خىتاينىڭ ياپونىيەنىڭ تەيۋەن ھەققىدىكى سۆزلىرى ۋە تەيۋەننىڭ ياۋروپاغا يۈزلىنىشىگە بىلدۈرگەن ئىنكاسى
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە يېقىنقى مەزگىللەردە شەرقىي ئاسىيادا كۈچىيىۋاتقان گېئوپولىتىكىلىق جىددىيچىلىكنىڭ ئىككى ھالقىلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچىنى تەپسىلىي تەتقىق قىلىدۇ: ياپونىيە باش ۋەزىرىنىڭ تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىكىگە مۇناسىۋەتلىك ئېنىق ۋە قەتئىي باياناتى ھەمدە تەيۋەن مۇئاۋىن پىرېزىدېنتىنىڭ ياۋروپاغا قىلغان دىپلوماتىك زىيارىتى. بۇ ئىككى ئۆزگىرىشنىڭ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن «بىر خىتاي» پىرىنسىپىغا قىلىنغان ئېغىر خىرىس دەپ قارىلىشى ۋە بېيجىڭنىڭ كەسكىن ئىنكاسلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى، رايوندىكى ھازىرقى ھالەتنىڭ نەقەدەر ئاجىزلىشىپ كەتكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بۇ تەتقىقات مەزكۇر ۋەقەلەرنى يەككە كىرىزىسلار ئەمەس، بەلكى ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى تېخىمۇ كەڭ ئىستراتېگىيەلىك قايتا تەشكىللىنىش ۋە كۈچ سىنىشىشنىڭ ئالامەتلىرى سۈپىتىدە تەھلىل قىلىدۇ. ماقالىنىڭ مەقسىتى ياپونىيەنىڭ ئۆزگىرىۋاتقان بىخەتەرلىك پارادىگمىسى (ئىدىيە قېلىپى)، تەيۋەننىڭ خەلقئارا مەيداندا قانۇنىي ئورۇن ئىزدىشى ۋە خىتاينىڭ بۇ ئۆزگىرىشلەرگە قاراتقان ئىنكاسىنىڭ ئاستىغا يوشۇرۇنغان ئىستراتېگىيەلىك لوگىكىنى كۆپ قاتلاملىق نۇقتىئىنەزەردىن تەھلىل قىلىش ئارقىلىق، رايوندىكى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنىڭ كەلگۈسىگە قارىتا ئالدىن مۆلچەرلەردە بولۇشتۇر.
چوڭ ئۆزگىرىشلەردىن دېرەك بېرىدىغان ۋەقەلەر
ھىندى-تىنچ ئوكيان رايونى يىگىرمە بىرىنچى ئەسىردىكى يەرشارىۋى كۈچ سىنىشىشنىڭ مەركىزىي نۇقتىسىغا ئايلىنىۋاتقان بىر پەيتتە، تەيۋەن بوغۇزىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇق ھەر قاچاندىكىدىنمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە بولدى. يېقىندا يۈز بەرگەن ئىككى مۇھىم ئۆزگىرىش، بۇ تەڭپۇڭلۇقنىڭ نەقەدەر ئىنچىكە بىر تىغ ئۈستىدە تۇرۇۋاتقانلىقىنى ۋە رايوندىكى ئاكتىيورلارنىڭ ئۆز مەيدانلىرىنى قانچىلىك ئېنىقلاشتۇرۇشقا باشلىغانلىقىنى ئاشكارا كۆرسىتىپ بەردى. بىر تەرەپتىن، ياپونىيە باش ۋەزىرىنىڭ «تەيۋەندىكى بىر جىددىي ھالەت ياپونىيە ئۈچۈنمۇ بىر جىددىي ھالەتتۇر» دېگەن سۆزىنى كۈچلۈك بىر شەكىلدە تەكرارلىشى[1]، توكيونىڭ ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان داۋاملاشتۇرۇپ كەلگەن «ئىستراتېگىيەلىك مۈجمەللىك» سىياسىتىدىن «ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقلىق»قا قاراپ يۈزلىنىۋاتقانلىقىنىڭ ئەڭ كونكرېت ئىشارىتى دەپ قارىلىشى كېرەك. يەنە بىر تەرەپتىن، تەيۋەن مۇئاۋىن پىرېزىدېنتى ۋىليام لەينىڭ بېيجىڭنىڭ بارلىق دىپلوماتىك بېسىملىرى ۋە تەھدىتلىرىگە قارىماي ياۋروپاغا قىلغان «غەيرىي رەسمىي» ئەمما ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى يۇقىرى زىيارىتى[2]، تەيبېينىڭ خەلقئارالىق يالغۇزلۇقتىن قۇتۇلۇش ۋە دېموكراتىك دۇنيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىش يولىدىكى قەتئىي ئىرادىسىنى نامايان قىلدى.
بۇ ئۆزگىرىشلەر، كۈتۈلگىنىدەك، خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ كەسكىن ئىنكاسىنى قوزغىدى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتچىسى ياپونىيەنىڭ باياناتىنى «خىتاينىڭ ئىچكى ئىشلىرىغا تەپتارتماي ئارىلىشىش» ۋە «بىر خىتاي پىرىنسىپىغا ئېغىر دەرىجىدە خىلاپلىق قىلىش» دەپ سۈپەتلىسە، تەيۋەنلىك ئەمەلدارنىڭ ياۋروپادىكى ئۇچرىشىشلىرىنى «بۆلگۈنچىلىك ھەرىكەتلىرى» ئۈچۈن زېمىن ھازىرلاش دەپ تەرىپلەپ، مۇناسىۋەتلىك ياۋروپا دۆلەتلىرىنى «ئوت بىلەن ئويناشماسلىق» ھەققىدە ئاگاھلاندۇردى[3]. بېيجىڭنىڭ بۇ غەزەپلىك نۇتۇقلىرى پەقەت بىر دىپلوماتىك نارازىلىق بولۇپلا قالماي، بەلكى تەيۋەن ئۈستىدىكى ئىگىلىك ھوقۇقى دەۋالىرىنىڭ مۇنازىرە قىلىنمايدىغانلىقى ۋە بۇ «قىزىل سىزىق» تىن ھالقىپ ئۆتۈشكە ھەرگىز يول قويۇلمايدىغانلىقى ھەققىدە دۇنياغا بېرىلگەن كۈچلۈك بىر سىگنالدۇر.
