ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

بىشكەك باشلىقلار يىغىنى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئوڭاي يىمىرىلمەيدىغانلىقىنى كۆرسەتتى، ئەمما بىرلەشمە ئىستراتېگىيە، ئورتاق مالىيە ۋە ئىجرا كۈچىگە ئىگە ياۋرو-ئاسىيا قۇتۇبىغا ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلىيالمىدى. ئۇنىڭ ھەقىقىي كۈچى خىتاي، رۇسىيە، ھىندىستان، پاكىستان ۋە ئىرانغا ئوخشاش ئۆزئارا زىددىيەتلىك دۆلەتلەرنى بىر ئۈستەلگە جەم قىلىش، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە بولسا بىر تەرەپنى تاللاشنىڭ ئورنىغا بىر نەچچە چوڭ كۈچ بىلەن تەڭ مۇناسىۋەت قۇرۇش بوشلۇقى يارىتىشتۇر. ئۇنىڭ ئەڭ چوڭ ئاجىزلىقى بولسا دۆلەت ۋە ھاكىمىيەت بىخەتەرلىكىنى ئادەم بىخەتەرلىكىدىن ئۈستۈن قويغانلىقى، چوڭ ۋەدىلەرنى مەبلەغ، ۋاقىت جەدۋىلى ۋە مۇستەقىل نازارەت مېخانىزمىغا ئايلاندۇرالمىغانلىقىدۇر.

يىغىن نېمىنى ئۆزگەرتتى؟

2026-يىلى 1-سېنتەبىر بىشكەكتە ئۆتكۈزۈلگەن 26-نۆۋەتلىك دۆلەت باشلىقلىرى كېڭىشى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 25 يىللىقىغا توغرا كەلدى. رەسمىي نەتىجە تىزىملىكىدە بىشكەك خىتابنامىسى، تەشكىلات نىزامنامىسىغا ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈش، ئاپەتكە ئۇچرىغان دۆلەتلەرگە ياردەم بېرىش باياناتى، بىخەتەرلىك خەۋپلىرىگە ۋە زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى ئىجرائىي قۇرۇلمىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 28 ھۆججەت تەستىقلانغانلىقى كۆرسىتىلدى. كېلەر نۆۋەتلىك رەئىسلىك پاكىستانغا ئۆتتى، ئىسلامئابادنىڭ شوئارى «قاراشنى ھەرىكەتكە ئايلاندۇرۇش» دەپ بېكىتىلدى.^[1]

سان جەھەتتىن بۇ كىچىك نەتىجە ئەمەس. تەشكىلاتنىڭ 10 ئەزا دۆلىتى دۇنيا نوپۇسىنىڭ 40 پىرسەنتتىن كۆپرەكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. «شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىPlus» يىغىنىغا ئەزا دۆلەتلەردىن باشقا موڭغۇلىيە، تۈركىيە، ئەزەربەيجان، ئەرمىنىيە، مىسىر، لائوس ۋە بىر قانچە خەلقئارا تەشكىلاتمۇ قاتناشتى.^[1][3] بىراق خەلقئارا سىياسەتتە تىزىملىكنىڭ ئۇزۇنلۇقى بىلەن ئىجرا كۈچى بىر نەرسە ئەمەس. بىشكەكنىڭ ئاساسلىق سوئالى «قانچە ھۆججەت ئىمزالاندى؟» ئەمەس، «بۇ ھۆججەتلەرنىڭ قايسىسى مەبلەغ، ئورگان، ئۆلچەم ۋە مەسئۇلىيەت بىلەن ئەمەلىي ئىجراغا قويۇلىدۇ؟» دېگەن سوئالدۇر.

يىغىننىڭ ئۆزى ھەققىدىكى بايانلارمۇ مۇشۇ ئىككى قىرنى كۆرسەتتى. خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرى ئۇنى «25 يىللىق زور بۆسۈش» ۋە «يۇقىرى سۈپەتلىك تەرەققىياتقا يېڭى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ» دەپ سۈپەتلىدى. بۇ بېيجىڭنىڭ تەشكىلاتنى تەرەققىيات، بىخەتەرلىك ۋە يېڭى تېخنىكا بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن مۇۋەپپەقىيەتلىك جەنۇب-جەنۇب ھەمكارلىق مودېلى قىلىپ كۆرسىتىش ئارزۇسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.^[5][6] مۇستەقىل كۆزەتكۈچىلەر بولسا چوڭ بانكا ياكى كۆپ تەرەپلىك مەبلەغ قۇرۇلمىسىنىڭ ئىشقا كىرىمىگەنلىكىنى، يېڭى مەركەزلەرنىڭ رولى تېخى تولۇق ئېنىقلاشمىغانلىقىنى ۋە نەتىجىلەرنىڭ كۆپىنچىسى پەقەت سىياسىي نىيەت باسقۇچىدا قالغانلىقىنى تەكىتلىدى.^[7][17]

