ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنى قېزىش، بولۇپمۇ پىششىقلاپ ئىشلەش زەنجىرىدىكى ئۈستۈنلۈكى بۈگۈن ئامېرىكا–خىتاي ئىستراتېگىيەلىك رىقابىتىنىڭ ئەڭ سەزگۈر بوغما نۇقتىلىرىدىن بىرىگە ئايلاندى. Gloria Xiong بىلەن Jessica Chen Weiss نىڭ 2026-يىلى 18-ئاۋغۇستتا تاشقى ئىشلار ( Foreign Affairs) تور بېتىدە ئېلان قىلىنغان ۋە ژۇرنالنىڭ 2026-يىللىق سېنتەبىر–ئۆكتەبىر سانىغا كىرگۈزۈلگەن «خىتاي ئەڭ كۈچلۈك قورالىنى قانداق تاپتى؟ — بېيجىڭنىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى ئۈستۈنلۈكىنىڭ ھەقىقىي تارىخى» ناملىق ماقالىسى بۇ ئۈستۈنلۈكنى ئالدىن پىلانلانغان، نەچچە ئون يىللىق «دۇنيانى بوغۇش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ نەتىجىسى دەپ قاراشنى رەت قىلىدۇ. ماقالىدە، ئەكسىچە، خىتاينىڭ بۈگۈنكى ئورنى دۆلەت ئىچىدىكى سانائەت مەنپەئەتى، ئەرزان ئىشلەپچىقىرىش، مۇھىت بەدىلىنى قوبۇل قىلىش، تېخنىكىلىق بۆسۈش، يەرلىك–مەركەز مۇناسىۋىتى ۋە ئامېرىكا–خىتاي ئارىسىدىكى ھەرىكەت–قارشى ھەرىكەت ئايلىنىشىنىڭ ئورتاق تەسىرىدىن شەكىللەنگەن، دەپ قارىلىدۇ.

بۇ قاراش ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم تۆھپىسىدۇر. چۈنكى ئۇ «خىتاي باشتىنلا بۇ قورالنى پەيدا قىلىشنى نىشان قىلغان» دېگەن تۈز سىزىقلىق چۈشەندۈرۈشنى تارىخىي جەرياننىڭ مۇرەككەپلىكى بىلەن ئالماشتۇرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، خىتاينىڭ بۇ ساھەدىكى ئۈستۈنلۈكىنىڭ بۈگۈن ھەقىقىي گېئوئىقتىسادىي كۈچكە ئايلانغانلىقىنىمۇ ئىنكار قىلمايدۇ. ئاساسىي سوئال شۇكى، بۇ بوغما نۇقتا خىتايغا ئۇزۇن مۇددەتلىك ئۈستۈنلۈك بېرەمدۇ ياكى ئۇنى ئىشلىتىشنىڭ ئۆزى باشقا دۆلەتلەرنى تەمىنات مەنبەلىرىنى تېز كۆپ خىللاشتۇرۇشقا ئىتتىرىپ، خىتاينىڭ ئەۋزەللىكىنى ئاجىزلىتامدۇ؟

ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: خىتاي، سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى، ھالقىلىق مىنېراللار، ئامېرىكا–خىتاي رىقابىتى، ئېكسپورت كونتروللىرى، گېئوئىقتىساد، تەمىنات زەنجىرى، ئۆزئارا بېقىندىلىق.

