ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2022-يىلى رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قوزغىغان كەڭ كۆلەملىك تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشى ياۋروپانىڭ تىنچلىق تەرتىپىنى لەرزىگە سېلىپلا قالماي، زامانىۋى ئۇرۇش تۇرمۇشىنى ۋە جەڭ ئەندىزىسىنىمۇ تۈپتىن ئۆزگەرتىپ تاشلىدى. كۆزىمىز كۆنۈپ قالغان تانكا-زەمبىرەكلەر، ئېغىر پىيادە ئەسكەرلەر ۋە قىممەت باھالىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ يېنىدا ئەمدىلىكتە ئەرزان باھالىق درونلار (ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلار)، ئېلېكتىرونلۇق جەڭ سىستېمىلىرى ۋە سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسى جەڭ مەيدانىنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان ئاچقۇچلۇق كۈچكە ئايلاندى. قىزىقارلىقى شۇكى، بۇ قانلىق توقۇنۇشقا بىۋاسىتە ئارىلاشماي، ئەمما يىراقتىن تۇرۇپلا ئۇنىڭدىن ئەڭ كۆپ ساۋاق يەكۈنلەشكە تىرىشىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئەڭ بېشىدا خىتاي تۇرماقتا.
ئامېرىكىدىكى داڭلىق تەھلىل ئورگىنى «خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات مەركىزى» (CSIS) يېقىندا، يەنى 2026-يىلى 7-ئۆكتەبىردە ئېلان قىلغان بىر دوكلاتىدا دەل مۇشۇ نۇقتىنى ئوتتۇرىغا قويدى. تەتقىقاتچىلاردىن لىلى مىن-چېن لى (Lilly Min-Chen Lee) بىلەن كاتېرىنا بوندار (Kateryna Bondar) تەييارلىغان «قان تۆكمەي تۇرۇپ ئۆگىنىش: خىتاينىڭ رۇسىيە–ئۇكرائىنا ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلار ئۇرۇشىدىن ئالغان ساۋاقلىرى» ناملىق بۇ چوڭقۇر تەھلىلدە، 2022-يىلى ئىيۇلدىن 2026-يىلى ئاۋغۇستقىچە بولغان ئارىلىقتا خىتايدىكى 45 ئورۇندا ئېلان قىلىنغان 90 دىن ئارتۇق مەخسۇس ۋە ئىشەنچلىك مەنبە تەپسىلىي كۆزدىن كەچۈرۈلگەن. تەتقىقات ئاساسلىقى بىر ھالقىلىق سوئالغا جاۋاب ئىزدەيدۇ: خىتاي ئارمىيەسى دۇنيانىڭ يەنە بىر تەرىپىدە يۈز بېرىۋاتقان جەڭ مەيدانى يېڭىلىقلىرىنى قانداق قوبۇل قىلىۋاتىدۇ ۋە ئۇنى قانداق قىلىپ ئۆزىنىڭ ھەربىي كۈچىگە ئايلاندۇرۇۋاتىدۇ؟[1]
دوكلاتتىكى ئەڭ دىققەت تارتىدىغان يەكۈن شۇ بولدىكى، خىتاينىڭ ھەربىي تەتقىقاتچىلىرى ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىكى يېڭى تاكتىكا ۋە تېخنىكىلىق ئۇسۇللارنى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن تۆت ئاي ئىچىدىلا پىششىقلاپ، ئۆزلىرىنىڭ مەخسۇس ئىزدىنىش تېمىسىغا ئايلاندۇرۇپ بولغان. ئەلۋەتتە، نەزەرىيەدىن ئەمەلىيەتكە كۆچۈش، يەنى بۇ ساۋاقلارنى كۈندىلىك ھەربىي مەشىقلەرگە كىرگۈزۈش، يېڭى قورال لايىھەلىرىگە سىڭدۈرۈش ۋە ئارمىيەنىڭ تەشكىلىي قۇرۇلمىسىغا ماسلاشتۇرۇش ئۈچۈن كەم دېگەندە بىر يىل، بەلكىم ئۇنىڭدىنمۇ كۆپرەك ۋاقىت كەتكەن. دېمەك، بۈگۈنكى كۈندە خىتاينىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ئەۋزەللىكى پەقەتلا زاۋۇتلاردا قورال-ياراغ قۇراشتۇرۇش ئىقتىدارىدا ئەمەس، بەلكى ئۆز ئەسكىرىنىڭ قېنىنى تۆكمەي تۇرۇپ، باشقىلارنىڭ ئاچچىق جەڭ تەجرىبىلىرىنى ناھايىتى سىستېمىلىق قوبۇل قىلىپ ئۆزلەشتۈرۈۋېلىش ئەپچىللىكىدە نامايان بولماقتا. گەرچە قەغەز يۈزىدە ۋە مانېۋىرلاردا پىشقان بۇ تەجرىبىلەرنىڭ ھەقىقىي جەڭ دوزىخىدا قانچىلىك ئىشقا يارايدىغانلىقى تېخى بىر سىر بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ بۇ جەھەتتىكى كۈچلۈك ئۆگىنىش ھەرىكىتى خەلقئارا ھەربىي كۆزەتكۈچىلەرنىڭ جىددىي دىققىتىنى تارتماقتا.
زامانىۋى ئۇرۇشنىڭ يېڭى قائىدىسى: قىممەت باھالىق يەككە قوراللاردىن ئەرزان ھەم كۆپ مىقدارلىق سىستېمىلارغا
رۇسىيە–ئۇكرائىنا ئۇرۇشى بىزگە كۆرسىتىپ بەرگەن ئەڭ مۇھىم ھەقىقەتلەرنىڭ بىرى — بۈگۈنكى كۈندە ھەربىي قۇدرەتنى پەقەت ئايرىم بىر قورال سىستېمىسىنىڭ نەقەدەر ئىلغار ياكى تېخنىكىلىق جەھەتتىن كۈچلۈك ئىكەنلىكى بىلەنلا ئۆلچىگىلى بولمايدىغانلىقىدۇر. مىليونلارچە دوللارلىق پولات قالقانلار ۋە ئېغىر ھەربىي جابدۇقلارنىڭ كۆزنى يۇمۇپ-ئاچقۇچە ئەرزان باھالىق ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلار تەرىپىدىن قۇرىتىلىشى، ھۇجۇم بىلەن مۇداپىئە ئوتتۇرىسىدىكى تەننەرخ تەڭپۇڭسىزلىقىنى بارلىق ئەپتى-بەشىرىسى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقاردى.
خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات مەركىزىنىڭ ئاشكارىلىشىچە، خىتاي ھەربىي تەتقىقاتچىلىرى جەڭ مەيدانىدىكى بۇ چوڭ بۇرۇلۇشنى ئەڭ ئاۋۋال ئىقتىسادىي ھېساب-كىتاب نۇقتىسىدىن كۆزىتىشكە باشلىغان. مەسىلەن، «خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى گېزىتى» 2025-يىلى مارتتىكى بىر باھاسىدا، نۆۋەتتىكى چارلاش ۋە زەربە بېرىش ئىقتىدارىغا ئىگە بىر ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتىنىڭ تەننەرخى ئەڭ زامانىۋى كۈرەشچى ئايروپىلاننىڭ بىر پىرسەنتىگىمۇ بارمايدىغان تۇرۇقلۇق، ئۇنىڭ ئەمەلىي جەڭ مەيدانىدا ئورۇندىيالايدىغان ۋەزىپە كۆلىمىنىڭ 90 پىرسەنتتىن ئېشىپ كېتىدىغانلىقىنى تىلغا ئالغان. گەرچە بۇ سانلىق مەلۇماتلار ھەر بىر جەڭ مۇھىتىغا تەدبىقلىنىدىغان ئابستراكت پاكىت دەپ مۇستەقىل تەستىقلانمىغان تەقدىردىمۇ، خىتاي ھەربىي تەپەككۇرىدا «تەننەرخ–ئۈنۈم» نىسبىتىنىڭ قانچىلىك تۈپ ئۆلچەمگە ئايلىنىۋاتقانلىقىنى چۈشىنىشكە يېتەرلىك پاكىت بولالايدۇ [1]. بىراق، ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلارنىڭ قەدەممۇقەدەم ئالدىنقى سەپنى ئىگىلىشى ئەنئەنىۋى قوراللارنىڭ دەۋرى تۈگىدى دېگەنلىك ئەمەس، ئەلۋەتتە. ئەنگلىيە خان جەمەتى بىرلەشمە مۇداپىئە تەتقىقات ئىنستىتۇتى (RUSI) نىڭ ھەربىي مۇتەخەسسىسى جاستىن برونك 2025-يىلى ئېلان قىلغان ماقالىسىدە، پەقەتلا درونلارغىلا كۆز تىكىپ ئولتۇرۇشنىڭمۇ ئېغىر بىر تەرەپلىمىلىك ۋە چەكلىمە ئېلىپ كېلىدىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئەنئەنىۋى زەمبىرەك ۋە زەربىدار كۈچلەرنىڭ ئورنىنى ھەرگىزمۇ تولۇق باسالمايدىغانلىقىنى ئالاھىدە ئوتتۇرىغا قويغان [2]. شۇڭا كەلگۈسى جەڭ مەيدانىدىكى ھەقىقىي ئۈستۈنلۈك پەقەت ئاسماننى قاپلىغان تېخىمۇ كۆپ ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى شۇ كىچىك تېخنىكىلارنى زەمبىرەكچىلەر، ھاۋا مۇداپىئەسى، چارلاش-ئاخبارات، ئالاقە ۋە بىرلىككە كەلگەن قوماندانلىق تورى بىلەن قانچىلىك چاققان بىرلەشتۈرۈپ ھەرىكەتلەندۈرەلىگەنلىكى بىلەن بەلگىلىنىدۇ. مانا بۇ، بۈگۈن خىتاينىڭ رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ ئاچچىق جەڭ تەجرىبىلىرىدىن چىقىرىۋاتقان ئەڭ ھالقىلىق ۋە قىممەتلىك ساۋاقلىرىنىڭ بىرىدۇر.
تېز بايقاش، تېز قارار چىقىرىش ۋە تېز زەربە بېرىش
زامانىۋى جەڭ مەيدانىدا ۋاقىت قورال-ياراقتىنمۇ قىممەتلىك بىر مۇستەقىل ھەربىي بايلىققا ئايلاندى. نىشاننى كۆرۈپ قېلىش بىلەن ئوق چىقىرىش ئارىلىقىدىكى ۋاقىت قانچە سېكۇنتقا قىسقارتىلسا، دۈشمەننىڭ قېچىپ قۇتۇلۇش ياكى ئۆزىنى دالدىغا ئېلىش پۇرسىتى شۇنچە كېسىلىدۇ.
خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات مەركىزى (CSIS) نىڭ مەزكۇر تەھلىلىدە خىتاي دۆلەت مۇداپىئە ئۇنىۋېرسىتېتى تەييارلىغان بىر باھالاشقا تايىنىپ دىققەت قوزغارلىق بىر پاكىت ئوتتۇرىغا قويۇلغان: رۇسىيە قىسىملىرى بەزى ھالقىلىق ۋەزىيەتلەردە بايقالغان بىر نىشانغا ئاران 3–5 مىنۇت ئىچىدىلا دەل زەربە بېرەلىگەن. كۆزنى يۇمۇپ-ئاچقۇچە بولغان بۇ جەرياندا ھەل قىلغۇچ رول ئوينىغىنى يالغۇز ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلارنىڭ قۇۋۋىتىلا ئەمەس، بەلكى ئاسماندىكى چارلاش قورالى، قوماندانلىق مەركىزى ۋە ئېتىش سىستېمىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ئۇچۇر يەتكۈزۈش زەنجىرىنىڭ يۇقىرى سۈرئەتتە باغلىنىشى بولغان [1].
بۇ ئەمەلىيەت خىتاي ئۈچۈن قوش يۆنىلىشلىك بىر دەرسلىككە ئايلانماقتا: بىر تەرەپتىن، خىتاي ئارمىيەسى ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلارنى بارلىق قوشۇنلارنىڭ بىرلەشمە ھەرىكىتىدىكى ئورتاق تومۇرغا ئايلاندۇرۇشقا پۈتۈن كۈچى بىلەن ئىنتىلمەكتە؛ يەنە بىر تەرەپتىن، بىر-بىرىگە شۇنچە چەمبەرچاس باغلانغان بۇنداق تورلاشقان سىستېمىلارنىڭ ئالاقىسى ئۈزۈلۈپ قالسا ياكى ئېغىر ئېلېكتىرونلۇق توسقۇنلۇققا يولۇقسا، پۈتۈن ھەرىكەتنىڭ قانچىلىك ئوڭاي ساڭگىلاپ قالىدىغانلىقىنىمۇ ئىنچىكە ئۆگەنمەكتە.