شۇڭا بىشكەك باشلىقلار يىغىنىنى «مۇۋەپپەقىيەت» ياكى «مەغلۇبىيەت» دېگەن ئىككىلا ساندۇقنىڭ بىرىگە سېلىش توغرا ئەمەس. ئۇ تەشكىلاتنىڭ چىدامچانلىقىنى، يەنى ھىندىستان-پاكىستان رىقابىتى، خىتاي-ھىندىستان ئىشەنچسىزلىكى، رۇسىيە – ئۇكرائىنا ئۇرۇشى، ئىراننىڭ ئۇرۇش ۋە جازا بېسىمىغا دۇچ كېلىشىدەك زىددىيەتلەر ئارىسىدا يىغىن ئاچالايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. لېكىن چىدامچانلىق ئىتتىپاقداشلىق ئەمەس، بىر ئۈستەلدە ئولتۇرۇش ئورتاق ئىستراتېگىيەگە ئىگە بولۇش دېگەنلىك ئەمەس.^[4][7]

تەشكىلاتنىڭ ھەقىقىي سالاھىيىتى

شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى 2001-يىلى خىتاي، رۇسىيە ۋە تۆت ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلىتى تەرىپىدىن قۇرۇلغاندا، ئۇنىڭ ئەڭ پۇختا ئىقتىدارى چېگرا مۇقىملىقى ۋە «تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك، ئەسەبىيلىك» دەپ ئاتالغان «ئۈچ خىل كۈچ» كە قارشى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى ئىدى. كېيىن ھىندىستان بىلەن پاكىستان 2017-يىلى، ئىران 2023-يىلى، بېلارۇسىيە 2024-يىلى تولۇق ئەزا بولۇپ، تەشكىلاتنىڭ جۇغراپىيەسى ۋە نوپۇس كۆلىمى زور دەرىجىدە كېڭەيدى. ئەمما ئەزالار كۆپەيگەنسېرى ئورتاق قارار چىقىرىش تەسلىشىپ، تەشكىلاتنىڭ مەقسىتى بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسى، ئىقتىسادىي گەۋدە ۋە ياكى غەربكە قارشى سىياسىي مۇنبەر ئارىسىدا تېخىمۇ مۈجمەللەشتى.^[4][11]

بىشكەك خىتابنامىسى بۇ مۈجمەللىكنى ئۆزى ئاشكارا قىلىدۇ. بىر تەرەپتىن، ھۆججەت «شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ھەربىي-سىياسىي گەۋدە ئەمەس ۋە باشقا دۆلەت ياكى خەلقئارا تەشكىلاتقا قارشى قۇرۇلمىغان» دەپ ئېنىق يازىدۇ. ئوچۇقلۇق، ئارىلاشماسلىق، باراۋەرلىك ۋە ئۆزئارا ھۆرمەتنى تەشكىلاتنىڭ ئاساسى قىلىدۇ.^[2] يەنە بىر تەرەپتىن، يىغىننىڭ كېڭەيتىلگەن تېمىسى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنى «ئادىل دۇنيا تەرتىپىنىڭ ئاچقۇچلۇق ئېلېمېنتى» قىلىپ، «كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيا» قۇرۇشقا شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ تۆھپىسىنى نامايان قىلدى.^[1] بۇ تىلدا قوش مەنە مەقسەت قىلىنغان بولۇپ، ئۇ غەرب باشچىلىقىدىكى تەرتىپكە تەنقىدنى ئىپادىلەيدۇ، ئەمما ئەزالارنى NATO شەكلىدىكى مۇداپىئە ۋەدىسىگە باغلىمايدۇ.

دېمەك، بۇ تەشكىلاتنى «شەرقنىڭ NATO سى» دېيىش ئەمەلىيەتتىن كۆپرەك تەشۋىقاتقا يېقىن. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىدا بىر ئەزاغا ھۇجۇم قىلىشنى ھەممىگە ھۇجۇم دەپ قارايدىغان كوللېكتىپ مۇداپىئە ماددىسى يوق؛ بىرلەشمە قوماندانلىق ياكى ئورتاق ھەربىي خامچوت يوق؛ ئەزالارنىڭ ئامېرىكا، ياۋروپا، ياپونىيە، دېڭىز قولتۇقى دۆلەتلىرى ۋە باشقا شېرىكلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىمۇ بىر-بىرىدىن زور پەرقلىنىدۇ. تەشكىلاتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى، ھېچ بولمىغاندا ھازىر، بىرلەشمە ئۇرۇش ئىقتىدارىدا ئەمەس، بەلكى غەربسىز بىر دىپلوماتىك مەيدان، سىياسىي كاپالەت تىلى ۋە تاللاش پۇرسىتى يارىتىشىدىدۇر.

شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنى BRICS، ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى ياكى كوللېكتىپ بىخەتەرلىك شەرتنامىسى تەشكىلاتى بىلەنمۇ ئارىلاشتۇرماسلىق كېرەك. BRICS تېخىمۇ كەڭ جۇغراپىيەلىك، يەرشارى مالىيە ۋە باشقۇرۇش ئىسلاھاتىغا مەركەزلەشكەن سىياسىي گۇرۇپپا؛ ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى تاموژنا ۋە بازار قائىدىسىگە ئىگە رۇسىيە مەركەزلىك بىرلىشىش تۈرى؛ كوللېكتىپ بىخەتەرلىك تەشكىلاتى بولسا ھەربىي مەجبۇرىيىتى ئېنىقراق. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ئەمەس. ئۇ بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرى ھەمكارلىقى، دۆلەت باشلىقلىرى دىپلوماتىيەسى ۋە بارغانسېرى كېڭىيىۋاتقان تەرەققىيات كۈنتەرتىپىنى بىرلەشتۈرگەن، لېكىن ئەزالىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى زور دەرىجىدە ساقلاپ قالغان قۇرۇلمىسى بوشراق قۇرۇلما.

بۇ «بوشلۇق»نى پەقەت ئاجىزلىق دەپ قاراشمۇ تولۇق ئەمەس. قاتتىق مەجبۇرىيەت ئاز بولغاچقا، ھىندىستان بىلەن پاكىستان ياكى ئىران بىلەن غەربكە يېقىن سودا شېرىكلىرى بار دۆلەتلەر بىرلا مۇنبەردە بىللە تۇرالايدۇ. قارارلارنىڭ كېلىشىم ئارقىلىق چىقىشى كىچىك ئەزالارغا نەزەرىيەۋى ۋېتو بوشلۇقى بېرىدۇ. ئەمما بۇنىڭ بەدىلى ئىجرا سۈرئىتىنىڭ ئاستىلىشى، ئەڭ تۆۋەن ئورتاق نۇقتىغا چۈشۈپ قالغان بايانات تىلى ۋە چوڭ دۆلەتلەر ئىككى تەرەپلىك يول بىلەن ئىش قىلغاندا تەشكىلاتنىڭ ئۆزىنىڭ كۆرۈنمەي قېلىشىدۇر. شۇڭا، بىشكەكتىكى 28 ھۆججەت بىر ۋاقىتتا ھەم قۇرۇلمىۋى جانلىقلىقنىڭ، ھەم مەركەزلىك ئىجرا كۈچى كەملىكىنىڭ ئالامىتىدۇر.

خىتاي بىلەن رۇسىيە: ھەمكارلىق ئىچىدىكى تەڭسىزلىك

خىتاي ئۈچۈن شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ياۋرو-ئاسىيادىكى تۆت كۈنتەرتىپنى بىرلا رامكىغا كىرگۈزۈش قورالىدۇر. ئۇلار بولسىمۇ غەربىي چېگرادىكى بىخەتەرلىك، بىر بەلباغ-بىر يول قۇرۇلۇشى، ئېنېرگىيە ۋە خام ئەشيا يوللىرى، شۇنداقلا خىتاينىڭ «يەرشارى جەنۇبى» غا قارىتىلغان باشقۇرۇش تىلىدى ئىبارەت. شى جىنپىڭ بىشكەكتە سودا، مەبلەغ، قاتناش، ئېنېرگىيە بىلەن بىللە سۈنئىي ئەقىل، رەقەملىك ئىقتىساد ۋە يېشىل كانچىلىقنى تىلغا ئېلىپ، كەلگۈسى ئۈچ يىلدا 100 تېخنىكا تۈرىنى يولغا قويۇش نىيىتىنى بىلدۈردى.^[14] بۇنىڭدىن شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ بېيجىڭ ئۈچۈن پەقەت بىخەتەرلىك تەشكىلاتى ئەمەس، خىتاي ئۆلچىمى، پۇل-مۇئامىلە يولى ۋە سانلىق مەلۇمات باشقۇرۇش چۈشەنچىسىنى تارقىتىدىغان سۇپا ئىكەنلىكىمۇ كۆرۈلىدۇ.

