ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
ئىككى ئۇرۇش، بىر ئاساسىي تېپىشماق
ئەلى ۋائىزنىڭ «The New Forever War» (يېڭى مەڭگۈلۈك ئۇرۇش) ۋە ستېفېن م. ۋولتنىڭ «Why Nobody Can End the War in Ukraine» (نېمە ئۈچۈن ھېچكىم ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنى ئاخىرلاشتۇرالمايدۇ؟) ناملىق ماقالىلىرى ئوخشىمىغان ئىككى ئۇرۇشنى تەھلىل قىلىدۇ. ئىران–ئامېرىكا توقۇنۇشى بىلەن رۇسىيە–ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ كېلىپ چىقىشى، قانۇنىي ئورنى، ھەربىي قۇرۇلمىسى ۋە تەرەپلەرنىڭ نىشانلىرى بىر-بىرىدىن زور دەرىجىدە پەرقلىنىدۇ. شۇڭا ئۇلارنى ئەخلاقىي ياكى سىياسىي جەھەتتىن تەڭلەشتۈرۈش توغرا ئەمەس. لېكىن ئىككى ماقالە ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇش نەزەرىيەسى ئۈچۈن ئوخشاش بىر سوئالنى كۆتۈرۈپ چىقىدۇ. ئەگەر تەرەپلەرنىڭ ھېچقايسىسى تولۇق غەلىبە قىلالمىسا، ھەممىسى ئېغىر زىيان تارتىۋاتقان بولسا، نېمە ئۈچۈن ئۇرۇش ئۆزلۈكىدىن سۆھبەتكە ۋە تىنچلىققا ئايلانمايدۇ؟ [1] [2]
ۋولت ئۇكرائىنادىكى ھالەتنى «hurting stalemate» —(ئىككىلا تەرەپنى قىينايدىغان تۇرغۇنلۇق ) دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ۋائىز بولسا ئىران بىلەن ئامېرىكىنىڭ بىر-بىرىنىڭ ئاساسىي نىشانلىرىنى يوققا چىقىرالمىسىمۇ، ھەر ئىككىسىنىڭ داۋاملىق ئۇرۇش ئارقىلىق ئىككىنچى دەرىجىلىك مەقسەتلەرگە يېتەلەيدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. يەنى، ۋاشىنگتون ئىراننىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى خورىتىپ، ئىقتىسادىنى قىسالايدۇ؛ تېھران بولسا ئامېرىكا ۋە ئۇنىڭ رايونلۇق شېرىكلىرىگە بەدەل يۈكلەپ، ھورمۇز، راكېتا ۋە رايونلۇق تورلىرى ئارقىلىق بېسىم كۈچىنى ساقلىيالايدۇ. بۇ ئىككى تەھلىل بىزنى غەلىبە قىلالماسلىق ئۇرۇشنىڭ پايدىسى يوق دېگەنلىك ئەمەس دېگەن مۇھىم بىر خۇلاسىگە ئېلىپ بارىدۇ. [1] [2]
بۇ يەردە «ھەر ئىككى تەرەپ بەك خورىغاندا كېلىشىدۇ» دېگەندەك ئاددىي چۈشەندۈرۈش يېتەرلىك ئەمەس. ئۇرۇش تەرەپلەر ئۈچۈن ئىقتىسادىي ۋە ئىنسانىي جەھەتتىن خوراتقۇچى بولسىمۇ، ھاكىمىيەت، بىخەتەرلىك ئورگانلىرى ياكى تاشقى قوللىغۇچىلار ئۈچۈن سىياسىي جەھەتتىن داۋاملاشتۇرغىلى بولىدىغان بولۇشى مۇمكىن. شۇڭا ئۇرۇشنىڭ ئاخىرىنى چۈشىنىش ئۈچۈن «قانچىلىك زىيان بار؟» دېگەن سوئالغا قوشۇپ، «بۇ زىياننى كىم كۆتۈرىدۇ؟ ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشتىن كىم نېمە ساقلاپ قالالايدۇ؟ تىنچلىققا ئۆتۈش كىمگە قانداق خەۋپ تۇغدۇرىدۇ؟» دېگەن سوئاللارنى سوراش كېرەك. [1] [4] [8]