لېكىن بۇ يەردە كۆزدىن قاچۇرۇشقا بولمايدىغان بىر نازۇك ھەقىقەت ياتىدۇ: ئۇچۇرنىڭ كۆپ ۋە تېز يېتىپ كېلىشىلا قوماندانلىق سۈپىتىنىڭ ئۆزلۈكىدىن يۇقىرى كۆتۈرۈلگەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. ئەگەر ئالدىنقى سەپتىن كەلگەن خەۋەر چالا ياكى خاتالىق بىلەن تولغان بولسا، شۇنچە چاپسان تەدبىر بەلگىلەش پاجىئەلىك خاتالىقلارنىڭمۇ كۆزنى يۇمۇپ-ئاچقۇچە تېز يۈز بېرىشىگە يول ئاچىدۇ. شۇ سەۋەبتىن، بىر ھەربىي سىستېمىنىڭ جەڭگىۋارلىقىغا باھا بەرگەندە، ئۇچۇرنىڭ تېزلىكىگىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ نەقەدەر ئىشەنچلىكلىكى، قارار چىقىرىش ھوقۇقىنىڭ نەق مەيداندىكى بۆلۈنۈشى ۋە تۇيۇقسىز ئۆزگىرىشلەرگە جانلىق تەڭشىيەلىشىگىمۇ بىرلىكتە قاراش شەرت.
خىتاي نېمە ئۈچۈن ئۇكرائىنانىڭ مۇداپىئە ۋە قايتۇرما زەربە تەجرىبىسىگە ئالاھىدە كۆز تىكمەكتە؟
خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات مەركىزى تەتقىقاتىنىڭ ئەڭ ئەھمىيەتلىك يېڭىلىقلىرىدىن بىرى شۇ بولدىكى، خىتاي مۇتەخەسسىسلىرى پەقەت رۇسىيەنىڭ ھۇجۇم تاكتىكىلىرىنىلا ئەمەس، بەلكى ئۇكرائىنانىڭ پۈتۈن بېسىم ئاستىدا رۇسىيەگە قاراتقان ھوشيارلىق بىلەن ئۇيۇشتۇرغان قايتۇرما ھۇجۇملىرىنىمۇ ئىنچىكە تەتقىق قىلماقتا. بولۇپمۇ ئۇكرائىنانىڭ دېڭىز ئۈستى ئۇچقۇچىسىز كېمىلىرى ئارقىلىق رۇسىيە فلوتىغا ئېغىر تالافەت يەتكۈزۈشى ھەمدە كىچىك تىپتىكى درونلار بىلەن رۇسىيەنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ھەربىي ئايرودۇرۇملىرىنى قايتا-قايتا قاقشاتقان ھەرىكەتلىرى خىتاينىڭ ئەڭ ئەستايىدىل كۆزىتىۋاتقان نۇقتىسىغا ئايلاندى.
ئۇكرائىنا ئارمىيەسىنىڭ قارا دېڭىزدىكى جاسارەتلىك ئەمەلىيىتى پۈتۈن دۇنياغا شۇنى چۈشەندۈرۈپ قويدى: تېرە-تۆمۈر، غايەت زور كۆلەملىك ۋە ئەڭ ئىلغار قوراللار بىلەن بېزەلگەن ھەربىي پاراخوتلارمۇ ئەرزان باھالىق، چاپسان ۋە كۆزگە چېلىقماس كىچىك نىشانلار ئالدىدا ئۆزىنى قوغداشتا ئېغىر دەرىجىدە زەئىپ قېلىشى مۇمكىن ئىكەن. بۇ تەجرىبە ئۆز پورتلىرىنى، ھەربىي بازىلىرىنى ۋە ھاياتىي دېڭىز قاتناش لىنىيەلىرىنى قوغداش تەسەۋۋۇرىنى تۈزىۋاتقان بېيجىڭ ئۈچۈن بىۋاسىتە ئاگاھلاندۇرۇشتۇر.
مەسىلەن، 2025-يىلى 1-ئىيۇندا ئۇكرائىنا رۇسىيە زېمىنىنىڭ ئىچكىرىسىگە چوڭقۇر سىڭىپ كىرىپ، ھەربىي ئايرودۇرۇملارغا قارىتا «ئۆمۈچۈك تورى» (Operation Spider’s Web) دەپ ئاتالغان پىلانلىق ھۇجۇمنى باشلىدى. CSIS تەتقىقاتىنىڭ كۆرسىتىشىچە، خىتاي ھەربىي مۇتەخەسسىسلىرى بۇ ۋەقەنى تەھلىل قىلىش جەريانىدا ئەڭ چوڭ تەھدىتنىڭ پەقەت چېگرا سىرتىدىن ياكى مىڭلارچە چاقىرىم يىراقتىنلا ئەمەس، بەلكى دەل ئۆز بازىسىنىڭ يېقىن ئەتراپىدىن، قوغدىلىۋاتقان ئاچقۇچلۇق ئورۇنلارغا تاقىشىپ تۇرغان نۇقتىلاردىنمۇ ناھايىتى ئاسان كېلىپ چىقالايدىغانلىقىنى چۈشىنىپ يەتكەن. شۇ تۈرتكىدە، خىتاي ئارمىيەسى 2025-يىلى ئۆكتەبىردىلا مەخسۇس ھەربىي سىناق ئېلىپ بېرىپ، 20 دىن ئارتۇق درون تىزگىنلىگۈچى تەشكىللەنگەن تۇيۇقسىز تاجاۋۇزغا تاقابىل تۇرۇش مۇداپىئە مانېۋىرىنى ئەمەلىيەتتىن ئۆتكۈزگەن [1].
بۇنىڭدىن چىقىرىلغان ئىستراتېگىيەلىك ساۋاق شۇنچە روشەن: پەقەت يىراق مۇساپىلىك ھاۋا مۇداپىئە ئەسلىھەلىرىگە ئىگە بولۇش بىلەنلا ھەربىي بازىلارنىڭ تىنچلىقىنى كاپالەتلەندۈرگىلى بولمايدۇ. ئارقا سەپتىكى تۈگۈنلەر، ئايرودۇرۇملار، مەركىزىي قوماندانلىق ئورۇنلىرى ۋە پورتلار تېخىمۇ يېقىن مۇساپىدىن كېلىدىغان تۆۋەن تەننەرخلىق تاكتىكىلىق بېسىملارغا قارشى كۆپ قاتلاملىق، چىڭ مۇداپىئە قورغىنى قۇرۇشقا ئېھتىياجلىق.