بۇ ماقالە بۇ ئۈچ قاتلاملىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچنى (ياپونىيەنىڭ سۆزلەملىرىدىكى ئۆزگىرىش، تەيۋەننىڭ دىپلوماتىك يۈزلىنىشى ۋە خىتاينىڭ ئىنكاسى) بىر-بىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر پۈتۈنلۈك سۈپىتىدە تەھلىل قىلىدۇ. ئالدى بىلەن، ياپونىيەنىڭ تەيۋەن سىياسىتىدىكى ئۆزگىرىشنىڭ ئارقىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك سەۋەبلەر ۋە بۇنىڭ ئامېرىكا-ياپونىيە ئىتتىپاقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرلىرى تەكشۈرۈلىدۇ. ئىككىنچىدىن، بېيجىڭنىڭ «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنى دىپلوماتىك قورال سۈپىتىدە قانداق ئىشلىتىدىغانلىقى ۋە بۇ سىياسەتنىڭ چېگرالىرىنىڭ نېمە ئىكەنلىكى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. ئۈچىنچى بۆلۈمدە، تەيۋەننىڭ يۈرگۈزۈۋاتقان «جىمجىت دىپلوماتىيە» ھەرىكەتلىرىنىڭ مەقسىتى ۋە ئۇتۇق قازىنىش يوشۇرۇن كۈچى باھالىنىدۇ. ئاخىرىدا، بۇ ئۆزگىرىشلەرنىڭ ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى تېخىمۇ كەڭ كۈچ سىنىشىش دائىرىسىدىكى ئورنى تەھلىل قىلىنىپ، رايوننىڭ كەلگۈسىدىكى بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغا دائىر مۇمكىن بولغان سېنارىيەلەر ئۈستىدە توختىلىپ ئۆتۈلىدۇ. بۇ ۋەقەلەر، رايوندىكى ھازىرقى ھالەتنىڭ جىمجىت ئەمەس، بەلكى بارغانسېرى يۇقىرى ئاۋازدا ۋە دادىل قەدەملەر بىلەن ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنىڭ دەلىلىدۇر.
ياپونىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشى: «تەيۋەن جىددىي ھالىتى» سۆزلەمىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى ۋە مەنىسى
ياپونىيە باش ۋەزىرى سانائې تاكائىچىنىڭ ۋە ئۇنىڭ «قارشى» قانىتىدىكى شەخسلەرنىڭ «تەيۋەندىكى بىر جىددىي ھالەت ياپونىيە ئۈچۈنمۇ بىر جىددىي ھالەتتۇر» دېگەن ئىپادىلىرى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن شەكىللەنگەن تىنچلىقپەرۋەر ياپونىيە تاشقى سىياسىتىدە مۇھىم بىر بۆسۈشنىڭ يۈز بەرگەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ[4]. بۇ سۆزلەم گەرچە دەسلەپتە قەستلەپ ئۆلتۈرۈلگەن سابىق باش ۋەزىر شېنزو ئابې تەرىپىدىن ئومۇملاشتۇرۇلغان بولسىمۇ، ھازىر ھۆكۈمەتنىڭ ئەڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىشى، بۇ مەسىلىنىڭ شەخسىي بىر كۆز قاراش بولۇشتىن ھالقىپ، دۆلەت بىخەتەرلىك ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان سەۋەبلەر ھەم جۇغراپىيەلىك ھەم گېئوپولىتىكىلىقتۇر.
جۇغراپىيەلىك جەھەتتىن، تەيۋەن ياپونىيەنىڭ ئىقتىسادىي جان تومۇرى بولغان دېڭىز سودا يوللىرىنىڭ دەل ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان. ياپونىيەنىڭ ئېنېرگىيە ئىمپورتى ۋە تاۋار ئېكسپورتىنىڭ زور بىر قىسمى تەيۋەن بوغۇزى ۋە جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىن ئۆتىدۇ. تەيۋەننىڭ خىتاي تەرىپىدىن كونترول قىلىنىشى، بېيجىڭغا بۇ ھالقىلىق سۇ يوللىرىنى ئىگىلەش ۋە ياپونىيە ئىقتىسادىغا غايەت زور بېسىم ئىشلىتىش ئىقتىدارىنى بېرىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، ياپونىيەنىڭ ئەڭ جەنۇبىدىكى ئاراللىرى بولغان يوناگۇنى ۋە ئىشىگاكى تەيۋەنگە ئاران بىر نەچچە يۈز كىلومېتىر كېلىدۇ. شۇڭلاشقا، تەيۋەندە يۈز بېرىدىغان بىر ھەربىي توقۇنۇش، مۇقەررەر ھالدا ياپونىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى دائىرىسىگە بىۋاسىتە تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. ياپونىيە دۆلەت مۇداپىئە ئەمەلدارلىرى بۇ سېنارىيەنى ئەمدى نەزەرىيەۋى بىر ئېھتىماللىق سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى تەييارلىق قىلىشقا تېگىشلىك كونكرېت بىر تەھدىت دەپ قارىماقتا [5].
