شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ كېڭىيىۋاتقان بىخەتەرلىك دائىرىسى: «ئۈچ خىل كۈچ»تىن رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇققىچە

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئېدۋارد لېمون بىلەن برادلېي جاردىننىڭ 2026-يىلى 16-سېنتەبىر جېيمىس تاۋن فوندىنىڭ «China Brief Notes» سەھىپىسىدە ئېلان قىلغان «The SCO Expands Security Beyond Its ‘Three Evils’» (شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى بىخەتەرلىك دائىرىسىنى «ئۈچ خىل [رەزىل] كۈچ»تىن ھالقىپ كېڭەيتمەكتە) ناملىق ماقالىسى، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ بىخەتەرلىك كۈنتەرتىپىدىكى سۈپەت ئۆزگىرىشىنى مەركەزگە قويىدۇ. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، تەشكىلاتنىڭ دەسلەپكى تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك ۋە ئاشقۇنلۇقتىن ئىبارەت «ئۈچ خىل كۈچ» كە  قارشى تۇرۇش رامكىسى ئەمدى قانۇن ئىجرا قىلىش، ئۇچۇر بىخەتەرلىكى، تېلېگراف تورى، چېگرا ھالقىغان تەشكىللىك جىنايەت، زەھەرلىك چېكىملىك ۋە سۈنئىي ئەقىلنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىگە ئايلىنىۋاتىدۇ.^[1]

2026-يىلى بېشكەكتە ئۆتكۈزۈلگەن 25 يىللىق خاتىرە باشلىقلار يىغىنى بۇ ئۆزگىرىشنى رەسمىي قۇرۇلمىغا ئايلاندۇردى. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئۆز باياناتىدا، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك خىرىسلىرىغا قارشى تۇرۇش ئۇنىۋېرسال مەركىزى ۋە زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى تۇرۇش مەركىزىنىڭ ئىجرا ئورگىنىغا دائىر بەلگىلىمىلەرنى تەستىقلىغانلىقى ئېلان قىلىندى. بۇ، ئىلگىرىكى رايونلۇق تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش قۇرۇلمىسىنىڭ رولىنى تېخىمۇ كەڭ ساھەلەرگە كېڭەيتىشنىڭ تۈزۈمدىكى ئىپادىسىدۇر. ^{[2] [3]}

بۇ جەرياننى پەقەت «خىتاينىڭ تەشكىلاتنى ئۆزىگە بويسۇندۇرۇشى» دەپلا چۈشەندۈرۈش يېتەرلىك ئەمەس. رۇسىيە، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى، ئىران، پاكىستان ۋە باشقا ئەزالارنىڭ ئۆزلىرىمۇ سىياسىي مۇقىملىق، چېگرا بىخەتەرلىكى، زەھەرلىك چېكىملىك ۋە تور بوشلۇقىدىكى كونترولنى دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارايدۇ. بۇ يەردە، خىتاينىڭ تەسىرى بىلەن باشقا ئەزالارنىڭ ئىچكى ئېھتىياجى بىر-بىرىنى كۈچەيتىۋاتىدۇ. ^{[1] [3]}

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ يېڭى بىخەتەرلىك رامكىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم سىياسىي سوئالى «قانداق تەھدىتنى توختىتىدۇ؟» بىلەنلا چەكلىنىپ قالمايدۇ. تېخىمۇ مۇھىم سوئال تېررورلۇق، جىنايەت ۋە تور خەۋپىگە قارشى قۇرۇلغان مېخانىزم قايسى نۇقتىدىن باشلاپ ئۇچۇر ئېقىمى، پۇقراۋى جەمئىيەتلەر، چەت ئەل بىلەن ئالاقە ۋە ھۆكۈمەتكە قارشى تەنقىدنىمۇ بىخەتەرلىك مەسىلىسىگە ئايلاندۇرۇشى مۇمكىن؟

«ئۈچ خىل كۈچ»تىن كۆپ قاتلاملىق بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغىچە

شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ تارىخى ئەسلىدە چېگرا بىخەتەرلىكىدىن باشلانغان. 1990-يىللاردىكى «شاڭخەي بەش دۆلەت تەشكىلاتى» خىتاي، رۇسىيە، قازاقىستان، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستان ئارىسىدىكى ھەربىي جىددىيلىكنى تۆۋەنلىتىش ۋە ئىشەنچ قۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. 2001-يىلى ئۆزبېكىستان قوشۇلۇپ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى رەسمىي قۇرۇلغاندا، «تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك ۋە ئاشقۇنلۇق»قا قارشى تۇرۇش ئاساسىي ئورتاق بىخەتەرلىك تىلىغا ئايلانغان. ^[1]