1. «ئالدىن پىلانلانغان قورال» ئەپسانىسى ۋە تارىخىي ھەقىقەت

خىتاي رەھبىرى دېڭ شياۋپىڭنىڭ 1990-يىللارنىڭ بېشىدا ئېيتقان «ئوتتۇرا شەرقتە نېفىت بار، خىتايدا سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى بار» دېگەن مەشھۇر سۆزى بۈگۈن بېيجىڭنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك گېئوئىقتىسادىي نىيىتىنىڭ دەلىلى سۈپىتىدە كۆپ نەقىل قىلىنىدۇ. 2025–2026-يىللاردىكى ئېكسپورت كونتروللىرىدىن كېيىن بۇ خىل ئىزاھ تېخىمۇ كۈچىيىپ، بېيجىڭنىڭ ھازىرقى ئۈستۈنلۈكى گويا 30 يىل بۇرۇنلا پىلانلانغان «ئىقتىسادىي قورال»نىڭ پىشىپ يېتىلگەن شەكلىدەك چۈشەندۈرۈلۈشكە باشلىدى.

لېكىن Xiong بىلەن Weiss نىڭ چۈشەندۈرۈشى بۇ سەۋەب–نەتىجە زەنجىرىنى ئۇنچىلىك ئاددىي دەپ قارىمايدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، دېڭنىڭ دىققىتى، ئالدى بىلەن، خىتاينىڭ ئۆز بايلىقىنى ئىسراپ قىلماسلىق، تۆۋەن باھادا سېتىۋەتمەسلىك ۋە كەلگۈسىدىكى سانائەت ئېھتىياجى ئۈچۈن ساقلاش مەسىلىسىگە قارىتىلغان. 1991-يىلدىكى پارس قولتۇقى ئۇرۇشى زامانىۋى ھەربىي تېخنولوگىيەنىڭ ماتېرىيال، ئېلېكتىرون ۋە ئېنېرگىيە زەنجىرىگە قانچىلىك تايىنىدىغانلىقىنى خىتاي رەھبەرلىرىگە ناھايىتى روشەن كۆرسەتكەن بولسىمۇ، بۇ ھالەتنى دەرھال «كەلگۈسىدە غەربنى بوغۇش پىلانى»غا تەڭلەشتۈرۈش تارىخىي جەريانغا ئارتۇقچە نىيەت يۈكلەش بولىدۇ.

بۇ يەردىكى مۇھىم پەرق «ئۈستۈنلۈك ياراتقان سىياسەت» بىلەن «ئۈستۈنلۈكنى قورال قىلىش ئىستراتېگىيەسى» ئوتتۇرىسىدىكى پەرقتۇر. خىتاي ئالدىنقىسىنى 1980–1990-يىللاردىلا شەكىللەندۈرگەن، ئەمما كېيىنكىسى 2010-يىلدىن كېيىن، بولۇپمۇ ئامېرىكىنىڭ تېخنولوگىيەلىك چەكلىمىلىرى كۈچەيگەندىن كېيىن تېخىمۇ ئېنىق ئىستراتېگىيەلىك مەزمۇنغا ئىگە بولغان. شۇڭا بۈگۈنكى نەتىجىنى ئۆتمۈشكە قايتۇرۇپ، «باشتىنلا مۇشۇنىڭ ئۈچۈن» دەپ چۈشەندۈرۈش ئەمەس، بەلكى سانائەت ئەۋزەللىكىنىڭ تەدرىجىي ھالدا قانداق قىلىپ گېئوئىقتىسادىي قورالغا ئايلانغانلىقىنى چۈشىنىش كېرەك.

بۇ خىل ئوقۇش ئامېرىكا–خىتاي رىقابىتىنى چۈشىنىشتىمۇ مۇھىم. ئەگەر قارشى تەرەپنىڭ ھەر بىر ئەۋزەللىكىنى ئالدىن پىلانلانغان دۈشمەنلىك دەپ قوبۇل قىلساق، بىخەتەرلىك سىياسىتىمۇ شۇ پەرەزگە ماس ھالدا قاتتىقلىشىدۇ، ئەينى ۋاقىتتا، بۇنىڭغا بېرىلگەن جاۋابمۇ ئۆز نۆۋىتىدە قارشى تەرەپتىكى خەۋپ تۇيغۇسىنى كۈچەيتىدۇ. ماقالىنىڭ تارىخىي دەلىلى دەل مۇشۇ «نىيەتنى ئارتۇقچە ئوقۇش»نىڭ بىخەتەرلىك مەسىلىسىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ.