گېئوپولىتىكىلىق نۇقتىدىن قارىغاندا، ياپونىيەنىڭ بۇ ئېنىق مەيدانى، خىتاينىڭ رايوندىكى كۈچىيىۋاتقان ھەربىي كۈچى ۋە رېۋىزىيونىست (تۈزىتىش كىرگۈزۈش) غەرەزلىرىگە قارشى بىر تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. توكيو، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا قاراپ تۇرماي، ئۆز بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ئۈچۈن تېخىمۇ تەشەببۇسكار رول ئېلىشى كېرەكلىكىنى ھېس قىلماقتا. تەيۋەننىڭ يىقىلىشى پەقەت بىر ئارال دۆلەتنىڭ يوقىلىشىنى بىلدۈرمەيدۇ، بەلكى ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى رايونلۇق بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنىڭ ۋە قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپنىڭمۇ گۇمران بولۇشى دەپ قارىلىدۇ. بۇ ئەھۋال، ياپونىيەنى بىۋاسىتە خىتاينىڭ ھۆكۈمرانلىق بېسىمى ئاستىدا قالدۇرىدۇ. شۇڭلاشقا، تەيۋەننى قوغداش، ياپونىيە ئۈچۈن ۋاسىتىلىك ھالدا ئۆزىنىڭ مىللىي مۇستەقىللىقى ۋە دېموكراتىك تۇرمۇش ئۇسۇلىنى قوغداش دېگەنلىك بولىدۇ.
بۇ سۆزلەم ئۆزگىرىشى ياپونىيەنىڭ ئىچكى سىياسىتىدىمۇ مۇھىم ئەكس سادالارنى قوزغىماقتا. ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان لىبېرال دېموكراتلار پارتىيەسى (LDP) ئىچىدىكى مۇتەئەسسىپ قانات، ئۇزۇندىن بۇيان دۆلەتنىڭ تىنچلىقپەرۋەر ئاساسىي قانۇنىنىڭ 9-ماددىسىنىڭ ئۆزگەرتىلىشىنى ۋە ياپونىيەنىڭ «نورمال» بىر ھەربىي كۈچكە ئىگە بولۇشىنى تەشەببۇس قىلىپ كەلگەن. خىتاي تەھدىتىنىڭ كونكرېتلىشىشى ۋە تەيۋەن كىرىزىسىنىڭ بارغانسېرى مۇمكىنلىشىشى، بۇ ئاساسىي قانۇننى ئۆزگەرتىش مۇنازىرىلىرىگە ئاممىۋى ساھەدە زېمىن ھازىرلىماقتا[6]. ھۆكۈمەتنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى ئېنىق پوزىتسىيەسى، بىر تەرەپتىن خىتايغا قارشى ھۈركۈتۈش كۈچى ھاسىل قىلىشنى نىشان قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىچكى جامائەت پىكرىنى ئېشىۋاتقان دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىگە ۋە تېخىمۇ ئاكتىپ ھەربىي رول ئېلىشقا تەييارلاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
بىراق، بۇ ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقلىقنىڭ خەۋپ-خەتىرىمۇ يوق ئەمەس. ياپونىيەنىڭ بۇ باياناتلىرى بېيجىڭ تەرىپىدىن ئىغۋاگەرچىلىك دەپ قارىلىپ، خىتاي-ياپونىيە مۇناسىۋىتىدىكى ھازىرقى جىددىيچىلىكنى تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرىدۇ. خىتاي، ياپونىيەنىڭ تارىختىكى مىلىتارىستىك ئۆتمۈشىنى ئەسلىتىش ئارقىلىق، توكيونىڭ بۇ قەدەملىرىنىڭ رايون تىنچلىقىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال، ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدا كۆڭۈلسىز بىر ھەربىي كەسكىنلىشىش خەۋپىنى ئاشۇرماقتا. ياپونىيە بۇ نازۇك تەڭپۇڭلۇقنى باشقۇرۇشتا، بىر تەرەپتىن خىتايغا قارشى ھۈركۈتۈش كۈچىنى كۈچەيتىش، يەنە بىر تەرەپتىن مۇناسىۋەتلەرنى ئۈزۈلۈش نۇقتىسىغا ئېلىپ بېرىشتىن ساقلىنىشتەك مۈشكۈل بىر دىپلوماتىك ۋەزىپە بىلەن يۈزلەنمەكتە.
بېيجىڭنىڭ قىزىل سىزىقلىرى ۋە «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنىڭ دىپلوماتىك قورال سۈپىتىدە قوللىنىلىشى
خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەم ياپونىيەنىڭ باياناتلىرىغا ھەم تەيۋەنلىك ئەمەلدارنىڭ ياۋروپا زىيارىتىگە قايتۇرغان ئىنكاسى، بېيجىڭنىڭ تاشقى سىياسىتىنىڭ ئۇل تېشى بولغان «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنىڭ نەقەدەر مەركىزىي ۋە مۇزاكىرە قىلىنمايدىغان بىر ئورۇندا ئىكەنلىكىنى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلىدى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ باياناتلىرىدا ئىشلىتىلگەن تىل – «ئېغىر نارازىلىق»، «ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشىش»، «تارىخنىڭ خاتا تەرىپىدە تۇرۇش» – بېيجىڭنىڭ بۇ مەسىلىدىكى سەزگۈرلۈكىنىڭ دىپلوماتىك بىر ھۆرمەت مەسىلىسى ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىنىڭ ئاساسىي بىر ئامىلى سۈپىتىدە قارىلىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بېيجىڭ ئۈچۈن تەيۋەن، «قايتا بىرلىشىشى كېرەك بولغان بۆلگۈنچى بىر ئۆلكە» بولۇپ، بۇ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن كۈچ ئىشلىتىشىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان بارلىق يوللار قانۇنلۇق دەپ قارىلىدۇ [7].