شۇڭا بېيجىڭنىڭ بۇ تەجرىبىلەرگە بولغان ئوتتەك قىزىقىشىنى پەقەت «تەيۋەنگە قارشى تۇيۇقسىز ھۇجۇم پىلانلاش» دەپلا بىر تەرەپلىمە كۆرۈش توغرا ئەمەس. ئۇلار ئۆز زېمىنىدىكى ئاۋىياتسىيە بازىلىرىنى، فلوتلىرىنى ۋە دۆلەتنىڭ تۈۋرۈك خاراكتېرلىك ئۇل ئەسلىھەلىرىنى قوغداش ئۈچۈنمۇ تېنىم تاپماي تىرىشماقتا. دېمەك، ئۇكرائىنا سېپىدىكى قانلىق ۋەقەلەر خىتاينى پۈتكۈل تەييارلىقلاردا پەقەت «ھۇجۇم قىلغۇچى»نىڭ مەيدانىدىلا ئەمەس، بەلكى كۈتۈلمىگەن بىر پەيتتە قارشى تەرەپنىڭ مىسلىسىز «زەربىسىگە ئۇچرىغۇچى» ئورنىدىمۇ تۇرۇپ تەپەككۇر قىلىشقا قىستىماقتا.
ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى: خىتاينىڭ جەڭ مەيدانىدا سىنالمىغان ئەڭ چوڭ كوزىرى
ئۇكرائىنا ئۇرۇشى يەنە بىر ھاياتىي ھەقىقەتنى ئاشكارىلىدى: بۈگۈنكى كۈندە ئۇرۇشنىڭ تەقدىرىنى پەقەت قوراللارنىڭ سۈپىتىلا ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ ئامبارلاردىكى زاپاس مىقدارى، كۈندىلىك ئىشلەپچىقىرىش سۈرئىتى ۋە جەڭ مەيدانىدىكى خوراشنىڭ ئورنىنى قانچىلىك چاپسان تولدۇرالايدىغانلىقى بەلگىلەيدۇ. نېمىلا دېمىگەن بىلەن، ئالدىنقى سەپتە نەچچە يۈز دروننى بىر مەھەل ئۇچۇرۇپ ھەرىكەت قىلىش بىلەن، ئۇلارنى كۈنىگە مىڭلاپ زاۋۇتتىن چىقىرىپ ئۈزۈلدۈرمەي توشۇپ بېرەلەيدىغان دەرىجىدىكى تەمىنات قۇۋۋىتىگە ئىگە بولۇش ئارىسىدا يەر بىلەن ئاسمانچە پەرق بار.
مۇشۇ نۇقتىدىن چىقىپ قارىغاندا، خىتاينىڭ غايەت زور سانائەت بازىسى ئۇنىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ئەڭ مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك خەزىنىسى ھېسابلىنىدۇ. مەيلى لىتىي باتارېيەلەر، مىكرو ئېلېكتىرونلۇق زاپچاسلار، كۆرۈش سېنزورلىرى بولسۇن ياكى ئالاقە ئۈسكۈنىلىرى بىلەن پۈتۈن درون قۇراشتۇرۇش لىنىيەلىرى بولسۇن، خىتاينىڭ چوڭقۇر يىلتىز تارتقان تەمىنلەش زەنجىرى ھەربىي ئېھتىياج بىلەن پۇقراۋى سانائەت كۈچىنى شۇئان بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرۇشقا ئاجايىپ قولايلىق يارىتىپ بېرىدۇ. خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات مەركىزىنىڭ (CSIS) دوكلاتىدا كۆرسىتىلگەندەك، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ پۇقراۋى بازار ئۈچۈن لايىھەلەنگەن DJI Matrice ماركىلىق ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلارنى ۋە ئۇلارنىڭ ئاپتوماتىك قونۇش-قوزغىلىش سۇپىلىرىنى ئوچۇق-ئاشكارە سېتىۋېلىشقا مۇناسىۋەتلىك پۈتۈكلىرى دەل مۇشۇ يۈزلىنىشنىڭ جانلىق بىر كۆرۈنۈشىدۇر [1].
لېكىن سانائەت زەنجىرىنىڭ شۇنچە يوغان بولۇشى ھەربىي تەلەپتىكى ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ تۈگىمەس ۋە ھەر ۋاقىت غەمسىز ئىكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. بازار ئەھلى ئۈچۈن قۇراشتۇرۇلغان ئەرزان ئۈسكۈنىلەر كەسكىن ئېلېكتىرونلۇق توسقۇنلۇقلار، تۇيۇقسىز زەربىلەر ۋە مۇھىتنىڭ چېكىدىن ئاشقان قىيىنچىلىقلىرى ئالدىدا بەلكىم بەرداشلىق بېرەلمەي قېلىشى مۇمكىن. چۈنكى ھەقىقىي ئۇرۇشقا لايىق قورال سىستېمىلىرى تېخىمۇ مەخپىي ۋە پۇختا ئالاقە تورى، مۇستەھكەم قوغدىلىدىغان يۇمشاق دېتال ھەمدە كرىزىستىمۇ ئۈزۈلۈپ قالمايدىغان ئىشەنچلىك زاپچاس زەنجىرىگە مۇھتاج. شۇ ۋەجىدىن، خىتاينىڭ سانائەتتىكى كۆلەم ئۈستۈنلۈكىنى قۇرۇق تەقلىد بىلەنلا ھەقىقىي جەڭگىۋارلىق دەپ باھالاش ئىلمىي ۋە رېئال نۇقتىدىن ئېھتىياتچانلىق تەلەپ قىلىدۇ.
دەل مۇشۇ تېمىغا ئەنگلىيە خان جەمەتى بىرلەشمە مۇداپىئە تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ (RUSI) 2025-يىلى 17-دېكابىردىكى بىر ماقالىسىدە تېخىمۇ چوڭقۇر نۇقتىدىن باھا بېرىلگەن. تەتقىقاتچى مىركو نىدېركوفلېر (Mirko Niederkofler) ئۆزىنىڭ «جەڭدە درونلار، ئۇرۇشتا زاپچاسلار غەلىبە قىلىدۇ» («Drones Win Battles, Components Win Wars») سەرلەۋھىلىك تەھلىلىدە، ئۇكرائىنانىڭ ئۆز دۆلىتىدە درون قۇراشتۇرۇش سۈرئىتى تېز ئاشقان بولسىمۇ، ئۇنىڭغا زۆرۈر ئەڭ ھالقىلىق زاپچاسلار جەھەتتە يەنىلا چەت ئەل تەمىنلىگۈچىلىرىگە، بولۇپمۇ خىتاينىڭ سانائەت زەنجىرىگە تايىنىپ قېلىۋاتقانلىقىنى ئالاھىدە ئوتتۇرىغا قويغان [3].