2. «ئەرزان ۋە مەينەت» سانائەتتىن دۇنياۋى ئۈستۈنلۈككە

خىتاينىڭ ئۈستۈنلۈكىنى پەقەت گېئولوگىيە بىلەنلا چۈشەندۈرگىلى بولمايدۇ. ئىچكى موڭغۇلىيەدىكى بايان ئوبو دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ زاپاسلارنىڭ بىرى بولسىمۇ، سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنىڭ ھەقىقىي ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى ئۇلارنى بىر-بىرىدىن ئايرىش، ساپلاشتۇرۇش ۋە يۇقىرى سۈپەتلىك ماتېرىيالغا ئايلاندۇرۇش ئىقتىدارىدا. 1980-يىللاردا خىتاي خىمىيە ئالىمى شۈ گۇاڭشيەن تەرەققىي قىلدۇرغان ئەرزان ئايرىش تېخنىكىسى بىلەن دۇنياۋى يېرىم ئۆتكۈزگۈچ سانائىتىنىڭ تېز كېڭىيىشى بىر مەزگىلگە توغرا كېلىپ، خىتاينى زور كۆلەملىك ئىشلەپچىقىرىش دەۋرىگە ئېلىپ كىردى.

1980-يىللاردا خىتاينىڭ باش ئىقتىسادىي ئېھتىياجى چەت ئەل پېرېۋوتى تېپىش ئىدى. شۇڭا مەركىزىي ھۆكۈمەت قېزىش ۋە ئېكسپورتتىكى تەرتىپسىزلىكلەرگە ئۇزۇن ۋاقىت كۆز يۇمۇپ، يەرلىك ھۆكۈمەتلەر بىلەن كىچىك كارخانىلارنىڭ بازارغا كەڭ كۆلەمدە كىرىشىگە يول قويدى. نەتىجىدە، 1986-يىلغا كەلگەندە ئىشلەپچىقىرىش 1978-يىلدىكىدىن ئون ھەسسە كۆپەيدى، 1990-يىللارنىڭ بېشىدا خىتاي ئامېرىكىدىن ئېشىپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىشلەپچىقارغۇچىغا ئايلاندى.

بۇ «ئەرزان» ئۈستۈنلۈكنىڭ مۇھىت بەدىلى ناھايىتى يۇقىرى ئىدى. قېزىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش رادىيوئاكتىپ بۇلغىما، زەھەرلىك سۇ ۋە تۇپراق بۇلغىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. غەرب دۆلەتلىرى ئۈچۈن خىتاي تەمىناتىنىڭ جەلپكارلىقى پەقەت باھاسىدا ئەمەس، بەلكى مۇھىت ۋە ئىجتىمائىي بەدەلنىڭمۇ خىتايغا يۆتكەلگەنلىكىدە ئىدى. شۇڭا بۈگۈن غەربنىڭ «خىتاي قانداق قىلىپ مونوپوللۇق ئورنىغا يەتتى؟» دېگەن سوئالىغا بېرىلىدىغان جاۋابنىڭ بىر قىسمىنى غەربنىڭ ئۆزى ئەرزان باھا بىلەن پاكىز ئىچكى مۇھىتنى تاللىغانلىقىدىن تېپىشقا بولىدۇ.