بېيجىڭ «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنى خەلقئارا سەھنىدە تەيۋەننى يالغۇز قالدۇرۇش ۋە ئۆزىنىڭ گېئوپولىتىكىلىق نىشانلىرىغا يېتىش ئۈچۈن ئۈنۈملۈك بىر دىپلوماتىك قورال سۈپىتىدە ئىشلىتىپ كەلمەكتە. بۇ پىرىنسىپ، خىتاي بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىشنى خالايدىغان ھەر قانداق دۆلەتنىڭ قوبۇل قىلىشى شەرت بولغان بىر ئالدىنقى شەرتتۇر. بۇ ئارقىلىق خىتاي، تەيۋەننىڭ خەلقئارا تەشكىلاتلارغا ئەزا بولۇشىنى توسۇپ، دىپلوماتىك ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ سانىنى كۈندىن-كۈنگە ئازايتىپ، تەيۋەن ئەمەلدارلىرىنىڭ باشقا دۆلەتلەر بىلەن رەسمىي ئالاقە قىلىشىنى چەكلەشكە تىرىشماقتا. ياپونىيەنىڭ باياناتلىرى بېيجىڭنىڭ بۇ دىپلوماتىك قالقىنىدا بىر يوچۇق ئېچىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولغانلىقى ئۈچۈن خەتەرلىك دەپ قارالماقتا. چۈنكى، ياپونىيەدەك چوڭ بىر رايونلۇق كۈچ تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىكىنى ئۆز بىخەتەرلىكى بىلەن باراۋەر كۆرگەنلىكىنى جاكارلىغاندا، بۇ ئەھۋال باشقا دۆلەتلەرنىمۇ ئوخشاش مەيداندا تۇرۇشقا ئىلھاملاندۇرۇشى ۋە تەيۋەننىڭ ئەمەلىي (de facto) خەلقئارالىق ئورنىنى كۈچەيتىشى مۇمكىن [9].
تەيۋەن مۇئاۋىن پىرېزىدېنتىنىڭ ياۋروپا زىيارىتىمۇ بېيجىڭ تەرىپىدىن ئوخشاش دائىرىدە باھالانماقتا. خىتاينىڭ قارىشىچە، بۇ خىلدىكى زىيارەتلەر «تەيۋەن مۇستەقىللىقى» تېزىسىنى خەلقئارا ساھەدە قانۇنلاشتۇرۇش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمىدۇر. بېيجىڭ بۇ زىيارەتلەرنى كۈتۈۋالغان دۆلەتلەرنى خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلىرىنى خەۋپكە ئىتتىرىش بىلەن تەھدىت سېلىپ جازالاشقا ئۇرۇنماقتا. لىتۋانىڭ تەيۋەنگە ئۆز نامى بىلەن بىر ۋەكىللىك ئىشخانىسى ئېچىشقا رۇخسەت قىلغىنىدىن كېيىن، بېيجىڭنىڭ بۇ دۆلەتكە يۈرگۈزگەن كەڭ دائىرىلىك ئىقتىسادىي جازالىرى، بۇ سىياسەتنىڭ ئەڭ كونكرېت مىساللىرىدىن بىرىدۇر. بۇ «بۆرە جەڭچى دىپلوماتىيەسى» دەپ ئاتالغان تاجاۋۇزچىل پوزىتسىيە، باشقا دۆلەتلەرنى تەيۋەن بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مەسىلىسىدە قايتا-قايتا ئويلىنىشقا مەجبۇرلاشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئەمما بېيجىڭنىڭ بۇ قاتتىق ۋە مۇرەسسەسىز پوزىتسىيەسى، ئۆزى بىلەن بىرگە بىر ئىستراتېگىيەلىك ئىككىلىنىشنىمۇ ئېلىپ كېلىدۇ. بىر تەرەپتىن، بۇ بېسىم سىياسىتى بەزى دۆلەتلەرگە تەسىر كۆرسەتكەن بىلەن، يەنە بىر تەرەپتىن نۇرغۇن دېموكراتىك دۆلەتلەردە خىتايغا قارشى سەلبىي بىر جامائەت پىكرىنىڭ شەكىللىنىشىگە ۋە تەيۋەنگە بولغان ھېسداشلىقنىڭ ئېشىشىغا سەۋەب بولماقتا. بولۇپمۇ خىتاينىڭ ھەربىي تەھدىتلىرى ۋە دىپلوماتىك زوراۋانلىقى، تەيۋەننىڭ «ئېزىلگەن بىر دېموكراتىيە» ئوبرازىنى كۈچەيتىپ، غەرب دۆلەتلىرىنى تەيۋەنگە تېخىمۇ كۆپ ياردەم بېرىشكە يۈزلەندۈرمەكتە. ياپونىيەدىكى راي سىناش نەتىجىلىرى خەلقنىڭ زور كۆپچىلىكىنىڭ خىتاينى بىر تەھدىت دەپ قارايدىغانلىقىنى ۋە تەيۋەننى قوللاش كېرەكلىكىنى ئويلايدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە. شۇڭلاشقا، بېيجىڭنىڭ «قىزىل سىزىقلىرى»نى قوغداش ئۈچۈن باسقان ھەر بىر قاتتىق قەدىمى، ئۇزۇن مۇددەتتە ئۆزىگە قارشى تېخىمۇ كەڭ ۋە قەتئىي بىر خەلقئارالىق ئىتتىپاقنىڭ شەكىللىنىشىگە زېمىن ھازىرلاش خەۋپىنى ئېلىپ كېلىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ تەيۋەن ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئىمكانىيەتلىك سىجىللىقى ھەققىدە ئېغىر سوئاللارنى پەيدا قىلىدۇ.
تەيۋەننىڭ «ئەۋرىشىم دىپلوماتىيە» ھەرىكىتى: مۇئاۋىن پىرېزىدېنتنىڭ ياۋروپا زىيارىتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى
بېيجىڭنىڭ كۈچلۈك دىپلوماتىك بېسىمى ۋە ھەربىي تەھدىتلىرى ئاستىدا مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ كېلىۋاتقان تەيۋەن، خەلقئارا مەيداندا ھايات قېلىش ئۈچۈن «ئەۋرىشىم» ياكى «پىراگماتىك دىپلوماتىيە» دەپ ئاتالغان كۆپ تەرەپلىمىلىك بىر ئىستراتېگىيە يۈرگۈزمەكتە. مۇئاۋىن پىرېزىدېنت ۋىليام لەينىڭ ياۋروپاغا قىلغان يېقىنقى زىيارىتى، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ يېڭى ۋە دىققەتنى تارتىدىغان مىساللىرىدىن بىرىدۇر. گەرچە بۇ زىيارەتلەر ئادەتتە «تىرانزىت ئۆتۈش» ياكى «غەيرىي رەسمىي زىيارەت» دېگەندەك دىپلوماتىك نىقابلار ئاستىدا ئېلىپ بېرىلسىمۇ، ئەمەلىي مەقسەتلىرى ئىنتايىن ئىستراتېگىيەلىكتۇر: تەيۋەننىڭ خەلقئارادىكى كۆرۈنۈشچانلىقىنى ئاشۇرۇش، دېموكراتىك دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىتتىپاقلىقنى كۈچەيتىش ۋە خىتاي قۇرغان يالغۇز قالدۇرۇش سېپىلىنى بۆسۈپ ئۆتۈشتۇر.