بۇ مەنزىرە زامانىۋى دۇنيانىڭ غەلىتە بىر ئىستراتېگىيەلىك پارادوكسىنى ئاشكارىلاپ بېرىدۇ: جەڭ مەيدانىدا بىر-بىرىنىڭ كۆزىنى ئويۇشقا تەييار تۇرغان قارشى تەرەپلەر، ئەمەلىيەتتە ئوخشاشلا بىر ئۈچىنچى دۆلەتنىڭ تېخنىكا ۋە سانائەت تەمىنلەش زەنجىرىگە تەڭ بېقىنىپ قېلىشى مۇمكىن. مۇنداق شارائىتتا، ھەقىقىي ھەربىي قۇدرەت پەقەت ئالدىنقى سەپكە يىغىلغان قوراللارنىڭ سانى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى قورال ئىشلەپچىقىرىشنىڭ تومۇرى بولغان ئاشۇ كىچىك زاپچاسلار ۋە تېخنىكىلىق ئاچقۇچلارنى كىمنىڭ چاڭگىلىدا تۇتۇپ تۇرۇۋاتقانلىقى بىلەن ئۆلچىنىدۇ.
مەركەزلەشكەن قوماندانلىق بىلەن جەڭ مەيدانىدىكى ماسلىشىشچانلىق زىددىيىتى
خىتاينىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن ئېلىۋاتقان ساۋاقلىرى ئىچىدىكى ئەڭ غۇۋا ۋە ئېنىقسىز نۇقتا – قورال-ياراغ تېخنىكىسىدا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ھەربىي تەشكىلىي تۈزۈلمىسىنىڭ ئۆزىدە يوشۇرۇنغان بولۇشى مۇمكىن. نېمىشقا دېگەندە، ئۇكرائىنا ۋە رۇسىيە ئارمىيەسىنىڭ جەڭدە ياراتقان نۇرغۇن يېپيېڭى تاكتىكىلىرى ئالدىن سىزىلغان لايىھەلەردىن ئەمەس، بەلكى ئالدىنقى سەپتىكى قانلىق ۋە رەھىمسىز ئېھتىياجلار، تۈرلۈك خاتالىقلار ۋە تۇيۇقسىز سىناقلار ئىچىدىن بارلىققا كەلگەن.
خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى بولسا، ئەكسىچە، يۇقىرىدىن تۆۋەنگىچە ئىنتايىن قاتتىق سىياسىي كونترولغا ۋە مەركەزلەشكەن قوماندانلىق قۇرۇلمىسىغا ئىگە. مۇنداق تۈزۈلمە غايەت زور كۆلەمدە قورال ئىشلەپچىقىرىش، ئۇزۇن مەزگىللىك پىلان تۈزۈش ۋە بايلىقلارنى مەركەزلىك ھالدا بىر يەرگە يىغىپ تەقسىملەشتە ھەقىقەتەنمۇ ئەۋزەللىك يارىتىدۇ. بىراق، ئوق يامغۇرى ئاستىدا تۇرغان ئالدىنقى سەپتىكى تۆۋەن دەرىجىلىك زابىتلارنىڭ تۇيۇقسىز ئۆزگەرگەن ۋەزىيەتكە قاراپ مۇستەقىل ھەم تېز قارار چىقىرىشىغا بۇ تۈزۈم زادى قانچىلىك يول قويىدۇ؟ مانا بۇ كىشىنى ئويلاندۇرىدىغان ئەڭ چوڭ مەسىلە.
خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات مەركىزى (CSIS) نىڭ دوكلاتىدا ئاشكارىلىنىشىچە، خىتاي نۆۋەتتە ئۆزىنىڭ ھەربىي ئاكادېمىيەلىرىنى قايتىدىن تەشكىللەش، ئۇچقۇچىسىز ئاپپارات مۇتەخەسسىسلىرىنى مەخسۇس تەربىيەلەش ۋە ئۇلارنى باشقا قوشۇن تۈرلىرى بىلەن يۇغۇرۇش ئۈچۈن جىددىي قەدەم تاشلىماقتا. 2025-يىلى قۇرۇلغان يېپيېڭى ھەربىي مائارىپ ئاپپاراتلىرى ۋە ھەرقايسى قوراللىق قىسىملارنىڭ بىرلىكتە ئۆتكۈزگەن مانېۋىرلىرى بۇنىڭ جانلىق مىسالى بولالايدۇ [1].
شۇنداقتىمۇ، مەسىلە يېڭى قورال سېتىۋېلىش ياكى ئۇنىۋېرسىتېتلاردا يېڭى بىر كەسىپ ئېچىش بىلەنلا ھەل بولۇپ كەتمەيدۇ. بىر قوشۇننىڭ ھەقىقىي يېڭىلىق يارىتىش قۇۋۋىتى – ئۇنىڭ ئۆز خاتالىقلىرىنى قانچىلىك تېز بايقاپ تۈزىتەلەيدىغانلىقىغا، مەغلۇبىيەتلەرنى يۇقىرىغا قانچىلىك يۈرەكلىك دوكلات قىلالايدىغانلىقىغا ۋە جەڭ مەيدانىدىكى رېئال تەجرىبىلەرنىڭ يۇقىرى قاتلامدىكى قارارلارغا قانچىلىك تېز تەسىر كۆرسىتەلەيدىغانلىقىغا باغلىق.
شۇ سەۋەبتىن، خىتاينىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن يەكۈنلىگەن ساۋاقلىرىنى ئەمەلىي جەڭگىۋارلىققا ئايلاندۇرۇش ئىقتىدارىنى تولۇق مۆلچەرلەش ئۈچۈن، بىز تېلېۋىزىيەدىكى داغدۇغىلىق قورال كۆرگەزمىلىرى ياكى ئالدىن پىلانلانغان مانېۋىر سىنلىرىدىنمۇ چوڭقۇرراق پاكىتلارغا موھتاجمىز. ھەقىقىي ئۇرۇشنىڭ رەھىمسىز بېسىمى ئاستىدا تېخى سىنىلىپ باقمىغان بىر قۇرۇلما ئۈستىدە ھازىردىن باشلاپلا ئاخىرقى خۇلاسىنى چىقىرىش سەل بالدۇرلۇق قىلىدۇ.