رۇسىيەنىڭ ئېھتىياجى باشقىچە. موسكۋا ئۈچۈن بىشكەك يىغىنى خەلقئارا يېتىم قالدۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ تولۇق مۇۋەپپەقىيەتلىك ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدىغان سۈرەت، غەرب جازالىرىدىن ھالقىغان سودا-پۇل يوللىرىنى ئىزدەيدىغان مەيدان ۋە ئۆزىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى «تارىخىي بىخەتەرلىك مەركىزى» سالاھىيىتىنى ساقلاش ۋاسىتىسى بولدى. رۇسىيە ھەربىي ۋە بىخەتەرلىك ساھەسىدە يەنىلا مۇھىم، ئەمما ئىقتىساد، قەرز، ئۇل ئەسلىھە ۋە تېخنىكا جەھەتتە بارغانسېرى خىتاينىڭ تەڭدىشى بولالمايۋاتىدۇ.  بۇ تەڭسىزلىك ھازىرچە ھەمكارلىقنى بۇزمايدۇ. ئەكسىچە، ھەر ئىككى تەرەپ غەرب بېسىمىغا قارشى بىر-بىرىگە ئېھتىياجلىق. لېكىن ئۇ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئىچكى ھوقۇق كۈچىنى بېيجىڭ تەرەپكە يۆتكەيدۇ.^[8][11]

بۇ يەردە بىر ئىنچىكە پەرق بار، خىتاي بىلەن رۇسىيە «كۆپ قۇتۇپلۇق» دېگەن بىر سۆزنى ئىشلىتىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ مەنىسى پۈتۈنلەي ئوخشاش ئەمەس. خىتاي ئۇنى سودا، ئۇل ئەسلىھە، تېخنىكا ۋە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كاپىتال ئارقىلىق ئۇزۇن مۇددەتلىك تەرتىپ قۇرۇش دەپ كۆرىدۇ. رۇسىيە بولسا ئۇنى جازا، ئىستراتېگىيەلىك قامال ۋە غەربنىڭ ھەربىي-سىياسىي ئەۋزەللىكىنى بۇزۇش قورالى دەپ تېخىمۇ بىۋاسىتە چۈشىنىدۇ. بىشكەك بۇ ئىككى قاراشنى بىر بايانات ئىچىدە تۇتۇپ تۇردى، ئەمما ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى كۈچ پەرقىنى ھەل قىلمىدى.

ھىندىستان، پاكىستان ۋە ئىران: ئورتاقلىقنىڭ چېكى

ھىندىستاننىڭ قاتنىشىشى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا ھەم چوڭلۇقىنى، ھەم چەكلىمىسىنى نامايان قىلىدۇ. يېڭى دېھلى رۇسىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن ئالاقىنى ساقلاش، ئافغانىستان ۋە تېررورلۇق مەسىلىلىرىدە ئاۋاز چىقىرىش، شۇنداقلا خىتاي يېتەكچىلىكىدىكى بىر مەيداننى سىرتتىن تەنقىد قىلىپلا قالماي ئىچىدىن تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ئۈچۈن بۇ تەشكىلاتقا موھتاج. ئەمما ئۇ بىشكەك خىتابنامىسىدىكى بىر بەلباغ-بىر يولنى قوللاش قىسمىغا قوشۇلمىدى. باشقا سەككىز ئەزا قوللىغان بۇ تۈردە ھىندىستاننىڭ ئىسمى يوق. بۇ پوزىتسىيە خىتاي-پاكىستان ئىقتىساد كارىدورىنىڭ تالاش-تارتىشتىكى كەشمىر رايونىدىن ئۆتۈشىگە بولغان قارشى تۇرۇش بىلەن باغلىق.^[2][12]

ھىندىستان باش مىنىستىرى نارېندرا مودى يەنە دۆلەت قوللايدىغان تېررورلۇق، مالىيە، ئادەم توپلاش، تەشۋىقات ۋە بىخەتەر پاناھگاھلارنى بىر پۈتۈن «تېررورلۇق ئېكولوگىيەسى» دەپ قاراپ يوقىتىشنى تەلەپ قىلدى. پاكىستان باش مىنىستىرىمۇ شۇ يىغىندا ئولتۇرغان بىر پەيتتە ئېيتىلغان بۇ سۆز ئىككى يادرو دۆلىتىنىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئىچىدىكى بىخەتەرلىك تىلىنىمۇ ئۆزئارا رىقابەت قورالىغا ئايلاندۇرالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. 2025-يىلى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى مۇداپىئە مىنىستىرلىرى يىغىنىدا بىرلەشمە بايانات چىقماسلىقىمۇ بۇ بۆلۈنۈشنىڭ تاسادىپىي ئەمەسلىكىگە دەلىل ئىدى.^[11][13]

ئىران ئۈچۈن تولۇق ئەزالىق ۋە بىشكەك سەھنىسى دىپلوماتىك قانۇنىيلىق، سىياسىي ھەمراھلىق ۋە غەربسىز سودا يوللىرىنى ئىزدەش ئىمكانى بەردى. خىتابنامە ئىران زېمىنىغا قىلىنغان ھەربىي زەربىلەرنى ئەيىبلىدى، ئىراننىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىنى قوللىدى، سىياسىي-دىپلوماتىك ھەل قىلىشنى تەلەپ قىلدى.^[2] بىراق بۇ قوللاشنىڭ ئەمەلىي چېكىمۇ روشەن. يىغىن تېھرانغا تېز قۇتقۇزۇش مەبلىغى، يېڭى بانكا يولى ياكى ھەربىي كاپالەت ئېلان قىلمىدى، ھەتتا ئىران تەۋسىيە قىلغان بانكىنىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى بانكىلار بىرلەشمىسىگە كىرىشىمۇ «تېزلىتىش كېرەك» دېگەن سەۋىيەدە قالدى.^[2][7]