ئۆزئارا زىيانلىق تۇرغۇنلۇق نېمە ئۈچۈن تىنچلىق پەيتىگە ئايلانمايدۇ؟
ۋىليام زارتماننىڭ كىلاسسىك «ripeness- مەي باغلاش» نەزەرىيەسى بويىچە، سۆھبەتنىڭ ھەقىقىي پۇرسىتى تەرەپلەر ئۆزلىرىنى «ئۆزئارا زىيانلىق تۇرغۇنلۇق»تا دەپ ھېس قىلغاندا ۋە شۇنىڭ بىلەن بىللە بىر «چىقىش يولى»نىمۇ كۆرگەندە ئاندىن «مەي باغلايدۇ». مۇھىم نۇقتا ماددىي زىياننىڭ ئۆزى ئەمەس، تەرەپلەرنىڭ شۇ زىياننى قانداق ھېس قىلىشىدۇر. بىر دۆلەت ئۆز جەمئىيىتى ئۈچۈن چىدىغۇسىز بولغان ئىقتىسادىي تەننەرخنى ھاكىمىيىتى ئۈچۈن چىدىغىلى بولىدىغان دەپ قارىشى مۇمكىن. ياكى ئارمىيە بىر قانچە يىللىق تۇرغۇنلۇقنى «كېيىن غەلىبە قىلىش ئۈچۈن زۆرۈر ۋاقىت» دەپ كۆرۈشى مۇمكىن. [9]
ئىران مىسالى بۇ پەرقنى روشەن كۆرسىتىدۇ. ۋائىزنىڭ تەھلىلىدە ئىران جەمئىيىتى پۇل پاخاللىقى، پۇل قىممىتىنىڭ چۈشۈشى ۋە تۇرمۇش شارائىتىنىڭ ناچارلىشىشىغا بىۋاسىتە ئۇچرايدۇ، لېكىن دۆلەت ھاكىمىيىتىنىڭ ئۆزى بىخەتەرلىك ئورگانلىرى، ھەربىي كۈچ ۋە ئۆزىگە تايىنىدىغان ئاساسىي ئىجتىمائىي قاتلامنى ساقلاپ قالالىسىلا، جەمئىيەتنىڭ نامراتلىشىشىنى «دۆلەتنىڭ چىدامسىزلىقى» دەپ قارىمايدۇ. بۇ جەمئىيەتنىڭ چىدامچانلىقى بىلەن ھاكىمىيەتنىڭ چىدامچانلىقى ئوخشاش ئەمەسلىكىنىڭ ناھايىتى مۇھىم مىسالى. [1]
رۇسىيە توغرىسىدىكى يېقىنقى تەھلىللەرمۇ ئوخشاش پەرەزنى كۆرسىتىدۇ. ئالېكساندىر گابۇيېۋ، ئالېكساندرا پىروكوپېنكو ۋە تاتيانا ستانوۋايا رۇسىيەنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي قىيىنچىلىقلىرىنى ئېتىراپ قىلغان ھالدا، پۇتىننىڭ يەنىلا ۋاقىتنىڭ ئۆزىگە خىزمەت قىلىدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغانلىقىنى ۋە ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارى بارلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ يەردە «ئاجىزلاشتى» بىلەن «سۆھبەتكە مەجبۇر بولدى» ئوتتۇرىسىدا بىۋاسىتە سىزىق يوق. [4]
2026-يىلى ئېلان قىلىنغان نىكولا ۋىليامسنىڭ «Mutually Hurting or Mutually Beneficial Stalemates?» ناملىق تەتقىقاتى پۇقرالار ئۇرۇشلىرىغا مەركەزلەشكەن بولسىمۇ، كەڭرەك ئانالىز ئۈچۈن پايدىلىق بىر كۆزنەك تەمىنلەيدۇ: تۇرغۇنلۇق ھەمىشە ھەر ئىككى تەرەپكە «يېتەرلىك زىيان» ئېلىپ كەلمەيدۇ. بەزىدە تەرەپلەر تۇرغۇن ھالەتنىڭ ئۆزىدىن سىياسىي، ئورگان خاراكتېرلىك ياكى بىخەتەرلىك پايدىسى ئالالايدۇ. ئىران ۋە ئۇكرائىنا ئۆرنەكلىرىدە بۇنى بىۋاسىتە تەتبىقلاشقا بولمىسىمۇ، «تۇرغۇنلۇقنىڭ ئۆزى تىنچلىققا ئېلىپ بارىدۇ» دېگەن پەرەزگە مۇھىم تۈزىتىش بېرىدۇ. [11]