1990-يىللارنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ بېيجىڭنىڭ مەسىلىگە تۇتقان پوزىتسىيەسى ئۆزگەردى. خىتاي ئەمەلدارلىرى سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنىڭ «كۆكتات ياكى توپا باھاسىدا» سېتىلىۋاتقانلىقىدىن نارازى بولدى، ئۇلار تۆۋەن باھا ۋە قالايمىقان رىقابەتنى خىتاينىڭ كۈچى ئەمەس، بەلكى بايلىقىنىڭ ئەرزان باھادا سېتىۋېتىلىشى دەپ قارىدى. 2002-يىلدىن كېيىن قانۇنسىز كانچىلىققا زەربە بېرىش، 2005-يىلى ئېكسپورت بېجىنى قايتۇرۇش سىياسىتىنى بىكار قىلىش، 2007-يىلى ئېكسپورت بېجى قويۇش ۋە ئىشلەپچىقىرىش كۋوتاسىنى كۈچەيتىش دەل مۇشۇ يۆنىلىشنىڭ بىر قىسمى ئىدى.

دېمەك، خىتاينىڭ بازار ئۈستۈنلۈكى پەقەت «باھانى قەستەن چۈشۈرۈپ، رىقابەتچىلەرنى يوقىتىش»تىنلا بارلىققا كەلمىگەن. ئۇ تەبىئىي زاپاس، تېخنىكىلىق ئۆگىنىش، دۆلەتنىڭ سانائەت سىياسىتى، يەرلىك رىقابەت، غەربنىڭ ئىشلەپچىقىرىشنى سىرتقا يۆتكەش تاللىشى ۋە مۇھىت بەدىلى قاتارلىق نۇرغۇن ئامىللارنىڭ بىرىكىشىدىن پەيدا بولغان. بۇ مۇرەككەپ شەكىللىنىش جەريانى بۈگۈنكى ئۈستۈنلۈكنى بۇزۇش مەسىلىسىنىڭمۇ ئاددىيلا «يېڭى كان ئاچايلى» دېيىش بىلەن ھەل بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

3. 2010-يىل: بايلىقنى قوغداشتىن گېئوئىقتىسادىي كۈچنى تونۇپ يېتىشكىچە

2010-يىلدىكى دياۋيۈ–سېنكاكۇ ئاراللىرى كىرىزىسى خىتاينىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى تارىخىدىكى ئەڭ مۇھىم بۇرۇلۇش نۇقتىسىدۇر. ياپونىيە خىتاي بېلىقچى كېمىسىنىڭ كاپىتانىنى تۇتقاندىن كېيىن، ياپونىيەگە قارىتىلغان سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى ئېكسپورتىدا قىسقا مۇددەتلىك توسۇلۇش كۆرۈلدى. بۇ ۋەقە خىتاينىڭ بازار ئۈستۈنلۈكىنىڭ پەقەت سودا مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك بېسىم قورالىغا ئايلىنىش ئېھتىمالى بارلىقىنى دۇنياغا تۇنجى قېتىم روشەن كۆرسەتتى.

بىراق ماقالىدىكى ئەڭ قىزىقارلىق نۇقتا شۇكى، بۇ توسۇلۇشنىڭ بېيجىڭدىن كەلگەن رەسمىي ۋە مەركەزلەشتۈرۈلگەن بۇيرۇق ئىكەنلىكى ئېنىق ئەمەس. بەزى تەتقىقاتلاردا يەرلىك تاموژنا ياكى پورت خادىملىرىنىڭ مىللەتچىلىك ھېسسىياتى بىلەن ئۆز ئالدىغا ھەرىكەت قىلغان بولۇشى مۇمكىنلىكى كۆرسىتىلىدۇ. بۇ پەقەت بىر تارىخىي ۋەقەنىلا ئەمەس، ئۇ 2010-يىلغىچە مەركىزىي ھۆكۈمەتنىڭ بۇ كەسىپ ئۈستىدىكى كونترولىمۇ چەكلىك بولغانلىقىنى، شۇڭا بۈگۈنكى مۇستەھكەم دۆلەت كونترولىنى ئۆتمۈشكە كۆچۈرۈپ چۈشىنىشنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