كېيىنكى يىگىرمە بەش يىلدا بۇ تىلنىڭ دائىرىسى بارغانسېرى كېڭەيدى. رايونلۇق تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش قۇرۇلمىسىغا قوشۇمچە ھالدا زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى ئۈچ دەرىجىلىك ھەمكارلىق مېخانىزمى، ئۇچۇر بىخەتەرلىكى، چېگرا ھالقىغان جىنايەت ۋە قانۇن ئىجرا قىلىش ھەمكارلىقى كۈچەيدى. 2026-يىللىق بېشكەك قارارلىرى بۇ تارقاق ساھەلەرنى تېخىمۇ بىرلەشكەن بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىغا توپلاش يۆنىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. ^[3]

تاشكەنتتىكى بىخەتەرلىك خىرىسلىرىغا قارشى تۇرۇش ئۇنىۋېرسال مەركىزىنىڭ ئىچىدە ئۇچۇر بىخەتەرلىكى مەركىزى ۋە بېشكەكتىكى چېگرا ھالقىغان تەشكىللىك جىنايەتكە قارشى تارماق مەركەزنىڭ بولۇشى مۇھىم. بۇ قۇرۇلما پەقەت بومبا، قوراللىق گۇرۇپپا ياكى چېگرا ھۇجۇمىنىلا ئەمەس، پۇل يۇيۇش، جىنايەت تورى، رەقەملىك ئالاقە ۋە ئۇچۇر ئېقىمىنىمۇ ئورتاق بىخەتەرلىك ساھەسىگە كىرگۈزىدۇ. ^{[1] [3]}

زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى دۈشەنبە مەركىزىمۇ شۇ يۈزلىنىشنىڭ بىر قىسمى. ئافغانىستاننىڭ ياۋرو-ئاسىيا زەھەرلىك چېكىملىك يوللىرىدىكى ئورنى، تاجىك–ئافغان چېگراسىدىكى قوراللىق ۋە جىنايى ھەرىكەتلەر، شۇنداقلا بۇ تورلارنىڭ قوراللىق گۇرۇپپىلارنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەش ئېھتىمالى، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ بۇ ساھەدىكى ئورتاق مەنپەئىتىنى چۈشەندۈرىدۇ. بۇ يەردە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىڭ ھەقىقىي ۋە ئەمەلىي ئاساسى بار. ^{[1] [3]}

كۆپ قۇتۇپلىشىش، ئىگىلىك ھوقۇق ۋە «تاشقى ئارىلىشىش»قا قارشى تۇرۇش

بېشكەك يىغىنىنىڭ سىياسىي تىلى بىخەتەرلىك قارارلىرىنى تېخىمۇ كەڭ خەلقئارا تەرتىپ قارىشىغا باغلىدى. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئۆزىنى ھەربىي ئىتتىپاق ئەمەس، «بلوكلاشمىغان» قۇرۇلما دەپ تەسۋىرلەيدۇ، ئەزالار بولسا ۋەكىللىك كۈچى تېخىمۇ زور، ئادىل ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا تەرتىپىنى تەكىتلەيدۇ. خىتاي رەئىسى شى جىنپىڭمۇ بېشكەكتىكى «شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى پىلۇس» يىغىنىدا يەك تەرەپچىلىك، ھاكىمىيەتچىلىك ۋە قورۇمىچىلىققا قارشى تۇرۇشنى مۇشۇ تىلدا ئوتتۇرىغا قويدى. ^{[2] [5]}

بۇ يەردە «ئىگىلىك ھوقۇق» پەقەت چېگرا ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىنىلا بىلدۈرمەيدۇ. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئەزالىرىنىڭ رەسمىي باياناتلىرىدا ئۇچۇر تورى، سۈنئىي ئەقىل، سانلىق مەلۇمات ۋە تېلېكوم ئۇل ئەسلىھەسىگە بولغان دۆلەت كونتروللۇقىمۇ ئىگىلىك ھوقۇق بىلەن باغلىنىدۇ. شۇنداق بولغاندا «سىرتقى ئارىلىشىش» ئۇقۇمى ھەربىي ياكى دىپلوماتىك بېسىمدىن تور مۇلازىمىتى، ئۇچۇر تارقىتىش ۋە چەت ئەل تەشكىلاتلىرى بىلەن ھەمكارلىققىچە كېڭىيىدۇ. ^{[1] [4]}