شۇڭا ئۇرۇشنىڭ تۈگىمەسلىكىدىكى ئەڭ چوڭ پارادوكس شۇكى، تەرەپلەر غەلىبە قىلالمايدۇ، لېكىن مەغلۇپمۇ بولمايدۇ. تىنچلىق ئۇلارغا ئۇرۇشتىنمۇ خەتەرلىك كۆرۈنۈشى مۇمكىن. بۇ نۇقتىدىن، تىنچلىق پەقەت زىياننىڭ كۆپىيىشىدىن ئەمەس، «چىقىش يولى»نىڭ ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشتىنمۇ بىخەتەر دەپ قارىلىشىدىن پەيدا بولىدۇ. [9] [11]
ئۇرۇش ماددىي جەھەتتىن زىيانلىق، سىياسىي جەھەتتىن داۋاملاشتۇرغىلى بولىدۇ
ۋائىزنىڭ ئەڭ ئۆتكۈر قارىشى شۇكى، ئامېرىكا بىلەن ئىراننىڭ ھەر ئىككىسى نىشانلىرىنىڭ چوڭ قىسمىغا يېتەلمىگەن بولسىمۇ، ئۇرۇشنى ھازىرقى سەۋىيەدە داۋاملاشتۇرالايدۇ. ئامېرىكا يىراقتىن زەربە بېرىش، جازا ۋە دېڭىز بېسىمى ئارقىلىق ئۆز ئەسكەرلىرىنىڭ زىيىنىنى بىر قەدەر تۆۋەن چەكتە ساقلايدۇ. ئىران بولسا رايونلۇق بازىلار، شېرىكلەر ۋە ھورمۇز ئارقىلىق بەدەل يۈكلەيدۇ. ھەر ئىككى تەرەپ ئۈچۈن «تولۇق غەلىبە» يوق، لېكىن «رىقابەتچىنىڭ ئەركىن ھەرىكەت دائىرىسىنى قىسقارتىش» بار. [1]
ئۇكرائىنادا بۇ سىستېما باشقىچە شەكىلدە ئىشلەيدۇ. رۇسىيەنىڭ چوڭ ئاھالىسى، ھەربىي-سانائەت ئاساسى ۋە دۆلەت كونتروللۇقىدىكى سەپەرۋەرلىك ئىقتىدارى ئۇنى ئۇزۇن ئۇرۇشقا ماسلاشتۇرىدۇ. ئۇكرائىنانىڭ بولسا دۆلەت مۇستەقىللىقىنى قوغداش ئىرادىسى، يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارى ۋە سىرتقى ھەربىي-مالىيە ياردىمى ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش پۇرسىتىنى ساقلايدۇ. شۇڭا «كىمنىڭ ئىقتىسادى تېخىمۇ چوڭ؟» دېگەن سوئال يالغۇز ئۇرۇش ۋاقتىنى چۈشەندۈرمەيدۇ. سىرتقى ياردەم، سىياسىي ئىرادە، مۇداپىئەنىڭ قانۇنىيلىقى ۋە جەمئىيەتنىڭ سەپەرۋەرلىك قابىلىيىتىمۇ ھەل قىلغۇچ ئامىللار ھېسابلىنىدۇ. [2] [4] [12]
بۇ خىل ئۇزۇن ئۇرۇشلاردا «تەننەرخ»نىڭ ئۆزى سىياسىي نىشانغا ئايلىنىدۇ. تەرەپلەرنىڭ بىرى رىقابەتچىنى مەغلۇپ قىلىشتىن كۆرە، ئۇنىڭ كۈچىنى خورىتىش، ئىقتىسادىغا چىقىم يۈكلەش ياكى ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئىرادىسىنى سىناشنى مۇۋەپپەقىيەت دەپ قارايدۇ. شۇ چاغدا ئۇرۇش «غەلىبە ياكى تىنچلىق» ئارىسىدىكى تاللاش بولماي، كونترول قىلىنغان زىيان ئىشلەپچىقىرىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك سىياسەت شەكلىگە ئايلىنىدۇ. [1] [4]
ئەڭ چوڭ توساق: تىنچلىقنىڭ ئۆزى ئىشەنچ خەۋپى پەيدا قىلىدۇ