شۇنداقتىمۇ، كىرىزىسنىڭ نەتىجىسى ناھايىتى چوڭ بولدى. نېئودىمىينىڭ باھاسى 2011-يىلنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە نەچچە ھەسسە ئۆسۈپ، ياپونىيە بىلەن غەرب دۆلەتلىرىنى يېڭى مەنبە ئىزدەشكە مەجبۇر قىلدى. بېيجىڭ بولسا سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنىڭ ھەقىقىي سىياسىي بېسىم ۋاسىتىسى ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ ئېنىق تونۇپ يەتتى. ئۇنىڭدىن كېيىن دۆلەت زاپىسى قۇرۇش، كانچىلىقنى مەركەزلەشتۈرۈش، 2014-يىلدىن باشلاپ كەسىپنى دۆلەت كونتروللۇقىدىكى چوڭ گۇرۇپپىلارغا يىغىش ۋە ئىز قوغلاش سىستېمىسىنى كۈچەيتىش قەدىمى تېزلەشتى.

لېكىن بېيجىڭنىڭ شۇ دەۋردىكى رەسمىي ۋە مۇتەخەسسىسلەر ئارىسىدىكى مۇھاكىمىسى «دەرھال قوراللاشتۇرۇش»تا بىردەك بولمىغان. بەزى خىتاي مۇتەخەسسىسلىرى رۇسىيەنىڭ تەبىئىي گازنى سىياسىي قورال قىلىشى نىشان دۆلەتلەرنى باشقا مەنبە ئىزدەشكە ئىتتىرىپ، ئۇزۇن مۇددەتتە بېسىم ۋاسىتىسىنىڭ ئۈنۈمىنى ئاجىزلاتقانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى. شۇڭا 2010-يىللاردا بېيجىڭنىڭ ئاساسىي لوگىكىسىنى «قوراللاشتۇرۇشتىن بۇرۇن چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇش» دەپ چۈشەندۈرۈش تېخىمۇ توغرا، يەنى ئۆز بايلىقىنى ساقلاش، ئىچكى سانائەتنى كۈچەيتىش، ئاندىن سىياسىي بېسىم ۋاسىتىسىنى ئىشلىتىشنى ئويلىشىش كېرەك.

4. خۇاۋېيدىن ئېكسپورت كونتروللىرىغىچە: ئۆزئارا قوراللاشتۇرۇش ئايلىنىشى

سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنىڭ ھەقىقىي گېئوئىقتىسادىي قورالغا ئايلىنىشى 2010-يىلدىنلا ئەمەس، بەلكى 2019-يىلدىن كېيىنكى ئامېرىكا–خىتاي تېخنولوگىيە ئۇرۇشى بىلەن تېخىمۇ تېزلەشتى. ئامېرىكىنىڭ خۇاۋېينى ئېكسپورت قارا تىزىملىكىگە كىرگۈزۈشى ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنى 5G تورىدىن خۇاۋېينى چىقىرىۋېتىشكە ئىتتىرىشى بېيجىڭغا ئۆزىنىڭ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە يۇقىرى تېخنولوگىيە زەنجىرىدىكى ئاجىزلىقىنى كۆرسەتتى.

بېيجىڭ 2019-يىلىلا سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى بىلەن جاۋاب قايتۇرالايتتى، ئەمما ئۇنداق قىلمىدى. بۇ تەمكىنلىك ماقالىنىڭ مەركىزىي تېزىسىنى كۈچەيتىدۇ: خىتاي بۇ قورالنى ئالدىن تەييارلانغان ئاپتوماتىك جاۋاب سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ باشقا ساھەلەردىكى بېقىندىلىقىنى ھېسابقا ئېلىپ، قەدەممۇ قەدەم تەرەققىي قىلدۇردى. 2020-يىلدىكى «قوش ئايلىنىش» ئىستراتېگىيەسى، شۇ يىلدىكى ئېكسپورت كونترول قانۇنى ۋە 2021-يىلى «خىتاي سىيرەك توپا گۇرۇھى»نىڭ (China Rare Earth Group) قۇرۇلۇشى بۇ كۈچنى قانۇن، ئورگان ۋە سانائەت جەھەتتىن بىر يەرگە توپلىدى.