شەرقىي تۈركىستاندىكى ھەربىي-سانائەت گەۋدىسى ۋە خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ يېڭى رولى
مەزكۇر تەتقىقاتتا يەنە دىققەتنى تارتىدىغان بىر مۇھىم نۇقتا شۇكى، خىتاي دائىرىلىرى شەرقىي تۈركىستاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر قىسىم رايونلاردا، خەلق ئەسكەرلىرى قۇرۇلمىسىنىڭ ئىچىدە مەخسۇس ئۇچقۇچىسىز ئاپپارات ئەترەتلىرىنى قۇرۇپ چىققان. دوكلاتتا بۇ يۈزلىنىش خىتاينىڭ زامانىۋى ھەربىي كۈچىنى پەقەت مۇنتىزىم ئارمىيە بىلەنلا چەكلەپ قويماي، يەرلىك قوراللىق قۇرۇلمىلارغىچە سىڭدۈرۈش ۋە كېڭەيتىش ئۇرۇنۇشى سۈپىتىدە تەھلىل قىلىنغان [1].
بۇ ئۇچۇر شەرقىي تۈركىستاندىكى بىخەتەرلىك مېخانىزمى ۋە خىتاينىڭ «ھەربىي بىلەن پۇقرالارنى يۇغۇرۇش» سىياسىتىنى كۆزىتىشتە بىزنى پۈتۈنلەي يېڭى سوئاللارغا يۈزلەندۈرىدۇ. بولۇپمۇ، ھەم ھەربىي ھەم پۇقراۋى مەقسەتتە ئىشلىتىشكە بولىدىغان قوش ئىقتىدارلىق بۇ تېخنىكىلارنىڭ يەرلىك كۈچلەرنىڭ قولىغا ئۆتۈشى، درونلارنىڭ كونكرېت قايسى ساھەلەردە ۋەزىپە ئىجرا قىلىۋاتقانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ ئارقىسىدىكى نازارەت سىستېمىسى ئالاھىدە تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ.
گەرچە ئەھۋال شۇنداق بولسىمۇ، CSIS تەتقىقاتى شەرقىي تۈركىستاندا قۇرۇلغان بۇ يەرلىك ئەترەتلەرنىڭ بىۋاسىتە خەلقنى تەقىب قىلىش ياكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىگە چېتىلغانلىقىنى مۇستەقىل ھالدا دەلىللىمىگەن. بۇ تۈگۈنلەرنى يېشىش ۋە ھەقىقەتنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن، يەرلىك دائىرىلەرنىڭ خېرىدارلىق ھۆججەتلىرىگە، ئىچكى تەشكىلىي بۇيرۇقلارغا ۋە تېخىمۇ ئىشەنچلىك مۇستەقىل تەكشۈرۈشلەرگە موھتاجمىز. قىسقىسى، مەلۇم بىر يەردە ھەربىي ئىقتىدارنىڭ زورىيىشى بىلەن ئۇنىڭ ئەمەلىيەتتە كونكرېت كىملەرگە قارشى ئىشلىتىلىۋاتقانلىقىنى بىر-بىرىدىن ئېنىق ئايرىپ باھا بېرىش ئىنتايىن زۆرۈر.
تەيۋەن بوغۇزى: ئۇكرائىنا تەجرىبىسىنى ئەينەن كۆچۈرگىلى بولامدۇ؟
خىتاينىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن يەكۈنلىگەن ساۋاقلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ، ئەڭ سەزگۈر خەلقئارالىق تەسىرى بىۋاسىتە ھالدا تەيۋەن بوغۇزىغا بېرىپ تاقىلىدۇ. چۈنكى، خىتاي ئارمىيەسىنىڭ تېخنىكا، تەشكىلىي قۇرۇلما ۋە بىرلىشىپ جەڭ قىلىش ئىقتىدارىدا يۈز بېرىۋاتقان ھەر قانداق بىر كىچىككىنە ئۆزگىرىشنىمۇ، ئۇنىڭ تەيۋەنگە قاراتقان ئىستراتېگىيەلىك ھۇجۇم پىلانىدىن ئايرىپ تەسەۋۋۇر قىلىش قەتئىي مۇمكىن ئەمەس.
ئۇكرائىنا ئۇرۇشى بىزگە شۇنى كۆرسىتىپ بەردىكى، ئەرزان باھالىق، كىچىككىنە ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلار نەچچە ئون مىليون دوللارلىق غايەت زور ھەربىي پاراخوتلار ۋە قورال سىستېمىلىرىغا مۆلچەرلىگۈسىز دەرىجىدە تەھدىت ئېلىپ كېلىدىكەن. بۇ ئەمەلىيەت، كىچىك ۋە ئوتتۇراھال كۈچكە ئىگە دۆلەتلەرنىڭ ئۆزىدىن نەچچە ھەسسە قۇدرەتلىك يوغان ئارمىيەلەرگە تاقابىل تۇرۇشىدا پۈتۈنلەي يېڭىچە ۋە ئۈنۈملۈك بىر مۇداپىئە ئەندىزىسىنى نامايان قىلدى. بۇ تەجرىبە ئەلۋەتتە تەيۋەننىڭ ئۆزىنى قوغداش تاكتىكىسى ئۈچۈن قىممەتلىك بىر دەرس. ئەمما ئەكسىچە، بۇ رېئاللىق خىتاي ئارمىيەسىنىمۇ ھەر تەرەپتىن يېپىشىپ كېلىدىغان مۇنداق ئۇششاق ۋە ئەرزان ھۇجۇملارغا قارشى تېخىمۇ پۇختا مۇداپىئە سىستېمىلىرىنى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقىشقا قىستىماقتا.