بۇ زىيارەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى بىر نەچچە تېما ئاستىدا يىغىنچاقلاش مۇمكىن. بىرىنچىسى، قانۇنلۇق ئورۇن ۋە ئېتىراپ قىلىنىش ئىزدىشىدۇر. تەيۋەن بۇ خىلدىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئۇچرىشىشلار ئارقىلىق دۇنياغا ئۆزىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقلۇق، دېموكراتىك ۋە ئىشلەۋاتقان بىر دۆلەت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىشكە تىرىشماقتا. تەيۋەن تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى (MOFA) زىيارەتنىڭ تەيۋەننىڭ «خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ مەسئۇلىيەتچان بىر ئەزاسى» ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغانلىقىنى ۋە خىتاينىڭ زوراۋانلىقىنىڭ تەيۋەننىڭ دوستلىرى بىلەن ئۇچرىشىشىغا توسقۇنلۇق قىلالمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. زىيارەت جەريانىدا لەينىڭ ياۋروپالىق پارلامېنت ئەزالىرى، ئاقىللار ئامبارلىرى ۋەكىللىرى ۋە پۇقرالار جەمئىيىتى رەھبەرلىرى بىلەن كۆرۈشۈشى، تەيۋەننىڭ دىپلوماتىك ئېتىراپ قىلىنىش جەھەتتىكى كەملىكىنى كۈچلۈك ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلەر قۇرۇش ئارقىلىق تولۇقلاش تىرىشچانلىقىنىڭ بىر قىسمىدۇر.
ئىككىنچىسى، ئىقتىسادىي ۋە تېخنولوگىيەلىك شېرىكلىكلەرنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشتۇر. تەيۋەن، بولۇپمۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (ئۆزەك) ئىشلەپچىقىرىشىدىكى يەرشارىۋى رەھبەرلىك ئورنى سايىسىدا ئورنىغا باشقا نەرسە دەسسىمەيدىغان بىر ئىقتىسادىي ئاكتىيور ھېسابلىنىدۇ. ياۋروپا دۆلەتلىرى تەمىنات زەنجىرى بىخەتەرلىكىنى كاپالەتلەندۈرۈش ۋە تېخنولوگىيەلىك بېقىندىلىقىنى ئازايتىش ئۈچۈن تەيۋەن بىلەن ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشنى خالايدۇ. لەينىڭ زىيارىتى بۇ ساھەدىكى يوشۇرۇن مەبلەغ سېلىش ۋە ھەمكارلىق ئىمكانىيەتلىرىنى مۇزاكىرە قىلىش ئۈچۈن مۇھىم بىر پۇرسەت ياراتتى. بۇ، تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىكىنى پەقەت ھەربىي بىر مەسىلە سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى يەرشارى ئىقتىسادىنىڭ مۇقىملىقى ئۈچۈنمۇ ھالقىلىق بىر «كىرېمنىي قالقىنى» سۈپىتىدە ئورۇنلاشتۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ بىر ئەكس ئېتىشىدۇر.
ئۈچىنچىسى، خىتايغا قارشى خەلقئارالىق بىر ئىتتىپاق قۇرۇش تىرىشچانلىقىدۇر. تەيۋەن ئۆز كۈرىشىنىڭ پەقەت بىر زېمىن ماجىراسى ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە مۇستەبىتلىك بىلەن دېموكراتىيە ئوتتۇرىسىدىكى يەرشارىۋى بىر كۈرەشنىڭ ئالدىنقى سېپى ئىكەنلىكىنى تەشەببۇس قىلماقتا. پىرېزىدېنت ساي ئىنگ-ۋېن دائىم تەكىتلىگەندەك، تەيۋەننى قوغداش، قائىدىگە ئاساسلانغان خەلقئارا تەرتىپنى قوغداشتۇر[8]. لەينىڭ ياۋروپادىكى ئۇچرىشىشلىرى، بولۇپمۇ رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلىشىدىن كېيىن مۇستەبىت تۈزۈملەرنىڭ كېڭەيمىچىلىكىگە قارشى تېخىمۇ سەزگۈر بولۇپ قالغان ياۋروپا جامائەت پىكرىدە بۇ سىگنالغا ئاۋاز قوشۇشقا ئېرىشمەكتە. چېخ، لىتۋا قاتارلىق ئوتتۇرا ۋە شەرقىي ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ھاكىممۇتلەق ئۆتمۈشىدىن ئالغان ساۋاقلىرى بىلەن تەيۋەنگە تېخىمۇ ئىللىق مۇئامىلە قىلىشى، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ نەقەدەر توغرا ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
ئاخىرىدا، بۇ زىيارەت تەيۋەننىڭ ئىچكى سىياسىتى ئۈچۈنمۇ بىر سىگنال خاراكتېرىگە ئىگە. ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان دېموكراتىك تەرەققىيات پارتىيەسى(DPP)، بۇ خىلدىكى دىپلوماتىك مۇۋەپپەقىيەتلەرنى خىتايغا قارشى قارشىلىق كۆرسىتىش ۋە تەيۋەننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى قوغداش سىياسىتىنىڭ توغرىلىقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن قوللانماقتا. زىيارەتنىڭ تەيۋەن تاراتقۇلىرىدا كەڭ ئورۇن ئېلىشى ۋە خەلق تەرىپىدىن ئىجابىي كۈتۈۋېلىنىشى، ھۆكۈمەتنىڭ خەلقئارا مەيداندا يالغۇز ئەمەسلىكى ھېسسىياتىنى كۈچەيتىپ، مىللىي روھنى ئۇرغۇتماقتا. بۇ، خىتاينىڭ ئۈزلۈكسىز پىسخىكىلىق بېسىمىغا قارشى مۇھىم بىر قارشى دورىدۇر. شۇڭلاشقا، لەينىڭ ياۋروپا زىيارىتى سىمۋوللۇق قىممىتى يۇقىرى، كۆپ قاتلاملىق ۋە ئوبدان پىلانلانغان بىر ئىستراتېگىيەلىك ھەرىكەت دەپ قارىلىشى كېرەك.