ھەقىقىي بۇرۇلۇش ئامېرىكىنىڭ 2022-يىلدىن باشلاپ ئىلغار چىپ ۋە چىپ ئىشلەپچىقىرىش ئۈسكۈنىلىرىگە چېگرا سىرتىدا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئېكسپورت كونتروللىرىنى يولغا قويۇشىدىن كېيىن كۆرۈلدى. 2023-يىلى خىتاي گاللىي ۋە گېرمانىي ئېكسپورتىغا ئىجازەت تۈزۈمىنى يولغا قويدى، كېيىن سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش تېخنىكىسىغىمۇ چەكلىمە قويدى. 2024–2025-يىللىرى بۇ قوراللار ئامېرىكىنى تېخىمۇ ئېنىق نىشان قىلغان ھەمدە قوش ئىشلىتىلىدىغان مەھسۇلاتلارغا قارىتىلغان شەكىلگە ئۆتتى.

2025-يىلى ترامپ ھۆكۈمىتى كەڭ دائىرىلىك تاموژنا بېجى يولغا قويغاندىن كېيىن، خىتاي يەتتە خىل سىيرەك توپا ئېلېمېنتى ۋە ئۇلاردىن ياسالغان مەڭگۈلۈك ماگنىتلارنى ئېكسپورت كونترول تىزىملىكىگە كىرگۈزدى. ئىجازەت تۈزۈمىنىڭ دەسلەپكى باسقۇچىدا باشقۇرۇش ئىقتىدارى يېتەرلىك بولمىغاچقا، ئېكسپورت كېچىكىپ، بازاردا ھەقىقىي تەمىنات زەنجىرى كىرىزىسى پەيدا بولدى. بۇ يەردە «قەستەن بېسىم» بىلەن «مەمۇرىي ئىجرا قىيىنچىلىقى»نىڭ بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ كېتىشى ئۆزئارا گۇماننى تېخىمۇ كۈچەيتتى.

كېيىنكى باسقۇچتا ئىككى تەرەپنىڭ قائىدىلىرى چېگرا سىرتىدىمۇ تەسىر كۆرسىتىدىغان دەرىجىگە يەتتى. ئامېرىكا قارا تىزىملىككە كىرگۈزۈلگەن شىركەتلەر كۆپ سانلىق پاي ھوقۇقىغا ئىگە بولغان تارماق شىركەتلەرنىمۇ چەكلەشكە كىرىشكەندە، خىتاي خىتاي مەنبەلىك ئىنتايىن ئاز مىقداردىكى كونترول قىلىنىدىغان ماتېرىيال ياكى خىتاي تېخنىكىسى ئىشلىتىلگەن چەت ئەل مەھسۇلاتلىرىنىمۇ ئىجازەت دائىرىسىگە كىرگۈزەلەيدىغان تۈزۈمنى ئېلان قىلدى. بۇ ئۆزئارا قوراللاشتۇرۇش مەنتىقىسىنى ئەڭ ئېنىق كۆرسىتىدۇ: بىر تەرەپنىڭ ئۆز «مۇداپىئە» ئۈچۈن كېڭەيتكەن قائىدىسى قارشى تەرەپنىڭ يېڭى «قايتۇرما قورال» ياسىشىغا سەۋەب بولىدۇ.

5. ئۈستۈنلۈكنىڭ چېكى: بوغما نۇقتا، مەنبە كۆپ خىللىقى ۋە ئۆزئارا بېقىندىلىق

خىتاي بۈگۈن دۇنيادىكى سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەشنىڭ تەخمىنەن 85 پىرسەنتىنى كونترول قىلىدۇ. بۇ ھالەت يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، ھەربىي سىستېمىلار، ئېلېكتىرونلۇق ئاپتوموبىل، شامال ئېنېرگىيەسى ۋە سۈنئىي ئەقىل ئۇل ئەسلىھەسىگە كېرەكلىك ماگنىت ۋە ماتېرىياللاردا ھەقىقىي بوغما نۇقتا پەيدا قىلىدۇ. ئەمما «بوغما نۇقتا»نىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۇنى چەكلىمىسىز ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك قورال قىلىشقا بولىدۇ، دېگەنلىك ئەمەس.