شۇنىڭ بىلەن، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئىران ئۈچۈن جازادىن قۇتۇلدۇرىدىغان قالقان ئەمەس، بەلكى سىياسىي يالغۇزلۇقنى يۇمشىتىدىغان مۇنبەر. ھىندىستان ئۈچۈن خىتايغا بويسۇنۇش قورالى ئەمەس، بەلكى ئۆزىنىڭ «ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقى»نى قوللىنىدىغان مەيدان. پاكىستان ئۈچۈن خىتاي بىلەن بولغان يېقىنلىقنى كۆپ تەرەپلىك شەكىلگە كىرگۈزۈش يولى. مۇشۇ ئۈچ دۆلەتنىڭ ئوخشاش تەشكىلاتتا تۇرۇشى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ جەلپ قىلىش كۈچىنى ئىسپاتلايدۇ، ئۇلارنىڭ ئوخشاش مەسىلىگە ئوخشاش جاۋاب بەرمەسلىكى بولسا ئۇنىڭ چېكىنى بەلگىلەيدۇ.

باياناتتىكى تاللاشچىل سۈكۈت

خەلقئارا تەشكىلاتنىڭ پەقەت نېمە دېگەنلىكى ئەمەس، نېمىنى دېمىگەنلىكىمۇ سىياسىي ئۇچۇر بېرىدۇ. بىشكەك خىتابنامىسى ئىرانغا قىلىنغان ھەربىي زەربىلەرنى كونكرېت ئەيىبلىدى، پەلەستىن مەسىلىسىنى ئادىل ۋە ئومۇميۈزلۈك ھەل قىلىشنى تەلەپ قىلدى، ئافغانىستاندا كەڭ خەلق قاتناشقان ھۆكۈمەت قۇرۇشنى قوللىدى.^[2] بىراق رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشىنى نامى بىلەن تىلغا ئالمىدى. بۇ سۈكۈت شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ خەلقئارا قانۇننى بىر خىل ئۆلچەم بىلەن ئىجرا قىلىدىغان سوت ياكى قائىدە تەشكىلاتى ئەمەس، ئەزالار قوبۇل قىلالايدىغان سىياسىي تىل بىلەن سودىلىشىدىغان مۇنبەر ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

ھىندىستاننىڭ ھەرىكىتى بۇ سۈكۈتنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈردى. مودى رۇسىيە پرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن بىلەن كۆرۈشكەندە ئۇرۇشنىڭ «ئىنسانىيەت ئۈچۈن» ئاخىرلىشىشى ۋە تىنچ ھەل قىلىش يولى تېپىش كېرەكلىكىنى ئېيتتى، ئەمما يېڭى دېھلى ئورتاق خىتابنامىنى رۇسىيەگە قارشى ھۆججەتكە ئايلاندۇرمىدى.^[13] بۇ، ھىندىستاننىڭ رۇسىيە بىلەن مۇداپىئە-ئېنېرگىيە ئالاقىسىنى، غەرب بىلەن تېخنىكا-ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىكىنى ۋە خىتايغا قارشى تەڭپۇڭلۇق ئېھتىياجىنى بىرلا ۋاقىتتا ساقلاشقا ئۇرۇنغانلىقىدۇر. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ كېلىشىم قائىدىسى مۇشۇنداق ئىككى تەرەپلىك پەرقنى ئورتاق تېكىستتە مۈجمەللەشتۈرۈپ قويىدۇ.

بۇنداق تاللاشچىل سۈكۈت قىسقا مۇددەتتە تەشكىلاتنى پارچىلىنىشتىن ساقلايدۇ، لېكىن ئۇنىڭ «ئادىل دۇنيا تەرتىپى» دېگەن داۋاسىغا ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىناۋەت خەتىرى پەيدا قىلىدۇ. ئەگەر ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكى بىر توقۇنۇشتا ئېنىق، يەنە بىر توقۇنۇشتا نامسىز قوللىنىلسا، «قوش ئۆلچەمگە قارشى تۇرۇش» دېگەن سۆزنىڭ ئۆزى سىياسىي تاللاشقا ئايلىنىدۇ. شۇڭا بىشكەك باياناتىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك قىسمى ئەزالارنىڭ بىرلىك كۆرۈنۈشى، ئەڭ ئاجىز قىسمى بولسا بۇ بىرلىكنىڭ قائىدە ئىزچىللىقى بىلەن ئەمەس، تالاش – تارتىشلىق مەسىلىنى ئاتلاپ ئۆتۈش بىلەن قولغا كەلگەنلىكىدۇر.

قىرغىزىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ۋاكالەت كۈچى

بىشكەك يىغىنىنى پەقەت خىتاي-رۇسىيە پىلانى دەپ ئوقۇش ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز ۋاكالەت كۈچىنى كۆرمەسلىك بولىدۇ. قىرغىزىستان رەئىسلىك مەزگىلىدە شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى تەرەققىيات بانكىسى، ئاپەتكە تاقابىل تۇرۇش، چېگرا ھالقىغان جىنايەتلەرگە قارشى مەركەز، خىتاي-قىرغىزىستان-ئۆزبېكىستان تۆمۈريولى ۋە تاغ-كىلىمات كۈنتەرتىپىنى ئىلگىرى سۈردى. ئاپەت ياردىمى باياناتى ۋە بىخەتەرلىك قۇرۇلمىلىرى سىياسىي قوللاشقا ئېرىشتى، ئەمما بانكا قۇرۇلمىدى، قازاقىستاننىڭ بانكا باش ئىشتابىنى ئۆزىدە قۇرۇش تەكلىپى بىشكەكنىڭ ئارزۇسىغا رىقابەت پەيدا قىلدى.^[17]

قىرغىزىستاننىڭ مەقسىتى «شەرق» بىلەن «غەرب» ئارىسىدا ئىدىيەۋى تاللاش قىلىش ئەمەس. دېڭىزغا چىقىش يولى يوق، رۇسىيەگە پۇل يوللاش ۋە ئەمگەك بازىرى جەھەتتە باغلىق، خىتايغا سودا ۋە ئۇل ئەسلىھە جەھەتتە موھتاج بۇ دۆلەت ئۈچۈن، كۆپ تەرەپلىك سىياسەت بىر زىننەت ئەمەس، ئىقتىسادىي ھايات قېلىش ئۇسۇلىدۇر. خىتاي-قىرغىزىستان-ئۆزبېكىستان تۆمۈريولى يولنى شەرقىي ئاسىيا، ئوتتۇرا ئاسىيا، ئوتتۇرا شەرق ۋە ياۋروپاغا باغلاش ئۈمىدىنى كۈچەيتىدۇ. بىراق ئۇنىڭ قەرز شەرتى، تەننەرخى، يەرلىك ئىشقا ئورۇنلىشىش ئۈنۈمى ۋە مۇھىت تەسىرىنى ئاشكارا باھالاشلا بۇ تۈرنى «جۇغراپىيەلىك ۋەدە»دىن ئىمكانىيەتلىك تەرەققىياتقا ئايلاندۇرىدۇ.^[3][24]

ئامېرىكا ۋەكىللىرىنىڭ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى يىغىنى بىلەن بىر كۈنلەردە بىشكەكتە قىرغىزىستان، ئۆزبېكىستان ۋە تاجىكىستان رەھبەرلىرى بىلەن ئايرىم كۆرۈشۈشى مۇشۇ كۆپ تەرەپلىكنىڭ ئەڭ جانلىق ئىپادىسى بولدى. سېناتور ستىۋ دەينېس ۋە ئالاھىدە ۋەكىل سېرگىيو گور شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى پائالىيىتىگە قاتناشمىغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ سودا، C5+1 ۋە B5+1 رامكىلىرىنى سۆزلىشىشى «شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى رايونى ئامېرىكىغا تاقالدى» دېگەن ھېكايىنى بۇزدى.^[9][10] بۇ كۆرۈشۈشلەر ۋاشىنگتوننىڭ تەسىرىنى دەرھال ئاشۇرغانلىقىنى ئىسپاتلىمىسىمۇ، ئەمما ئوتتۇرا ئاسىيا پايتەختلىرىنىڭ بىرلا چوڭ كۈچنىڭ «تەسىر دائىرىسى»دە قېلىشنى خالىمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