بىراق، ئۇكرائىنا بىلەن تەيۋەننىڭ جۇغراپىيەلىك گەۋدىسى ۋە ھەربىي مۇھىتى ئوتتۇرىسىدا ئاسمان-زېمىن پەرق بار. ئۇكرائىنانىڭ غايەت زور قۇرۇقلۇق چېگراسى بار ۋە ئۇ شۇ ئارقىلىق قوللاشقا ئېرىشەلەيدۇ. ئەمما تەيۋەن بولسا دېڭىز ئوتتۇرىسىدىكى بىر ئارال بولۇپ، ھايات قېلىش ئۈچۈن دېڭىز ۋە ھاۋا قاتنىشىغا، يەنى سىرتقى يوللارغا ھەسسىلەپ تايىنىدۇ. شۇڭا، ئۇكرائىنا تۈزلەڭلىكىدىكى قۇرۇقلۇق جېڭى تەجرىبىلىرىنى، تەيۋەن ئارىلىغا قارىتىلىدىغان مۇرەككەپ دېڭىز-ھاۋا بىرلىشىپ قورشاش ھەرىكىتىگە ئەينەن كۆچۈرۈپ كېلىش قەتئىي ئاقمايدۇ. چۈنكى بۇ جەرياندا ئەشيا ئوبوروتى (لوگىستىكا)، ھاۋا بوشلۇقىنى كونترول قىلىش، دېڭىز دولقۇنلىرىنىڭ مۇرەككەپلىكى ۋە نەچچە يۈز كىلومېتىرلىق ئىستراتېگىيەلىك سۇ ئارىلىقى قاتارلىق پەۋقۇلئاددە توسالغۇلارنى چوقۇم نەزەردە تۇتۇشقا توغرا كېلىدۇ.
ئۇنىڭ ئۈستىگە، تەيۋەن بوغۇزىدا پارتلىغان ھەر قانداق بىر ئوقنىڭ خەلقئارا سىياسەت ۋە دۇنيا ئىقتىسادىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭكىگە قەتئىي ئوخشىمايدۇ. يەرشارىدىكى ئەڭ يۇقىرى تېخنىكىلىق يېرىم ئۆتكۈزگۈچ (چىپ) سانائىتىنىڭ مەركىزى بولۇشى، دۇنيانىڭ جان تومۇرى ھېسابلانغان دېڭىز سودا لىنىيەلىرىنىڭ شۇ يەردىن ئۆتۈشى ۋە ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى پەۋقۇلئاددە سەزگۈرلۈك قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى تەيۋەن بوغۇزىدىكى بىر مەيدان توقۇنۇشنىڭ رايوندىن ھالقىپ، پۈتكۈل يەرشارى خاراكتېرلىك بىر كىرىزىسقا ئايلىنىپ كېتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
شۇنىڭ ئۈچۈن شۇنى ئېنىق دېيىش كېرەككى، ئۇكرائىنا تەجرىبىسى پەقەت خىتاينىڭ كەلگۈسىدە قانداق ھەربىي قەدەملەرنى بېسىشى مۇمكىنلىكى ھەققىدە مەلۇم يىپ ئۇچى بېرەلەيدۇ، خالاس. ئەمما ئۇ، تەيۋەن بوغۇزىدا ئۇرۇشنىڭ قاچان پارتلايدىغانلىقىنى ياكى كىمنىڭ يېڭىپ كىمنىڭ يېڭىلىدىغانلىقىنى ئالدىن كېسىپ ئېيتىشقا ھەرگىز يېتەرلىك ئاساس بولالمايدۇ.
كەلگۈسىدىكى ھەربىي رىقابەتنىڭ ئۈچ چوڭ ئېھتىماللىق يۈزلىنىشى
بىرىنچى يۈزلىنىش: ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلار توپى بىلەن مۇداپىئە تېخنىكىلىرىنىڭ قانلىق رىقابىتى كۈچىيىدۇ.
زامانىۋى ھۇجۇم ئۈسكۈنىلىرىنىڭ تەننەرخى بارغانسېرى ئەرزانلىغان، ئۇلارنىڭ سانى چىۋىندەك كۆپەيگەن مۇشۇنداق شارائىتتا، مۇداپىئە قىلغۇچى تەرەپ پەقەتلا غايەت زور پۇلغا كېلىدىغان باشقۇرۇلىدىغان بومبىلار بىلەنلا ئاسماننى ساقلاپ قالالمايدۇ. نەتىجىدە، ئەرزان باھالىق، باشقىلارنى ئۇرۇپ چۈشۈرىدىغان توسقۇچى درونلارنى ياساش، كۈچلۈك ئېلېكتىرونلۇق ئارىلىشىش سىستېمىلىرىنى ئورنىتىش ۋە تورلاشقان كۆپ قاتلاملىق قوغدىنىش قورغانلىرىنى بەرپا قىلىشنىڭ ئەھمىيىتى مىسلىسىز دەرىجىدە ئاشىدۇ.
ئىككىنچى يۈزلىنىش: ھەربىي قۇدرەت قورال سانى بىلەن ئەمەس، بەلكى ئىشلەپچىقىرىش ۋە تەمىنلەش زەنجىرى بىلەن بىۋاسىتە ئۆلچىنىدۇ.
ئۇرۇش مەيدانىدا بىر قورالنىڭ سۈپىتى ياكى سانى قانچىلىك مۇھىم بولسا، ئۇنى يوقاتقاندا، ئەڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە يېڭىدىن لايىھەلەپ، زاۋۇتتىن چىقىرىپ ۋە ئالدىنقى سەپكە ئۈزۈلدۈرمەي يەتكۈزۈپ بېرىش ئىقتىدارىمۇ شۇنچىلىك ھالقىلىق ئامىلغا ئايلىنىدۇ. دېمەك، سانائەت سىغىمى ۋە تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ بەرداشلىق بېرىش كۈچى ئەنئەنىۋى قورال ئامبىرىغا ئوخشاشلا ھايات-ماماتلىق رول ئوينايدۇ.
ئۈچىنچى يۈزلىنىش: سۈنئىي ئەقىل ۋە ئۆز-ئۆزىنى باشقۇرىدىغان قوراللار كەڭ قوللىنىلىدۇ، ئەمما چەكلىمىلەر يەنىلا كۆپ بولىدۇ.
ھەربىي تەجرىبىلەردە ماشىنا ئادەم ۋە ئاپتونوم سىستېمىلار تېخىمۇ كۆپ سەھنىگە چىقىدۇ. ئەمما بۇ جەھەتتە ھازىرچە ئېشىپ ئۆتكىلى بولمايدىغان تېخنىكىلىق ۋە مەشغۇلات چەكلىمىلىرى مەۋجۇت. خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات مەركىزىنىڭ تەھلىلىدە كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي ھەربىي مۇتەخەسسىسلىرى يۇقىرى دەرىجىدە ماسلاشقان ۋە مۇكەممەل ھەرىكەت قىلىدىغان «ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلار توپى» (drone swarm) نىڭ ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدا ئادەم كۈتكەندەك دەرىجىدە ئۈنۈم بەرمىگەنلىكىنى، بۇ نەزەرىيەنىڭ تېخى تولۇق ئىسپاتلانمىغانلىقىنى ئوچۇق ئېتىراپ قىلغان [1]. چۈنكى، ئاسماندا مىڭلىغان دروننىڭ بىرلا ۋاقىتتا پەرۋاز قىلىشى ئۇلارنىڭ ئۆزئارا ئەقلىي جەھەتتە ماسلىشىپ، پۈتۈنلەي مۇستەقىل ۋە سىستېمىلىق بىر «ئادەمسىز قوشۇن» سۈپىتىدە جەڭ قىلالايدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.