2010-يىلدىكى ياپونىيە تەجرىبىسى بۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ياپونىيە بىر مەزگىلدە ئېھتىياجىنىڭ تەخمىنەن 90 پىرسەنتىنى خىتايدىن ئالغان بولسا، بۈگۈن بۇ نىسبەت 60 پىرسەنت ئەتراپىغا چۈشتى. ئامېرىكىدا بولسا كالىفورنىيەدىكى Mountain Pass قاتارلىق تۈرلەرنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، دوست دۆلەتلەردىكى كان ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش ساھەسىگە، شۇنداقلا يىغىۋېلىش ۋە قايتا پىششىقلاش تېخنىكىسىغا مەبلەغ سېلىش ئارقىلىق زاپاس تەمىنات مەنبەلىرىنى قۇرۇش تىرىشچانلىقى كۈچەيدى. خىتاي بۇ قورالنى قانچە كۆپ كۆرسەتسە، بازارمۇ شۇنچە تېز ئۇنىڭدىن قېچىش يولىنى ئىزدەيدۇ.

ئەمما بارلىق ئېلېمېنتلاردىكى خەۋپنى پۈتۈنلەي تۈگىتىش مۇمكىن ئەمەس. مەسىلەن، ئىتترىيغا ئوخشاش بەزى ئېلېمېنتلارنىڭ كاندىن تارتىپ ئايرىش ۋە يۇقىرى ساپلىققا يەتكۈزۈشكىچە بولغان زەنجىرى مۇرەككەپ بولغاچقا، دۇنيا يەنە بىر قانچە يىل خىتايغا تايىنىپ قېلىشى مۇمكىن. ئۇنىڭ ئۈستىگە، خىتاينىڭ ئۆزىمۇ پۈتۈن زەنجىردە مۇتلەق ئۈستۈن ئەمەس، ياپونىيە بىلەن ئامېرىكا قايتا پىششىقلاش ۋە بەزى يۇقىرى دەرىجىلىك تېخنىكىلاردا كۈچلۈك. شۇڭا «خىتاي دۇنيانى خالىغانچە بوغالايدۇ» دېگەن چۈشەنچە بازارنىڭ ئۆز-ئۆزىنى تەڭشەش ئىقتىدارى ۋە خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ تاشقى بېقىندىلىقىغا سەل قارايدۇ.

سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى بۇ جەھەتتىن ئامېرىكىنىڭ دوللار–مالىيە سىستېمىسىدىكى ياكى خىتاينىڭ دورا خام ماتېرىياللىرىدىكى ئۈستۈنلۈكىگە ئوخشايدۇ. بۇنداق تورنىڭ مەركىزىدىن كېلىدىغان كۈچ قىسقا مۇددەتتە زور بېسىم پەيدا قىلالايدۇ، ئەمما كۈچلۈك دۆلەتنى ئۇزۇن مۇددەت تەمىنات تورىدىن پۈتۈنلەي چىقىرىۋېتىش قورال ئىگىسىنىڭ ئۆزىگىمۇ قىممەتكە توختايدۇ. شۇڭا ئۆزئارا بېقىندىلىق پەقەت ئاجىزلىق ئەمەس، مۇۋاپىق كۆپ خىللاشتۇرۇش ئارقىلىق ئۇ قارشى تەرەپنى چەكلەپ تۇرىدىغان ئۆزئارا بەدەلگە ئايلىنالايدۇ.