روبېرت پاۋېلنىڭ «War as a Commitment Problem» ناملىق كىلاسسىك تەتقىقاتى ئۇزۇن ئۇرۇشلارنىڭ نېمە ئۈچۈن پەقەت ئۇچۇر كەمچىللىكى بىلەن چۈشەندۈرگىلى بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بەزى ئۇرۇشلاردا تەرەپلەر بىر-بىرىنىڭ كۈچى ياكى ئىرادىسىنى ناھايىتى ياخشى بىلىشى مۇمكىن. مەسىلە شۇكى، بۈگۈن قىلىنغان كېلىشىمنى قارشى تەرەپنىڭ ئەتە بۇزمايدىغانلىقىغا ئىشەنچ يوق. ئەگەر ئۇرۇش توختىسا، قارشى تەرەپ قايتا قوراللىنامدۇ؟ جازا بىكار قىلىنسا، ئۇ بايلىقنى قايتا ھەربىي كۈچكە ئايلاندۇرامدۇ؟ ئەسكەر چېكىنسە، ئۇ بوشلۇقتىن كىم پايدىلىنىدۇ؟ [10]
ۋائىزنىڭ ئىران توغرىسىدىكى ماقالىسى دەل مۇشۇ ئىشەنچ مەسىلىسىنى مەركەزگە قويىدۇ. تېھران ھورمۇز، راكېتا ياكى يادرو كوزىرىنى ئالدىن بوشاتسا، كېيىنكى بېسىم ئالدىدا ئۆزىنىڭ يالىڭاچ قالىدىغانلىقىدىن ئەنسىرەيدۇ. ۋاشىنگتون بولسا كەڭ كۆلەملىك جازا يېنىكلىتىشنى ئىرانغا ھەربىي كۈچىنى قايتا قۇرۇش ئۈچۈن ۋاقىت ۋە بايلىق بېرىدۇ، دەپ قورقىدۇ. ۋائىزنىڭ بايانىدا، ئىيۇن كېلىشىمىنىڭ تېز پارچىلىنىشىمۇ، سۆزلەرنىڭ ئۆزىدىن كۆرە ئىجرا توغرىسىدىكى قارشى مەنىلەر ۋە يامان نىيەت گۇمانى بىلەن باغلىق. [1] [7]
ئۇكرائىنادا مۇشۇ مەسىلە ئۇرۇش توختىتىش ھەققىدىكى مۇنازىرىدە كۆرۈلىدۇ. مايكىل كىممەج بىلەن خەننا نوتت رۇسىيەنىڭ بۇرۇنقى مىنسك تەجرىبىسىنى نەزەردە تۇتۇپ، ئۇرۇش توختىتىشنى كۈچنى قايتا توپلاش، جازا بىرلىكىنى پارچىلاش ۋە كېيىن تېخىمۇ ياخشى شارائىتتا بېسىم ئىشلىتىش ئۈچۈن قوللىنىشى مۇمكىنلىكىنى ئاگاھلاندۇرىدۇ. بۇ قاراشنىڭ ئۆزى تالاش-تارتىشلىق بولسىمۇ، ئۇكرائىنا ۋە ئۇنىڭ قوللىغۇچىلىرىدىكى «توختىتىش = تىنچلىق» دېگەن تەڭلىمىگە بولغان چوڭقۇر شۈبھىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. [5]
بۇ نۇقتا ئىرانغا مۇناسىۋەتلىك كېلىشىملەردىمۇ كۆرۈنىدۇ. نېيل كۋىلىيەم بىلەن سانام ۋاكىلى 2026-يىل ئىيۇلدىكى ماقالىسىدە قىسقا مۇددەتلىك سودا-كېلىشىم شەكلىدىكى ئۇرۇش توختىتىشنىڭ ئاساسىي سىياسىي زىددىيەتلەرنى كېيىنگە سۈرۈپ قويسا، تىنچلىق ئەمەس ۋاقىتلىق توختاش بولۇپ قېلىش مۇمكىنلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئۇلارنىڭچە، توقۇنۇشنى «باشقۇرۇش» بىلەن «ھەل قىلىش»نى بىر نەرسە دەپ قاراش خەتەرلىك. [7]
شۇڭا سۆھبەتنىڭ ئەڭ قىيىن قىسمى قەغەز ئۈستىدىكى تەكلىپ ئەمەس، كېلىشىمدىن كېيىنكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئىشەنچلىك قىلىش. بۇنىڭغا تەكشۈرۈش، باسقۇچلۇق ئىجرا، قايتۇرما جازا مېخانىزمى، ئۈچىنچى تەرەپ كاپالىتى ياكى كۈچلەرنىڭ ئايرىلىشى قاتارلىق قۇرۇلمىلار كىرىشى مۇمكىن. تىنچلىقنى داۋاملاشتۇرالايدىغان نەرسە ياخشى نىيەتتىن كۆرە، يامان نىيەتنىڭ پايدىسىنى تۆۋەنلىتىدىغان ئورگانلاشتۇرۇلغان قائىدە. [3] [10]
مۇرەسسەچىنىڭ پارادوكسى: كۈچى بارلار ھەمىشە نېيترال ئەمەس