جېيمىس تاۋن ماقالىسىنىڭ مەركىزىي ئىدىيەسى دەل مۇشۇ نۇقتىدا تېخىمۇ تالاش – تارتىشقا ئەرزىيدۇ. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت كونتروللۇقى، سىياسىي مۇقىملىق ۋە تېخنىكىلىق ئىگىلىك ھوقۇققا بولغان ئېھتىياجى خىتاينىڭ بىخەتەرلىك تەسەۋۋۇرى بىلەن ماسلىشىپ، بېيجىڭغا ئۆزى ياقتۇرىدىغان بىخەتەرلىك ئۆلچەملىرىنى رايوندا نورماللاشتۇرۇش پۇرسىتى بېرىدۇ. بۇ يەكۈننىڭ ئۆزىمۇ مۇنازىرىلىك بولۇپ، ئۇنى تەشكىلاتنىڭ بارلىق ئەزالىرى خىتاينىڭ سىياسىتىنى تولۇق قوبۇل قىلدى، دەپ چۈشەندۈرۈشكە بولمايدۇ. ^[1]

چۈنكى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئىچىدە ھىندىستان–پاكىستان، ھىندىستان–خىتاي ۋە رۇسىيە–خىتاي مەنپەئەت پەرقلىرى ساقلىنىپ تۇرماقتا. تەشكىلاتنىڭ ناتوغا ئوخشاش بىرلەشكەن قوماندانلىق سىستېمىسى، كوللېكتىپ مۇداپىئە ماددىسى ياكى ئورتاق ھەربىي ئىستراتېگىيەسى يوق. بۇ سەۋەبتىن ئۇنىڭ كۈچى «ھەممە ئەزا بىر خىل ئىش قىلىدۇ» دېگەن قاتتىق ئىنتىزامدا ئەمەس، بەلكى بەزى سىياسىي ئۇقۇم ۋە بىخەتەرلىك ئۆلچەملىرىنى ئورتاق تىلغا ئايلاندۇرۇش ئىقتىدارىدا. ^{[1] [10]}

ئۇچۇر بىخەتەرلىكى، سۈنئىي ئەقىل ۋە رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇق

2026-يىللىق بېشكەك يىغىنى ئۇچۇر ۋە تېخنىكىنى بىخەتەرلىك رامكىسىغا تېخىمۇ ئېنىق كىرگۈزدى. ئەزالار ئۇچۇر بىخەتەرلىكىدىكى خەۋپلەرنى كۈچەيگەن مەسىلە دەپ كۆرسەتتى، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىنسان ھاياتى، دۆلەت بىخەتەرلىكى، زېمىن پۈتۈنلۈكى ۋە ئىگىلىك ھوقۇققا قەستەن زىيان يەتكۈزۈشكە ئىشلىتىلىشىنى قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. بۇ قاراش 15-سېنتەبىر ئىسلامئابادتا ئۆتكۈزۈلگەن رايونلۇق تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش قۇرۇلمىسى يىغىنىدىمۇ قايتا تەكرارلاندى. ^[4]

بىر تەرەپتىن بۇ ئەندىشە نورمال: سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق تور ھۇجۇمى، يالغان ئۇچۇر، نىشان بەلگىلەش ياكى جىنايى تورلارنىڭ ئاپتوماتلاشتۇرۇلۇشى ھەقىقىي بىخەتەرلىك خەۋپىدۇر. يەنە بىر تەرەپتىن، «دۆلەت بىخەتەرلىكى» ۋە «ئىگىلىك ھوقۇق» شەرتلىرى ناھايىتى كەڭ بېكىتىلسە، ئۇلار رەقەملىك پىكىر، تورغا كىرىش، چېگرا سىرتىدىكى مۇلازىمەت ۋە چەت ئەللىك تېخنىكا شىركەتلىرى ئۈستىدىكى كونترولنى كۈچەيتىشكە ئىشلىتىلىشى مۇمكىن. ^{[1] [4]}