بۇ ئۈچ چوڭ يۈزلىنىش ئەمەلىيەتتە بىر-بىرىدىن ئايرىپ قارىلىدىغان مۇستەقىل ھادىسە ئەمەس. قاچانكى بىر ئارمىيە تېخىمۇ كۆپ قورال ئىشلەپچىقىرىش كۈچىگە، تېخىمۇ يۇقىرى ئۈنۈملۈك ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش سىستېمىسىغا ۋە تۇيۇقسىز ۋەزىيەتكە تېز ماسلىشالايدىغان جانلىق قوماندانلىق قۇرۇلمىسىغا بىرلا ۋاقىتتا ئېرىشكەندىلا، ئاندىن بۇ ئۈچ ئەۋزەللىكنىڭ ھەقىقىي ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى ۋە قورقۇنچلۇق كۈچى جەڭ مەيدانىدا تولۇق نامايان بولىدۇ.
خۇلاسە: خىتاي ئارمىيەسىنىڭ ھەقىقىي سىنىقى تېخى ئالدىدا
قانداقلا قارىمايلى، رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشى خىتاي ئۈچۈن ئىنتايىن قىممەتلىك، شۇنىڭ بىلەن بىللە ئۆز ئەسكىرىنىڭ قېنىنى تۆكمەي تۇرۇپلا ھەقسىز ساۋاق ئالىدىغان غايەت زور بىر «ئەمەلىي جەڭ مەكتىپى»گە ئايلاندى. خىتاي بۇ قانلىق سېپىنە ئارقىلىق ئەرزان باھالىق ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلارنىڭ قورقۇنچلۇق كۈچى، ئېلېكتىرونلۇق توسقۇنلۇقلارنىڭ ھالقىلىق رولى، ھايات-ماماتلىققا تاقىلىدىغان ھەربىي سانائەت سىغىمى ۋە ئەنئەنىۋى ئېغىر ئارمىيە قۇرۇلمىلىرىنىڭ ئېغىر چەكلىمىلىرى ھەققىدە كەڭ دائىرىلىك ۋە مىسلىسىز مول ئۇچۇر توپلىماقتا.
بۇ جەرياننىڭ ھەقىقىي دەھشەتلىك ئەھمىيىتى شۇ يەردىكى، خىتاي پەقەتلا ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدا كۆزگە كۆرۈنگەن بىر-ئىككى خىل قورالنى ئەينەن كۆچۈرۈپ ياساۋاتقىنى يوق؛ ئەكسىچە، دەل شۇ قوراللارنى بارلىققا كەلتۈرگەن بايقاش، سىناق قىلىش، يېڭىلاش ۋە تېز سۈرئەتتە ئىشلەپچىقىرىشتىن ئىبارەت بۇ بىر پۈتۈن «ئۆگىنىش زەنجىرى»نى ئۆزىنىڭ ھەربىي سىستېمىسىغا سىڭدۈرۈشكە ئۇرۇنۇۋاتىدۇ.
بىراق، مەسىلە يەنىلا شۇ يەردە كېلىپ تاقىشىدۇ: يۇقىرىدىن قاتتىق كونترول قىلىنىدىغان مەركەزلەشكەن قوماندانلىق، سىياسىي جەھەتتىكى بوغۇق نازارەت، ئەمەلىي جەڭ تەجرىبىسىنىڭ ئېغىر دەرىجىدە كەملىكى ۋە ئۇرۇش مەيدانىدىكى مۆلچەرلىگۈسىز تاسادىپىيلىقلار بۇ غايەت زور ئۆگىنىش جەريانىنىڭ ھەقىقىي ئۈنۈمىگە ساق تەسادىپىي زەربە بېرىشى مۇمكىن. چۈنكى، ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىكى ساۋاقلارنى كىتاب بەتلىرىدىن ئوقۇش، ھەربىي ژۇرناللاردىن ئۆگىنىش ۋە تىنچلىقتىكى مەشىق مەيدانلىرىدا سىناپ بېقىش بىر ئىش؛ ئەمما، زەمبىرەك ئوقى ياغقۇدەك كېلىۋاتقان ۋە جەسەتلەر دۆۋىلىنىپ كەتكەن ھەقىقىي ئۇرۇشنىڭ رەھىمسىز بېسىمى ئاستىدا ئۇلارنى كۆزنى يۇمۇپ-ئاچقۇچە بولغان ئارىلىقتا مۇۋەپپەقىيەتلىك قوللىنىش پۈتۈنلەي باشقا بىر ئىش.
شۇڭا، بىزدىن سورىلىدىغان ئاساسلىق ۋە يادرولۇق سوئال بولسا، «خىتاي رۇسىيە-ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن زادى نېمىلەرنى ئۆگەندى؟» دېگەندىن كۆرە، بەلكى «ئۆگەنگەن مۇشۇ نەرسىلىرىنى ئەتە ھەقىقىي ئۇرۇش پارتلىغاندا ۋە ئۆزگىرىشچان جەڭ شارائىتىدا قانچىلىك تېز ۋە ئىشەنچلىك ھالدا ئەمەلىي جەڭگىۋارلىققا ئايلاندۇرالايدۇ؟» دېگەن سوئالدۇر. دەل مۇشۇ سوئالنىڭ جاۋابى پەقەت خىتاي ئارمىيەسىنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىنىلا ئەمەس، بەلكى پۈتكۈل ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونىنىڭ، ھەتتا دۇنيانىڭ ئەتە-ئۆگۈنلۈك بىخەتەرلىك تەقدىرىنى بەلگىلەيدىغان ئەڭ ئاچقۇچلۇق ئامىلدۇر.
مەنبەلەر:
[1] Lee, L. M.-C., & Bondar, K. (2026, October 7). Learning without bleeding: China’s lessons from the Russia-Ukraine drone war. Center for Strategic and International Studies (CSIS).
[2] Bronk, J. (2025, August 4). NATO should not replace traditional firepower with “drones”. Royal United Services Institute (RUSI).
[3] Niederkofler, M. (2025, December 17). Drones win battles, components win wars. Royal United Services Institute (RUSI).
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