ۋولتنىڭ ئۇكرائىنا ماقالىسىدە ئامېرىكا ئەڭ زور بېسىم كۈچىگە ئىگە، شۇڭا رۇسىيە بىلەن ئۇكرائىنانى بىرلا ۋاقىتتا مۇرەسسەگە ئىتتىرىدىغان ئاساسلىق مۇرەسسەچى بولالايدۇ، دېگەن قاراش بار. بىراق بۇ پەرەزنىڭ ئۆزىدە مەسىلە بار. ۋاشىنگتون ئۇكرائىنانىڭ ئاساسلىق ھەربىي ۋە سىياسىي قوللىغۇچىلىرىدىن بىرى، رۇسىيە بولسا ئۇنى توقۇنۇشنىڭ بىر تەرىپى دەپ قارايدۇ. كۈچ بىلەن نېيتراللىق بىر ئادەمدە ياكى بىر دۆلەتتە ئۆزلۈكىدىن بىرلەشمەيدۇ. [2] [12]
ۋولدمەن بىلەن سامۇئېل چاراپنىڭ «How to Broker Peace in Ukraine» (ئۇكرائىنادا تىنچلىق ئۈچۈن قانداق مۇرەسسە قىلىش كېرەك؟) ناملىق ماقالىسى شۇ سەۋەبتىن «كىم مۇرەسسە قىلىدۇ؟» دېگەن سوئالدىنمۇ بەكرەك، «سۆھبەت جەريانى قانداق لايىھەلەنگەن؟» دېگەن سوئالغا ئەھمىيەت بېرىدۇ. ئۇلارنىڭچە، كۆپ تەرەپلىك گۇرۇپپا، ئېنىق كۈنتەرتىپ، تەرەپلەرنىڭ جەريانغا ئىگىدارچىلىق ھېسسى ۋە كەسپىي مۇرەسسە ئەترىتى بولمىسا، يۇقىرى دەرىجىلىك كۆرۈشۈشلەرنىڭ كۆپلۈكىنىڭ ئۆزى نەتىجە ئەمەس. [3]
كارنېگىدىكى ئالېكساندىر باۋنوۋمۇ 2026-يىلدىكى سۆھبەتلەرنىڭ ھەربىي، زېمىن، ئىقتىسادىي ۋە بىخەتەرلىك كاپالەتلىرى قاتارلىق ئايرىم يوللارغا بۆلۈنۈپ، بىر-بىرىگە باغلانماي قالغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ نۇقتا ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇشتا «بىر چوڭ كېلىشىم»دىن كۆرە، ئۆزئارا باغلانغان كۆپ مەسىلىنى بىرلا سىياسىي قۇرۇلمىغا قانداق توپلاشنىڭ مۇھىملىقىنى كۆرسىتىدۇ. [13]
ئۇزۇن ئۇرۇش دۆلەتنىڭ ئۆزىنىمۇ ئۆزگەرتىدۇ
ۋائىزنىڭ ماقالىسىدىكى ئەڭ مۇھىم ئۇزۇن مۇددەتلىك كۆزىتىشلەرنىڭ بىرى، ئۇرۇشنىڭ ئىراننىڭ ئىچكى سىياسىي قۇرۇلمىسىنى ھەربىيلەشتۈرۈۋاتقانلىقىدۇر. ئۇنىڭ بايانىدا دىنىي، سايلانغان ۋە مەمۇرىي قۇرۇلمىلار ساقلىنىشى مۇمكىن، لېكىن تېلېكوم، مەبلەغ، ئۇنىۋېرسىتېت، تاراتقۇ ۋە ئىقتىساد قاتارلىق تېخىمۇ كۆپ ساھە «بىخەتەرلىك مەسىلىسى» دەپ قارىلىپ، ھەربىي-بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ تەسىرىگە كىرىدۇ. بۇ ئۇرۇشنىڭ پەقەت چېگرا ياكى ھەربىي كۈچكە ئەمەس، دۆلەتنىڭ ئىچكى تەڭپۇڭلۇقىغا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [1]