ماقالىدە ئەزالارنىڭ ئىجازەتسىز سۈنئىي ھەمراھ تور مۇلازىمىتىنى خەلقئارا تېلېگراف قانۇنىغا خىلاپ دەپ قارىغانلىقى تەكىتلىنىدۇ. ئاپتورلار بۇنى، ئىسىم تىلغا ئېلىنمىسىمۇ، «ستارلىنك»قا قارىتىلغان سىگنال دەپ ئىزاھلايدۇ. بۇ ئىزاھنى ئەسلى باياناتتىن پەرقلەندۈرۈش كېرەك. رەسمىي ھۆججەت دۆلەت رۇخسىتى ۋە تېلېكوم ئىگىلىك ھوقۇقىنى تەكىتلەيدۇ، «ستارلىنكقا قارشى» دېگەن يەكۈن بولسا ماقالە ئاپتورلىرىنىڭ سۇبيېكتىپ تەھلىلىدۇر. ^[1]

خىتاينىڭ سۈنئىي ئەقىل خەلقئارا ھەمكارلىق مەركىزى قۇرۇش تەكلىپىنى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئەزالىرىغا سۇنۇشى، بۇ رامكىنىڭ يەنە بىر تەرىپىنى كۆرسىتىدۇ. بېيجىڭ سۈنئىي ئەقىلنى پەقەت خەۋپ دەپ ئەمەس، ئۆزىنىڭ تېخنىكا، ئۆلچەم ۋە باشقۇرۇش تەجرىبىسىنى ھەمكار دۆلەتلەرگە تارقىتىدىغان جۇغراپىيەلىك سىياسىي قورال دەپمۇ كۆرىدۇ. بۇ يەردە «بىخەتەرلىك» بىلەن «تېخنىكا باشقۇرۇش» بارغانسېرى بىر-بىرىگە كىرىشىۋاتىدۇ. ^{[1] [5]}

ئوتتۇرا ئاسىيا: بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى بىلەن پۇقرالار ھوقۇقى ئارىسىدىكى چېگرا

يېڭى بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىنى باھالاشتا ئوتتۇرا ئاسىيا تەجرىبىسى مۇھىم. جېيمىس تاۋننىڭ ماقالىسى تاجىكىستانلىق تەتقىقاتچى ۋە ژۇرنالىست رۇخشونا ھەكىموۋا دېلوسىنى تىلغا ئالىدۇ. ب د ت نىڭ كىشىلىك ھوقۇق بويىچە ئالاھىدە دوكلاتچىسى 2025-يىلى ئۇنىڭ سەككىز يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقى ۋە سوتنىڭ يېپىق بولغانلىقى توغرىسىدا ئۆزىنىڭ ئېغىر ئەندىشىسىنى بىلدۈرگەن، دېلونىڭ خىتاينىڭ تاجىكىستاندىكى تەسىرى ھەققىدىكى تەتقىقات سۆھبەتلىرى بىلەن باغلانغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. ^{[1] [7]}

قازاقىستاندىكى «ناگىز ئاتاجۇرت» پائالىيەتچىلىرىنىڭ دېلوسىمۇ ئوخشىشىپ كېتىدىغان سوئال پەيدا قىلىدۇ. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ باياناتىغا قارىغاندا، 2025-يىلى خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى، خىتاينىڭ رەسمىي ئاتىلىشىدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى سىياسىتىگە قارشى نامايىش قىلغان 19 نەپەر قازاقىستانلىق پائالىيەتچى 2026-يىلى جازالانغان، ئۇلارنىڭ 11 نەپىرىگە بەش يىللىق قاماق جازاسى بېرىلگەن. تەشكىلات يەنە خىتاينىڭ ئالمۇتا باش كونسۇلخانىسى نامايىشتىن كېيىن قازاق دائىرىلىرىدىن «مۇۋاپىق تەدبىر» قوللىنىشنى تەلەپ قىلغانلىقىنى خاتىرىلىگەن. ^{[6] [9]}

ئەلۋەتتە، بۇ ئىككى دېلودىن بىۋاسىتە «شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى بۇ كىشىلەرنى جازالاتتى» دېگەن نەتىجە چىقارغىلى بولمايدۇ. مەنبەلەر بۇنداق بىۋاسىتە سەۋەب-نەتىجە زەنجىرىنى ئىسپاتلىمايدۇ. بىراق ئۇلار باشقا مۇنداق بىر قۇرۇلمىۋى خەۋپنى كۆرسىتىدۇ: ئەگەر دۆلەت بىخەتەرلىكى، چەت ئەل تەسىرى ۋە «مىللەتلەر ئارا ئۆچمەنلىك» قاتارلىق كەڭ كاتېگورىيەلەر قانۇن ئىجرا قىلىش ھەمكارلىقىغا باغلانسا، پۇقرالار ھوقۇقى بىلەن بىخەتەرلىك ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا تېخىمۇ سۇسلىشىپ كېتىشى مۇمكىن. ^{[6] [7]}