ئومۇمىي مەنزىرە: ھىندى-تىنچ ئوكياندا ئۆزگىرىۋاتقان كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقى ۋە ئۈچ تەرەپلىك مۇناسىۋەت
ياپونىيەنىڭ تەيۋەن مەسىلىسىدىكى ئېنىقلاشقان مەيدانى، تەيۋەننىڭ ياۋروپادىكى دىپلوماتىك ھۇجۇمى ۋە خىتاينىڭ بۇلارغا قاراتقان كەسكىن ئىنكاسلىرى، يەككە ۋەقەلەر سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى تېخىمۇ كەڭ ۋە يىلتىزلىق بىر گېئوپولىتىكىلىق ئۆزگىرىشنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە تەھلىل قىلىنىشى كېرەك. بۇ ئۆزگىرىش خىتاينىڭ گۈللىنىشى، ئامېرىكانىڭ رايوندىكى رولىنىڭ قايتىدىن بېكىتىلىشى ۋە ياپونىيەگە ئوخشاش رايونلۇق كۈچلەرنىڭ تېخىمۇ ئاكتىپ رول ئېلىشى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. مەزكۇر ئۈچ تەرەپلىك ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ، بۇ چوڭ مەنزىرىنىڭ ئەڭ ھالقىلىق يېرىلىش سىزىقى بولغان تەيۋەن بوغۇزىدا قانداق بىر كۈچ سىنىشىشنىڭ يۈز بېرىۋاتقانلىقىنى كۆز ئالدىمىزدا نامايان قىلماقتا [10].
بۇ كۈرەشنىڭ مەركىزىدە، ھازىرقى ھالەتنىڭ (status quo) تەرىپى ۋە قوغدىلىشى ئۈستىدە يۈز بېرىۋاتقان بىر كېلىشەلمەسلىك ياتماقتا. ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ئۈچۈن ھازىرقى ھالەت، تەيۋەننىڭ ئەمەلىي ئاپتونومىيەسىنىڭ قوغدىلىشى، ئىختىلاپلارنىڭ تىنچ يوللار بىلەن ھەل قىلىنىشى ۋە بىر تەرەپلىمە ئەمەلىيەتكە ئايلاندۇرۇلغان ئىشلارغا مۇراجىئەت قىلىنماسلىقى دېگەنلىكنى بىلدۈرىدۇ. خىتاي ئۈچۈن بولسا ھازىرقى ھالەت، «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنىڭ خەلقئارا جەمئىيەت تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىشى ۋە تەيۋەننىڭ ئاخىرىدا «ئانا ۋەتەن بىلەن بىرلىشىش» نىشانىغا قاراپ ئىلگىرىلىشىدۇر. يېقىنقى يىللاردا خىتاينىڭ كۈچىيىۋاتقان ھەربىي مانېۋىرلىرى، ھاۋا بوشلۇقىغا خىلاپلىق قىلىشلىرى ۋە دىپلوماتىك بېسىملىرى، بېيجىڭنىڭ ھازىرقى ھالەتنى ئۆز مەنپەئەتىگە زورلۇق بىلەن ئۆزگەرتىشكە تىرىشىۋاتقانلىقى دەپ شەرھلەنمەكتە. ياپونىيە ۋە تەيۋەننىڭ يېقىنقى ھەرىكەتلىرى بېيجىڭنىڭ بۇ رېۋىزىيونىست تىرىشچانلىقلىرىغا قارشى بىر-بىر قارشى ھەرىكەت ھېسابلىنىدۇ.
بۇ ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچتە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ رولى گەرچە كۆپىنچە پەردە ئارقىسىدا قالسىمۇ، ھەل قىلغۇچ ئەھمىيەتكە ئىگە. ياپونىيەنىڭ تېخىمۇ جاسارەتلىك بىر پوزىتسىيەدە بولالىشىنىڭ ئاساسىي سەۋەبى، ئامېرىكا-ياپونىيە بىخەتەرلىك شەرتنامىسى تەمىنلىگەن كاپالەتتۇر. توكيودىكى تەھلىلچىلەر ياپونىيەنىڭ باياناتلىرىنىڭ ۋاشىنگتون بىلەن تولۇق ماسلىشىش ئىچىدە ئېلان قىلىنغانلىقىنى ۋە ئامېرىكانىڭ خىتاينى ھۈركۈتۈش ئىستراتېگىيەسىگە ياردەم بېرىش خاراكتېرىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرمەكتە. ئوخشاش شەكىلدە، تەيۋەننىڭ ياۋروپادا ئىشىكلەرنى ئاچالىشى، ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرىنى تەيۋەن بىلەن تېخىمۇ يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىشقا ئىلھاملاندۇرۇشىنىڭ بىر نەتىجىسىدۇر. ۋاشىنگتون خىتايغا قارشى يالغۇز كۈرەش قىلىش ئورنىغا، ئوخشاش ئىدىيەدىكى دۆلەتلەردىن تەركىب تاپقان كەڭ بىر ئىتتىپاق (QUAD، AUKUS قاتارلىقلار) قۇرۇش ئارقىلىق بېيجىڭنى قورشاشنى ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلماقتا.