ئىقتىساد: رېكورت سودا بىلەن قۇرۇلمىغان بانكا ئارىسىدا

شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئىقتىسادىي ھېكايىسىدە ھەقىقىي ئىلگىرىلەش بار. خىتاي بىلەن بەش ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلىتىنىڭ سودا سوممىسى 2025-يىلى 106.3 مىليارد دوللارغا يېتىپ رېكورت ياراتتى. بۇ خىتاينىڭ رايوندىكى ئەڭ چوڭ سودا ۋە ئۇل ئەسلىھە شېرىكىگە ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان مۇھىم سان.^[8][18] شۇنداقتىمۇ، خىتاي تاموژنا سانلىق مەلۇماتىغا تايانغان بىر تەكشۈرۈشتە 2026-يىلى بىرىنچى پەسىلدە خىتاي-قىرغىزىستان سودىسىنىڭ ئالدىنقى يىلدىكى 6.1 مىليارد دوللاردىن 4 مىليارد دوللارغىمۇ يەتمەيدىغان سەۋىيەگە چۈشكەنلىكى كۆرسىتىلدى. دېمەك، يىللىق رېكورت ھەر بىر دۆلەت ياكى پەسىلدە تەكشى ئېشىش بارلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ.^[25] بىشكەك خىتابنامىسى قاتناش-لوگىستىكا، ئېنېرگىيە، يېزا ئىگىلىكى، رەقەملىك ئىقتىساد، يېشىل تېخنىكا ۋە ئۆزئارا ھېسابتا مىللىي پۇللارنىڭ ئۈلۈشىنى ئاشۇرۇشنى قوللىدى.^[2] بۇلارنىڭ ھەممىسى غەرب مالىيە سىستېمىسىغا بولغان بېقىنىشنى ئازايتىش نىيىتى بىلەن رايوننىڭ ئاددىي ئۇلىنىش ئېھتىياجى بىر يەردە ئۇچرىشىدىغان ساھەلەردۇر.

لېكىن بۇ سانلارنى «ئورتاق شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئىقتىسادى» دەپ ئاتاشقا تېخى بالدۇر. تەشكىلاتنىڭ ئەزا دۆلەتلەر ئارىسىدىكى سودا توسالغۇلىرىنى مەجبۇرىي تۈگىتىدىغان ئەركىن سودا كېلىشىمى، ئورتاق تاموژنا سىياسىتى، مۇناسىۋەتلىك مەبلەغنى تەقسىملەيدىغان مۇستەقىل بانكىسى ياكى تالاش-تارتىشنى ھەل قىلىدىغان كۈچلۈك سوت مېخانىزمى يوق. ئەمەلىي سودا ئېشىشىنىڭ زور قىسمى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئۆزىدىن ئەمەس، خىتاينىڭ دۆلەت كاپىتالى، بىر بەلباغ-بىر يول تۈرلىرى، ئىككى تەرەپلىك كېلىشىملەر، ئېنېرگىيە ئېھتىياجى ۋە رۇسىيەگە قارىتىلغان جازالاردىن كېيىنكى سودا يۆنىلىشىنىڭ ئۆزگىرىشىدىن كېلىدۇ.

قىرغىزىستاننىڭ ماكروئىقتىسادىي كۆرۈنۈشى بۇ پەرقنى ياخشى كۆرسىتىدۇ. دۇنيا بانكىسى 2025-يىلى ھەقىقىي ئىچكى ئىشلەپچىقىرىشنىڭ 11.1 پىرسەنت ئۆسكەنلىكىنى، ئەمما 2026-يىلى ئېشىشنىڭ 6.1 پىرسەنتكە ئاستىلاپ، ئوتتۇرىچە پۇل پاخاللىقىنىڭ 11.7 پىرسەنتكە چىقىشى مۇمكىنلىكىنى مۆلچەرلىدى.^[16] خەلقئارا پۇل فوندىمۇ 2022-يىلدىن كېيىن سودا قايتا يۆنىلىشى، پۇل يوللاش، كاپىتال ئېقىمى ۋە ھۆكۈمەت قۇرۇلۇشىنىڭ تېز ئېشىشنى قوللىغانلىقىنى، ئەمما قايتا ئېكسپورت ۋە سودا پايدىسىنىڭ تەكشىلىنىۋاتقانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى.^[15] يەنى يۇقىرى ئېشىش نىسبىتى ئىشلەپچىقىرىش كۈچى، رىقابەتلىك سانائەت ۋە يەرلىك يېڭىلىق يارىتىشقا ئوخشاش مۇقىم ئاساسنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ.

ئۇنىڭ ئۈستىگە، جازادىن ئايلىنىپ ئۆتۈش گۇمانى قىرغىزىستاننىڭ «كارىدور دۆلىتى» بولۇش پۇرسىتىنى سىياسىي خەتەرگە ئايلاندۇردى. ياۋروپا ئىتتىپاقى 2026-يىلى ئاپرېلدا رۇسىيەگە قايتا ئېكسپورت قىلىنىش خەۋپى سەۋەبىدىن بەزى يۇقىرى تېخنىكىلىق ماللارنى قىرغىزىستانغا سېتىشنى چەكلەپ، تۇنجى قېتىم ئۈچىنچى دۆلەتكە قارىتىلغان ئايلىنىپ ئۆتۈشكە قارشى قورالىنى قوللاندى.^[26] بۇ، بىشكەك ئۈچۈن بىرلا ۋاقىتتا ئۈچ ۋەزىپە پەيدا قىلىدۇ: رۇسىيە بىلەن سودا يولىنى ساقلاش، غەرب بازىرى ۋە پۇل سىستېمىسىدىن ئۈزۈلۈپ قالماسلىق، خىتاي مەبلىغىنى قەرز ۋە ئىمپورت بېقىنىشىغا ئايلىنىپ كېتىشتىن توسۇش.