شۇڭا مەزكۇر ماقالىسىنىڭ «خىتاي ئۆز بىخەتەرلىك ئەۋزەللىكىنى دۇنياۋىلاشتۇرۇشقا قوشۇمچە مېخانىزم قۇرۇۋاتىدۇ» دېگەن يەكۈنىنى ئېھتىيات بىلەن ئىشلىتىش كېرەك. ئۇنىڭ كۈچلۈك تەرىپى خىتاينىڭ نورما تارقىتىۋاتقانلىقىنى تىلغا ئالغانلىقى، چەكلىمىسى بولسا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئۆز مۇستەقىل سىياسىي مەنپەئەتلىرى، قانۇن سىستېمىلىرى ۋە رۇسىيەنىڭمۇ بۇ ساھەدىكى تەسىرىنى تۆۋەن مۆلچەرلەش ئېھتىماللىقىدۇر. ^[1]

تۈركىيە ۋە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى: تاللاش ئەمەس، كۆپ يۆنىلىشلىك سىياسەت

تۈركىيە بۇ تەشكىلاتنىڭ تولۇق ئەزاسى ئەمەس، ئەمما ئۇزۇن يىللىق دىئالوگ شېرىكى. 2026-يىللىق بېشكەك يىغىنىدىن كېيىن جۇمھۇر رەئىسى رەجەپ تەييىب ئەردوغان تۈركىيەنىڭ ئەزالىق ئىستىقبالى «غەربتىن يۈز ئۆرۈش» تىن دېرەك بەرمەيدىغانلىقىنى، ئەنقەرەنىڭ «360 گرادۇسلۇق» قاراش بىلەن ئۆز ئېغىرلىقىنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلىدىغانلىقىنى ئېيتتى. ^[8]

بۇ بايانات، تۈركىيەگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى ناتو ياكى ياۋروپا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنىڭ «ئورنىنى باسقۇچى» دەپ چۈشەندۈرۈشنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. تۈركىيە ئۈچۈن بۇ سۇپىنىڭ قىممىتى خىتاي، رۇسىيە، ئوتتۇرا ئاسىيا، جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ئىران بىلەن بىرلا يەردە سىياسىي–ئىقتىسادىي ئالاقە قۇرۇش ئىمكانىدا. بىراق بىخەتەرلىك ئۆلچىمىدە ناتو بىلەن شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ قانۇنىي مەجبۇرىيەت ۋە ھەربىي قۇرۇلما سەۋىيەسى بىر-بىرىگە تەڭ ئەمەس. ^{[1] [8]}

شۇنىڭ ئۈچۈن تۈركىيەنىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى بىلەن يېقىنلىشىشىنىڭ ھەقىقىي سىناق نۇقتىسى ئەزالىق نامىدىن كۆرە، ئۇچۇر ئىگىلىك ھوقۇقى، سۈنئىي ئەقىل باشقۇرۇش، قانۇن ئىجرا قىلىش ھەمكارلىقى ۋە «تاشقى ئارىلىشىش»قا بولغان ئۆلچەملەردە ئەنقەرە قانچىلىك ماسلىشىدۇ ياكى ئۆزىنىڭ ئايرىم قائىدىسىنى ساقلاپ قالىدۇ؟ دېگەن سوئال بولۇشى مۇمكىن.

يەكۈن

بېشكەك يىغىنى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى ناتوغا ئوخشاش ھەربىي ئىتتىپاققا ئايلاندۇرغىنى يوق. ئەمما ئۇ تەشكىلاتنىڭ «بىخەتەرلىك» دەپ قارايدىغان ساھەلىرىنى كۆرۈنەرلىك كېڭەيتتى. تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك ۋە ئاشقۇنلۇق ھازىرمۇ مەركەزدە، لېكىن ئۇلارنىڭ يېنىغا چېگرا ھالقىغان جىنايەت، زەھەرلىك چېكىملىك، پۇل ئېقىمى، ئۇچۇر تورى، تېلېكوم، رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇق ۋە سۈنئىي ئەقىل قوشۇلدى. ^{[1] [2]}