بۇ ئۆزگىرىشلەر، ئۇزۇندىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان «ئىستراتېگىيەلىك مۈجىمەللىك» سىياسىتىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىغا دائىر مۇنازىرىلەرنىمۇ كۈچەيتمەكتە. ئىستراتېگىيەلىك مۈجىمەللىك، يەنى ئامېرىكانىڭ تەيۋەنگە ھۇجۇم قىلىنغان ئەھۋالدا ھەربىي جەھەتتىن ئارىلىشىدىغان-ئارىلاشمايدىغانلىقىنى ئېنىق بىلدۈرمەسلىكى، ھەم خىتاينى بىر ھۇجۇمدىن ھۈركۈتۈپ قاچۇرۇشنى ھەم تەيۋەننى مۇستەقىللىق ئېلان قىلىشتىن توسۇشنى نىشان قىلغانىدى. ئەمما خىتاينىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىشى، بۇ سىياسەتنىڭ ھۈركۈتۈش كۈچىنى ئاجىزلاشتۇردى. ياپونىيەنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك ئېنىقلىق»قا قاراپ باسقان قەدىمى، بۇ بوشلۇقنى تولدۇرۇشقا يۈزلەنگەن بىر تىرىشچانلىق دەپ قاراشقا بولىدۇ. بۇ ئەھۋال، تەيۋەن بوغۇزىدىكى بىر كىرىزىسكە ئارىلىشىش مەسئۇلىيىتىنىڭ ئەمدى پەقەت ئامېرىكاغا تەۋە ئەمەسلىكىنى، ياپونىيەگە ئوخشاش رايونلۇق ئىتتىپاقداشلارنىڭمۇ بۇ مەسىلىدە ئاكتىپ رول ئېلىشقا تەييارلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
بۇ يېڭى ۋە تېخىمۇ مۇرەككەپ تەڭپۇڭلۇق ئۆزى بىلەن بىرگە ئېغىر دەرىجىدىكى كەسكىنلىشىش خەۋپىنىمۇ ئېلىپ كېلىدۇ. خىتاي ئۆزىگە قارشى بىر «ئاسىيا ناتوسى» قۇرۇلۇشقا تىرىشىلىۋاتىدۇ، دەپ ئويلاپ تېخىمۇ تاجاۋۇزچىل قەدەملەرنى بېسىشى مۇمكىن. تەرەپلەر ئوتتۇرىسىدىكى خاتا ھېسابلاشلار ياكى كىچىك بىر ئۇچقۇن، تېز سۈرئەتتە كونترولدىن چىقىپ كېتىدىغان چوڭ بىر رايونلۇق توقۇنۇشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. تەيۋەن بوغۇزىدىكى كىرىزىس ئەمدى پەقەت خىتاي-تەيۋەن مەسىلىسى بولۇشتىن چىقىپ، ياپونىيە، ئامېرىكا ۋە يوشۇرۇن كۈچ سۈپىتىدە باشقا ھىندى-تىنچ ئوكيان دۆلەتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ تەرەپلىك بىر كۈچ سىنىشىشقا ئايلاندى. كەلگۈسى مەزگىل، بۇ ئاكتىيورلارنىڭ دىپلوماتىيە، چۆچۈتۈش ۋە كىرىزىسنى باشقۇرۇش ئىقتىدارلىرىنىڭ ئەڭ مۈشكۈل سىناقلىرىدىن بىرىگە سەھنە بولىدۇ.
خۇلاسە
ياپونىيەنىڭ تەيۋەننىڭ بىخەتەرلىكىگە دائىر قىلغان ئېنىق باياناتلىرى ۋە تەيۋەن مۇئاۋىن پىرېزىدېنتىنىڭ ياۋروپاغا قىلغان مۇۋەپپەقىيەتلىك دىپلوماتىك زىيارىتى، ھىندى-تىنچ ئوكياندىكى گېئوپولىتىكىلىق مەنزىرىنىڭ قايتىقىلى بولمايدىغان شەكىلدە ئۆزگەرگەنلىكىنى ئىسپاتلىماقتا. بۇ ئۆزگىرىشلەر خىتاينىڭ رايوندىكى كۈچىيىۋاتقان ھەربىي ۋە دىپلوماتىك بېسىمىنىڭ كۈتۈلگەن چۆچۈتۈش ئۈنۈمىنى يارىتىش پىرىنسىپىغا، ئۆزىگە قارشى تېخىمۇ تەشكىللىك ۋە قەتئىي بىر قارشى سىپىنىڭ شەكىللىنىشىنى تېزلەتكەنلىكىنى كۆرسەتمەكتە. تەيۋەن بوغۇزىدىكى نازۇك ھازىرقى ھالەت، ئەمدى بېيجىڭنىڭ بىر تەرەپلىمە ھەرىكەتلىرى بىلەن ئەمەس، بەلكى دېموكراتىك دۇنيانىڭ تەشەببۇسكار ۋە ماسلاشقان قەدەملىرى بىلەنمۇ سۇسلاشماقتا.
كەلگۈسىگە قارىتا مۆلچەرلەر ئېلىپ بېرىلغاندا، بىر نەچچە ئاساسىي يۈزلىنىشنىڭ ئالدىنقى ئورۇنغا چىقىدىغانلىقىنى پەرەز قىلغىلى بولىدۇ. بىرىنچىسى، ياپونىيەنىڭ بىخەتەرلىك سىياسىتىدىكى ئاكتىپلىقى داۋاملىشىدۇ. دۆلەت مۇداپىئە خىراجىتىنى ئاشۇرۇش، ئاساسىي قانۇندىكى چەكلىمىلەرنى بوشىتىش ۋە تەيۋەن سىنارىيەلىرىگە قارىتا ئامېرىكا بىلەن ئورتاق ھەربىي پىلانلارنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش قاتارلىق قەدەملەر تېزلىشىدۇ. ياپونىيە ئەمدى ھىندى-تىنچ ئوكيان بىخەتەرلىكىنىڭ پاسسىپ بىر كۆزەتكۈچىسى ئەمەس، بەلكى ئاكتىپ بىر قۇرغۇچىسى بولۇش يولىدا ئىلگىرىلىمەكتە.