ئۇكرائىنا ئۇرۇشىمۇ تەرەپلەرنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىنى قايتا قۇرۇپ چىقتى. رۇسىيەدە ھەربىي چىقىم، بىخەتەرلىك ئورگانلىرى ۋە ئۇرۇش سانائىتىنىڭ سالمىقى يۇقىرىلىدى. ئۇكرائىنادا بولسا جەمئىيەت سەپەرۋەرلىكى، مۇداپىئە يېڭىلىقلىرى ۋە تاشقى ياردەمگە تايانغان يېڭى دۆلەت ئىقتىدارى شەكىللەندى. ئۇرۇش ئۇزىرىغانسېرى، ئۇنى داۋاملاشتۇرۇشقا ماسلاشقان كارخانا، بىيۇروكراتىيە، ھەربىي تەشكىلات ۋە سىياسىي بايانلار پەيدا بولىدۇ. بۇ قۇرۇلمىلارنىڭ ھەممىسى «ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشنى خالايدۇ» دېگەنلىك ئەمەس، لېكىن تىنچلىقنىڭ ئۆزى دۆلەتنى يەنە بىر كەڭ كۆلەملىك قايتا تەشكىللەشنى تەلەپ قىلىدۇ. [4] [12]
مانا بۇ يەردە «ئۇرۇشنىڭ ئىنېرتسىيە» سى پەيدا بولىدۇ. بىرىنچى يىلىدىكى تىنچلىق بىلەن بەشىنچى يىلىدىكى تىنچلىق ئوخشاش ئەمەس، چۈنكى ئۇرۇش داۋامىدا ئىقتىساد، سىياسىي كىملىك، بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى ۋە ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرى ئۆزگىرىپ بولىدۇ. شۇڭا سۆھبەت پەقەت ئالدىنقى تالاشنى ھەل قىلمايدۇ، ئۇرۇش جەريانىدا پەيدا بولغان يېڭى مەنپەئەت ۋە قورقۇنچلارنىمۇ بىر تەرەپ قىلىشى كېرەك. [1] [4]
بۇ پەرەز «ئۇزۇن ئۇرۇش نېمىشقا ئۇزۇن بولغانسېرى تۈگىتىش قىيىنلىشىدۇ؟» دېگەن سوئالغا بىر جاۋاب بېرىدۇ: ۋاقىت پەقەت زىياننىلا توپلىمايدۇ، يېڭى سىياسىي رېئاللىقنىمۇ قاتتىقلاشتۇرىدۇ. شۇڭا تىنچلىققا كىرىشنىڭ تەننەرخى بەزىدە ئۇرۇشنىڭ ئۆزىنىڭ تەننەرخى بىلەن بىللە ئۆسىدۇ. [8] [10]
ئۈچىنچى تەرەپلەر ئۇرۇشنى قىسقارتتىمۇ، ئۇزارتتىمۇ؟
ئۇزۇن ئۇرۇشلارنىڭ يەنە بىر ئورتاق خۇسۇسىيىتى تەرەپلەرنىڭ ئۆز بايلىقىغا تايىنىپلا ئۇرۇشمايدىغانلىقىدۇر. ئۇكرائىنا غەربنىڭ مالىيە، ھەربىي ۋە ئىستىخبارات ياردىمىگە تايىنىدۇ. رۇسىيە شىمالىي كورېيە، ئىران، خىتاي بىلەن بولغان سودا ۋە باشقا تاشقى مۇناسىۋەتلەردىن پايدىلىنىدۇ. ئىران ئۇرۇشىدا بولسا ئىسرائىلىيە، قولتۇق دۆلەتلىرى، ئىراق ھەربىي كۈچلىرى، خۇسىيلار، رۇسىيە ۋە خىتاي قاتارلىق ئاكتىيورلار بىۋاسىتە ياكى ۋاسىتىلىك تەسىر كۆرسىتىدۇ. تاشقى ياردەم بىر تەرەپنىڭ مەغلۇپ بولۇشىنى توسىدۇ، لېكىن شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تۇرغۇنلۇقنى ئۇزارتىشىمۇ مۇمكىن. [1] [2]
دافنا رەندنىڭ «The New Forever Wars» (يېڭى مەڭگۈلۈك ئۇرۇشلار) ماقالىسى ئامېرىكىنىڭ شېرىكلىرىنىڭ ئۇرۇشلىرىغا يىراقتىن ياردەم بېرىپ، ئۇلارنىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى كۈچەيتسىمۇ، ئۇرۇشنىڭ نىشانى ۋە ئاخىرلىشىش شەرتىنى كونترول قىلىش كۈچىنى ھەمىشە ساقلاپ قالالمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ «ياردەم = كونترول» دېگەن ئاددىي پەرەزنىڭ خاتالىقىنى كۆرسىتىدۇ. شېرىك دۆلەت ياردەمگە تايانغان بولسىمۇ، ئۆزىنىڭ ھايات-ماماتلىق دەپ قارىغان نىشانلىرىدا قوللىغۇچى دۆلەتتىنمۇ تېخىمۇ قەتئىي بولۇشى