىك ھالدا تېگىپ ئۆتسىمۇ، ماقالە پۈتۈنلەي ئىچكى رىغبەتلەندۈرۈش مېخانىزملىرىغا مەركەزلەشكەن.
خۇلاسە
لىززى ج. لېېنىڭ ماقالىسى، خىتاينىڭ «كۆلەم ۋە سۈرئەت»كە تايانغان، «ئۈنۈمدارلىق ۋە يېڭىلىق يارىتىش»نىڭ ئورنىغا «مەبلەغ ھەجمى»گە مەركەزلەشكەن ئىقتىسادىي مودېلىنىڭ تۈپتىن ئۆزگىرىشى كېرەكلىكى دېگەن خۇلاسىگە كېلىدۇ. بۇ لوگىكىنى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىش، خىتاينىڭ ئۆتمۈشتىكى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان گۈللىنىشىنى ئەمەلگە ئاشۇرغان قۇرۇلمىلارنىڭ ھالقىپ ئۆتۈشىنى ۋە ئۇزۇندىن بېرى كېچىكتۈرۈلگەن يول قويۇشلارنى (يەنى، ئىشسىزلىق ۋە يەرلىك ئىقتىسادىي تۇرغۇنلۇق خەۋپىنى كۆزگە ئېلىپ، پايدىسىز شىركەتلەرنى تاقاشنى( تەلەپ قىلىدۇ.
ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېشىپ كېتىشنى ھەل قىلىش، پەقەت ئىقتىسادىي بىر تەڭشەش مەسىلىسى ئەمەس، بېيجىڭنىڭ ئۆز-ئۆزىنى تۈزىتىش ئىقتىدارىنىڭ ۋە خىتاي مودېلىنىڭ بىر تەكشىلىككە يېتىپ-يەتمىگەنلىكىنىڭ ئاخىرقى سىنىقىدۇر. لېې ئوتتۇرىغا قويغان ئانالىز، خىتاي ئىسلاھات قىلمىسا، سۈنئىي ئەقىل ۋە بىيوتېخنىكا قاتارلىق يېڭى ئىلغار ساھەلەردىمۇ ئوخشاش ھەددىدىن زىيادە ئىشلەپچىقىرىش ۋە تۆۋەن پايدا گىردابىنى تەكرارلاش خەۋپىگە دۇچ كېلىدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ. سىستېمىلىق ئىسلاھاتلار ئېلىپ بېرىلمىسا، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ باج ئاساسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن سانائەت ئىشلەپچىقىرىش قابىلىيىتىنى قارىغۇلارچە كېڭەيتىش ئىرادىسى داۋاملىشىدۇ ۋە بۇ ئەھۋال، دۇنياۋى سودا مۇناسىۋەتلىرىنى قىيىنلاشتۇرۇشقا ۋە خىتاينىڭ ئۆز ئىقتىسادىي گۈللىنىشىگە زەربە بېرىشى داۋاملىشىدۇ.
ئىزاھاتلار:
[1] ماقالە ئېلان قىلىنغان ژۇرنال ۋە سان مەلۇماتى: Foreign Affairs, نويابىر/دېكابىر 2025. [2] بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ 2024-يىلى مايدا خىتاي ماللىرىغا يۈرگۈزگەن تاموژنا بېجى ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىتېتىنىڭ 2024-يىلى ئۆكتەبىردىكى چەكلىمىلىرىگە ئىشارە قىلىنغان.مەنبە:
Lee, Lizzi C. «The China Model’s Fatal Flaw: Why Beijing Can’t Overcome Overcapacity.» Foreign Affairs, Vol. 104, No. 6, November/December 2025.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