6. «ئايرىلىش» ئەمەس، باشقۇرۇلىدىغان ئۆزئارا بېقىندىلىق

Xiong بىلەن Weiss نىڭ ئەڭ مۇھىم سىياسىي يەكۈنى شۇكى، ئامېرىكىنىڭ سىيرەك توپا ئېلېمېنتلىرى ۋە ھالقىلىق مىنېراللارنىڭ تەمىنات مەنبەلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشى زۆرۈر، ئەمما بۇنىڭدىكى مەقسەت خىتاينى تەمىنات زەنجىرىدىن پۈتۈنلەي چىقىرىۋېتىش بولماسلىقى كېرەك. ئىشەنچلىك ئىككىنچى ياكى ئۈچىنچى مەنبە قۇرۇش بېيجىڭنىڭ بېسىم ۋاسىتىسىنى زور دەرىجىدە ئاجىزلىتالايدۇ، بارلىق زەنجىرنى دۆلەت ئىچىگە كۆچۈرۈش بولسا تەننەرخنى زور دەرىجىدە ئۆستۈرۈپ، تېخنولوگىيە ۋە بازار باغلىنىشىنى بۇزۇشى مۇمكىن.

ماقالىدە تولۇق ئايرىلىشنىڭ ئامېرىكانىڭ تېخنولوگىيە ۋە ياسىمىچىلىق زەنجىرىگە كەلگۈسى 25 يىلدا تەخمىنەن 13 تىرىليون دوللارلىق تەننەرخ يۈكلىشى مۇمكىنلىكى تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇ ساننى مۇتلەق مۆلچەر سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئىستراتېگىيەلىك تاللاش بەدىلىنىڭ چوڭلۇقىنى كۆرسىتىدىغان سىگنال سۈپىتىدە چۈشىنىش كېرەك، ھەر بىر بېقىندىلىقنى يوقىتىشقا ئۇرۇنۇش بىخەتەرلىك پەيدا قىلمايلا قالماستىن، بەزىدە ئىقتىسادىي كۈچنى، ئىتتىپاقداشلار بىلەن بولغان باغلىنىشنى ۋە دۆلەتنىڭ رىقابەت كۈچىنىمۇ ئاجىزلىتىشى مۇمكىن.

شۇڭا ئەڭ ئىشەنچلىك يول «قوراللاشتۇرۇلغان ئۆزئارا بېقىندىلىق»نى چەكلەيدىغان، ئەمما ئۆزئارا مەنپەئەتنى ساقلايدىغان باشقۇرۇلىدىغان ئۆزئارا بېقىندىلىقتۇر. ئامېرىكا زاپاس ئىقتىدار، يېڭىلىق يارىتىش، ئادەم كۈچى ۋە ئىتتىپاقداشلار بىلەن ھەمكارلاشقان تەمىنات زەنجىرىگە مەبلەغ سېلىشى، خىتاي بولسا بوغما نۇقتىنى دائىملىق سىياسىي جازا قورالىغا ئايلاندۇرۇشنىڭ ئۆزىنىڭمۇ بېسىم ۋاسىتىسىنىڭ ئۈنۈمىنى ئاجىزلىتىدىغانلىقىنى تونۇپ يېتىشى كېرەك. ماقالىنىڭ تارىخىي ئەسكەرتىشىمۇ دەل مۇشۇ بولۇپ، بۇ ئىقتىسادىي قوراللار ئەسلىدە قورال مەقستىدە ياسالمىغان. ئۇلارنى قورالغا ئايلاندۇرۇش ياكى ئايلاندۇرماسلىق بۈگۈنكى سىياسىي تاللاشلارغا باغلىق.

مەنبە:

Xiong, Gloria, and Jessica Chen Weiss. 2026. “How China Found Its Most Potent Weapon: The Real History of Beijing’s Rare-Earth Dominance.” Foreign Affairs 105, no. 5 (September/October 2026). Published online August 18, 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.