مۇمكىن. [8] شۇڭا ئۈچىنچى تەرەپنىڭ رولى پەقەت «بېسىم كۆپەيتىش» ياكى «ياردەمنى توختىتىش» بىلەن ئۆلچەنمەيدۇ. ئۇلارنىڭ ھەقىقىي تەسىرى تەرەپلەرنىڭ ئۇرۇشتىن كېيىنكى بىخەتەرلىك قورقۇنچىنى قانچىلىك تۆۋەنلىتەلەيدىغانلىقى، كېلىشىمنىڭ بۇزۇلۇش خىراجىتىنى قانچىلىك ئاشۇرالايدىغانلىقى ۋە سۆھبەت جەريانىغا قانچىلىك قانۇنىيلىق بېرەلەيدىغانلىقىدا بولىدۇ. [3] [8] [10]
ئۇنداقتا ئۇرۇشنى ھەقىقىي نېمە ئاخىرلاشتۇرىدۇ؟
ئىران ۋە ئۇكرائىنا ئۆرنەكلىرى بىر مۇھىم نەتىجىنى كۆرسىتىدۇ: تەرەپلەر «غەلىبە قىلالمايمىز» دەپ تونۇشى لازىم، لېكىن بۇنىڭ ئۆزى يېتەرلىك ئەمەس. ئۇلار يەنە ئۇرۇشنى توختاتقاندا قارشى تەرەپنىڭ كېيىنكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدىن پايدىلىنىپ ئۇلارنى تېخىمۇ ناچار ئورۇنغا چۈشۈرمەيدىغانلىقىغا ئىشىنىشى كېرەك. تىنچلىققا «چىقىش يولى» دەپ قاراش ئۈچۈن، سۆھبەتتىن كېيىنكى دۇنيا ئۇرۇشنىڭ ئىچىدىكى ھازىرقى دۇنيادىن تېخىمۇ خەتەرلىك كۆرۈنمەسلىكى لازىم. [9] [10]
بۇ سەۋەبتىن ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇش بىر جۈملە «ئۇرۇش توختىتىش» كېلىشىمىدىن كۆپ مۇرەككەپ قۇرۇلما. تەكشۈرۈش، قوراللىق كۈچلەرنىڭ ئورنى، جازانىڭ قايسى باسقۇچتا يېنىكلىتىلىشى، قايسى قائىدە بۇزۇلغاندا نېمە بولىدىغانلىقى، بىخەتەرلىك كاپالىتى، ئىقتىسادىي قايتا قۇرۇش ۋە سىياسىي قانۇنىيلىق بىر-بىرىگە باغلىنىشى كېرەك. ۋولدمەن بىلەن چاراپنىڭ جەريان لايىھەسىگە بەرگەن ئەھمىيىتى دەل مۇشۇ: توغرا مەزمۇن بىلەن بىللە توغرا سۆھبەت قۇرۇلمىسىمۇ لازىم. [3]
ئۇكرائىنا ئۈچۈن قىيىنلىقنىڭ بىرى زېمىن، بىخەتەرلىك كاپالىتى ۋە غەرب بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ بىر-بىرىدىن ئايرىلماسلىقى بولسا، ئىران ئۈچۈن بولسا يادرو پىروگراممىسى، ھورمۇز، جازا، راكېتا كۈچى ۋە رايونلۇق شېرىكلەرنىڭ ئوخشاش شەكىلدە بىر-بىرىگە باغلىنىشىدىن ئىبارەتتۇر. بىر مەسىلىنى ۋاقىتلىق توڭلىتىپ، قالغانلىرىنى «كېيىن»گە قالدۇرۇش قىسقا ئارام ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن، لېكىن ئەگەر شۇ قالدۇرۇلغان مەسىلە تەرەپلەرنىڭ كېلىشىمنى بۇزۇش سەۋەبى بولسا، ۋاقىتلىق توختاشنىڭ ئۆزى كېيىنكى ئۇرۇشنىڭ تەييارلىق باسقۇچىغا ئايلىنىدۇ. [5] [7]
ئاخىرىدا، ھەر قانداق كېلىشىمنىڭ ئىچكى سىياسىي قانۇنىيلىقى بار. رەھبەرلەر چەت ئەلدە مۇرەسسە قىلىپ، ئۆز جەمئىيىتىگە «مەغلۇپ بولدۇق» دېگەن تەسىر قالدۇرسا، كېلىشىم ئىجرا باسقۇچىدا پارچىلىنىشى مۇمكىن. شۇڭا ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇشنىڭ خەلقئارا دىپلوماتىيەسى بىلەن دۆلەت ئىچى سىياسىتىنى ئايرىغىلى بولمايدۇ. سۆھبەتنىڭ تېخنىكىلىق توغرىلىقى بىلەن سىياسىي قوبۇل قىلىنىشچانلىقى بىرلا ۋاقىتتا زۆرۈر. [3] [12]