ئىككىنچىسى، تەيۋەن خەلقئارا مەيداندىكى «ئەۋرىشىم دىپلوماتىيە» تىرىشچانلىقلىرىنى كۈچەيتىپ داۋاملاشتۇرىدۇ. يېرىم ئۆتكۈزگۈچ تېخنولوگىيەسىگە ئوخشاش ئىستراتېگىيەلىك بايلىقلىرىنى بىر كوزىر سۈپىتىدە ئىشلىتىپ، بولۇپمۇ ياۋروپا ۋە باشقا دېموكراتىك دۆلەتلەر بىلەن بولغان ئىقتىسادىي، تېخنولوگىيەلىك ۋە سىياسىي مۇناسىۋەتلىرىنى كۈچەيتىشكە تىرىشىدۇ. بۇ، خىتاينىڭ ھەربىي تەھدىتلىرىگە قارشى ئەڭ ئۈنۈملۈك مۇداپىئە مېخانىزملىرىدىن بىرى بولغان «خەلقئارالاشتۇرۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
ئۈچىنچىسى، خىتاي بۇ ئۆزگىرىشلەرگە قارشى بەلكىم تېخىمۇ قاتتىق بىر پوزىتسىيە تۇتۇشى مۇمكىن. «بىر خىتاي» پىرىنسىپىنى تېخىمۇ تاجاۋۇزچىل بىر شەكىلدە قوغدايدۇ، تەيۋەن ئەتراپىدىكى ھەربىي مانېۋىرلارنىڭ كۆلىمى ۋە قېتىم سانىنى ئاشۇرىدۇ ۋە تەيۋەن بىلەن يېقىنلاشقان دۆلەتلەرگە قاراتقان ئىقتىسادىي ۋە دىپلوماتىك بېسىمنى كۈچەيتىدۇ. بىراق، بۇ سىياسەتنىڭ خىتاينى خەلقئارا مەيداندا تېخىمۇ يالغۇزلاپ قويۇش ۋە ئۆزىگە قارشى بولغان ئىتتىپاقنى مۇستەھكەملەش خەۋپى ھەر ۋاقىت مەۋجۇتتۇر.
يەكۈنلەپ ئېيتقاندا، تەيۋەن بوغۇزى يىگىرمە بىرىنچى ئەسىرنىڭ ئەڭ خەتەرلىك گېئوپولىتىكىلىق يېرىلىش سىزىقى بولۇپ قېلىۋېرىدۇ. ئەمما يېقىنقى ئۆزگىرىشلەر، بۇ يېرىلىش سىزىقىدىكى كۈچلەر تەڭپۇڭلۇقىنىڭ ئىلگىرىكىدەك خىتايغا پايدىلىق ئەمەسلىكىنى كۆرسەتمەكتە. ياپونىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئويغىنىشى ۋە تەيۋەننىڭ دىپلوماتىك قارشىلىقى، ئامېرىكانىڭمۇ قوللىشى بىلەن يېڭى بىر تەڭپۇڭلۇق نۇقتىسىنى ياراتماقتا. كەلگۈسى يىللار، بۇ يېڭى تەڭپۇڭلۇقنىڭ تىنچلىق بىلەن ياكى بىر توقۇنۇش يولى بىلەن قۇرۇلىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ. تەھلىل قىلىنغان بۇ ۋەقەلەر، بۇ ھالقىلىق جەرياننىڭ پەقەت باشلىنىشى بولۇپ، پۈتۈن دۇنيانىڭ دىققەت بىلەن كۆزىتىشى كېرەك بولغان بىر ئىستراتېگىيەلىك شاھمات ئويۇنىنىڭ دەسلەپكى ھەرىكەتلىرىدۇر.
پايدىلانغان مەنبەلەر:
[1] Bloomberg. (2025, 10 Nov). Japan’s Takaichi Defends Taiwan Remarks After Chinese Criticism. https://www.bloomberg.com/news/articles/2025-11-10/japan-s-takaichi-defends-taiwan-remarks-after-chinese-criticism [2] Central News Agency (CNA). (2025, 9 Nov). VP Lai’s Europe trip shows Taiwan reaching out to world: MOFA. https://www.cna.com.tw/news/aopl/202511090224.aspx [3] Çin Halk Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. (2025, 10 Nov). Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü’nün Düzenli Basın Toplantısı. https://www.fmprc.gov.cn/fyrbt_673021/202511/t20251110_11749991.shtml [4] Asahi Shimbun. (2025, 10 Nov). Takaichi’s ›Taiwan contingency‹ remark draws fire from China. https://www.asahi.com/sp/articles/ASTCB3SPQTCBUTFK004M.html [5] Nikkei Asia. (2025, 10 Nov). Japan boosts defense posture in southern islands amid Taiwan fears https://www.nikkei.com/article/DGXZQOGM1033H0Q5A111C2000000/ [6] NHK World-Japan. (2025, 10 Nov). Poll shows growing concern in Japan over China’s military ambitions. https://news.web.nhk/newsweb/na/na-k10014972301000 [7] Central News Agency (CNA). (2025, 9 Nov). MOFA thanks Japan for support, rebuffs China’s criticism. https://www.cna.com.tw/news/aipl/202511090033.aspx [8] Central News Agency (CNA). (2025, 8 Nov). President Tsai stresses Taiwan’s role in defending democracy. https://www.cna.com.tw/news/aipl/202511080016.aspx [9] Central News Agency (CNA). (2025, 10 Nov). Beijing’s protests over VP Lai’s visit are ›unreasonable,‹ says MAC. https://www.cna.com.tw/news/acn/202511100196.aspx [10] Asahi Shimbun. (2025, 10 Nov). Analysts see Japan’s stance on Taiwan as coordinated with U.S. strategy. https://www.asahi.com/articles/ASTCB1GQDTCBUTFK00KM.htmlئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