بۇ ئۆزگىرىش خىتاي ئۈچۈن پايدىلىق. چۈنكى بېيجىڭ دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى، تاشقى ئارىلىشىشقا قارشى تۇرۇش، ئۇچۇر ئېقىمىنى دۆلەت تەرتىپى بىلەن باغلاش ۋە تېخنىكا ئىدارەچىلىكىگە سىياسىي-بىخەتەرلىك مەزمۇنى بېرىشنى ئۇزۇن يىلدىن بۇيان تەكىتلەپ كەلدى. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى شۇ قاراشلارنى پەقەت خىتاينىڭ دۆلەت ئىچى سىياسىتىلا ئەمەس، بەلكى كۆپ تەرەپلىك بايانغا ئايلاندۇرىدىغان بىر سۇپا بولۇپ قالماقتا. ^{[1] [5]}

لېكىن بۇ تەسىرنى «خىتاي ھەممە نەرسىنى بەلگىلەيدۇ» دەپ مۇتلەقلەشتۈرۈۋېتىشكە بولمايدۇ. تەشكىلاتنىڭ ئىچكى كۆپ خىللىقى، ھىندىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقى، رۇسىيەنىڭ تارىخىي تەسىرى، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز ھاكىمىيەت بىخەتەرلىك ئېھتىياجى ۋە پاكىستان–ئىرانغا ئوخشاش ئەزالارنىڭ ئايرىم كۈنتەرتىپى بار. دەل شۇ سەۋەبتىن شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ كۈچى بىرلىككە كەلگەن ئىستراتېگىيەدىن كۆرە، ئورتاق بولالايدىغان ئەڭ تۆۋەن بىخەتەرلىك ئۆلچىمىنى بارغانسېرى كېڭەيتىشتە. ^{[1] [10]}

شۇڭا كەلگۈسىدە بۇ تەشكىلاتنى باھالاشتا ئەزا سانى ياكى يىغىن باياناتلىرىدىن باشقا ئۈچ كۆرسەتكۈچ مۇھىم بولىدۇ: يېڭى بىخەتەرلىك مەركەزلىرى قانچىلىك ئەمەلىي ئۇچۇر ۋە قانۇن ئىجرا قىلىش ھەمكارلىقى قۇرىدۇ؟ ئۇچۇر–تېخنىكا ئۆلچەملىرى ئەزا دۆلەتلەرنىڭ دۆلەت ئىچى قانۇنلىرىغا قانچىلىك ئۆتىدۇ؟ بۇ ھەمكارلىق ھەقىقىي چېگرا ھالقىغان تەھدىتلەرنى چەكلەش بىلەن پۇقرالارنىڭ قانۇنلۇق پىكىر–تەشكىلات ئەركىنلىكىنى ئايرىپ مۇئامىلە قىلالامدۇ؟ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ «يېڭى بىخەتەرلىك دەۋرى»نىڭ سىياسىي ئەھمىيىتى دەل مۇشۇ ئۈچ نۇقتىدا سىنىلىدۇ.

مەنبەلەر:

[1] Edward Lemon and Bradley Jardine, “The SCO Expands Security Beyond Its ‘Three Evils’,” Jamestown Foundation, China Brief Notes, September 16, 2026.

[2] Shanghai Cooperation Organisation, “The 26th Meeting of the Council of Heads of State of the SCO Member States and the ‘SCO Plus’ Meeting Held in Kyrgyzstan,” September 1, 2026.

[3] Shanghai Cooperation Organisation, “General information” (security cooperation and new specialised centres), March 6, 2026.

[4] Shanghai Cooperation Organisation, “The 46th meeting of the Council of the RATS SCO takes place in Islamabad,” September 15, 2026.

[5] Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China, Xi Jinping statement at the SCO Plus Meeting, September 1, 2026.

[6] Human Rights Watch, “Kazakhstan Jails Activists for Peaceful Xinjiang Protest,” April 13, 2026.

[7] UN Special Rapporteur on Human Rights Defenders, “Tajikistan: sentencing of independent journalist and woman human rights defender Rukhshona Khakimova to eight years of imprisonment,” June 25, 2025.

[8] Anadolu Agency, “Türkiye’s SCO membership perspective never means turning its back on West: President Erdogan,” September 2, 2026.

[9] Amnesty International, “Kazakhstan: Detained activists need urgent medical care,” September 8, 2026.

[10] Euronews, “SCO challenges West as diverse group of nations pursues multipolar future,” September 1, 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.