بۇلارنىڭ ھەممىسى تىنچلىقنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۇرۇشتىنمۇ مۇرەككەپ بولۇشى مۇمكىنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن بىر تەرەپ پەقەت ھازىرقى ئىقتىدارىنى ساقلىشى كېرەك، تىنچلىق ئۈچۈن بولسا ئۇ قارشى تەرەپنىڭ كەلگۈسى ھەرىكىتى، ئۆز جەمئىيىتىنىڭ قوبۇل قىلىشى ۋە ئۈچىنچى تەرەپلەرنىڭ ۋەدىسى ھەققىدە بىرلا ۋاقىتتا ئىشەنچ ھاسىل قىلىشى كېرەك. [9] [10]
يەكۈن
ۋائىز بىلەن ۋولتنىڭ ئىككى ماقالىسىنى بىرلىكتە ئوقۇغاندا، ئۇزۇن ئۇرۇشلارنىڭ ئەڭ مۇھىم لوگىكىسى روشەنلىشىدۇ: تەرەپلەر داۋاملىق ئۇرۇشنىڭ يامانلىقىنى بىلىشى مۇمكىن، لېكىن توختاشنىڭ تېخىمۇ يامان ئاقىۋەت ئېلىپ كېلىشىدىن قورقىدۇ. بۇ، ئۇرۇشنىڭ ھەربىي مەسىلە بولۇش بىلەن بىرگە، كەلگۈسى كۈچ تەڭپۇڭلۇقى توغرىسىدىكى ئىشەنچ مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. [1] [2] [10]
ئىران بىلەن ئۇكرائىنا ئۆرنەكلىرىنىڭ ئوخشاشلىقىمۇ مۇشۇنىڭدا. ھەر ئىككىسىدە تەرەپلەرنىڭ ئەڭ چوڭ نىشانلىرى تولۇق قولغا كەلمىگەن؛ داۋاملىق ئۇرۇش ھەر ئىككىسى ئۈچۈن ئىككىنچى دەرىجىلىك پايدا ياكى كوزىر ساقلايدۇ؛ ھەر ئىككىسىنىڭ ئۇرۇش توختىتىشنى قارشى تەرەپكە پايدىلىق ۋاقىتلىق پۇرسەت دەپ قاراش ئېھتىمالى بار. لېكىن ئۇلارنىڭ سىياسىي-قانۇنىي خاراكتېرى، تەرەپلىرى ۋە ئادالەت مەسىلىلىرى پۈتۈنلەي پەرقلىق، شۇڭا ئوخشاشلىق پەقەت ئۇرۇشنى ئاخىرلاشتۇرۇش مېخانىزمىغا مۇناسىۋەتلىك. [1] [2]
شۇڭا «ئۇرۇش قاچان تۈگەيدۇ؟» دېگەن سوئالنىڭ ئەڭ توغرا جاۋابى «تەرەپلەر بەك زىيان تارتقاندا» ئەمەس. تېخىمۇ توغرا جاۋاب شۇكى، ئۇلار داۋاملىق ئۇرۇشتىن ئالغان سىياسىي پايدا تۆۋەنلىگەندە، توختاشنىڭ كەلگۈسى خەۋپى ئازايغاندا ۋە كېلىشىمدىن كېيىنكى تەرتىپنى ئىشەنچلىك قىلىدىغان قۇرۇلمىلار پەيدا بولغاندا. تىنچلىقنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى زىياننىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىسى ئەمەس، خەۋپنىڭ قايتا تەقسىملىنىشىدۇر. [3] [9] [10]
مەنبەلەر:
[2] Stephen M. Walt. “Why Nobody Can End the War in Ukraine.” Foreign Policy, September 29, 2026.
[10] Robert Powell. “War as a Commitment Problem.” International Organization 60, no. 1 (2006): 169–203.
[12] Brookings Institution. “What price for peace in Ukraine?” February 17, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