تەرەققىيات بانكىسى دەل مۇشۇ سەۋەبتىن بىشكەك يىغىنىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئۆلچەم تاشى ئىدى. رەسمىي خىتابنامە «قىزىقىدىغان ئەزا دۆلەتلەر شەكلىدە» بانكا قۇرۇش مەسىلىسىدە ئىلگىرىلەش بولغانلىقىنىلا ئېيتتى. قۇرۇش كېلىشىمى، مەبلەغ مىقدارى، بېلەت تۈزۈمى، باش ئىشتاب، قەرز ئۆلچىمى ۋە باشلىنىش ۋاقتى يوق.^[2][17] خىتاي چوڭ كاپىتال بىلەن تەسىر كۈچىنى ماسلاشتۇرۇشنى، رۇسىيە ۋە ھىندىستان بولسا باراۋەر باشقۇرۇشنى خالايدۇ دېگەن قاراشلار ئۇزۇندىن بېرى بار.^[11] شۇڭا بانكا قۇرۇلماي تۇرۇپ «غەرب مالىيە سىستېمىسىنىڭ ئورنىنى باسىدۇ» دېيىش، قۇرۇلۇش لايىھەسى بولمىغان بىنانىڭ سايىسىنى ئۆلچەش بىلەن باراۋەر.

بىخەتەرلىك: ئەڭ كۈچلۈك، ئەڭ خەتەرلىك ساھە

شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ ئەڭ پۇختا ئورگىنى تاشكەنتتىكى رايونلۇق تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش قۇرۇلمىسى RATS بولۇپ كەلدى. ئۇ ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش، كۆزىتىش تىزىملىكى، بىرلەشمە مانېۋىر ۋە دۆلەت بىخەتەرلىك ئورگانلىرى ئارىسىدىكى ئالاقىنى تەمىنلەيدۇ. بىشكەك يىغىنىدا بىخەتەرلىك خەۋپلىرىگە قارشى ئومۇمىي مەركەز ۋە زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى مەركەزنىڭ قۇرۇلمىسى تەستىقلىنىشى، چېگرا ھالقىغان جىنايەت ۋە تور خەۋپىگە قارشى ئىقتىدارنى كېڭەيتىش نىيىتىنى كۆرسەتتى.^[1][2]

بۇ ھەمكارلىقنىڭ ھەقىقىي پايدىسى بار. ئافغانىستاندىن كېلىدىغان جىھادچى گۇرۇپپىلار، زەھەرلىك چېكىملىك يوللىرى، قورال ئەتكەسچىلىكى، تور ھۇجۇمى ۋە چېگرا ھالقىغان جىنايەتلەر بىر دۆلەتنىڭ يالغۇز ھەل قىلىدىغان مەسىلىسى ئەمەس. بىراق «تېررورلۇق»، «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «ئەسەبىيلىك» كەڭ، سىياسىي ئېنىقلىمىسىز قوللىنىلسا، زوراۋان جىنايەت بىلەن تىنچ سىياسىي قارشى تۇرۇش، مىللىي كىملىك تەلىپى ياكى دىنىي ئەركىنلىك ئارىسىدىكى چېگرا يوقاپ كېتىدۇ. بۇ نۇقتىدا شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ بىخەتەرلىك ئۈنۈمى بىلەن كىشىلىك ھوقۇق خەتىرى بىر-بىرىدىن ئايرىلمايدۇ.^[22]

بىشكەك خىتابنامىسى دۆلەتلەرنىڭ ئىنتېرنېتنى باشقۇرۇشتىكى «ئىگىلىك ھوقۇقى»نى تەكىتلەپ، رۇخسەتسىز سۈنئىي ھەمراھ ئىنتېرنېت مۇلازىمىتىنى خەلقئارا تېلېگراف قانۇنىغا خىلاپ دەپ قارىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تورنى «تېررورلۇق، بۆلگۈنچىلىك ۋە ئەسەبىيلىك» ئۈچۈن ئىشلىتىشكە قارشى ماسلىشىشنى كۈچەيتتى.^[2] بۇ دۆلەتنىڭ تور بىخەتەرلىكىگە بولغان ھەقىقىي ئېھتىياجىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ. ئەمما مۇستەقىل سوت نازارىتى، ئېنىق جىنايەت ئۆلچىمى ۋە پۇقرالارنىڭ ئەرز قىلىش يولى بولمىسا، بۇ تىل تورنى كونترول قىلىش، تاراتقۇنى چەكلەش ۋە چېگرا ھالقىغان نازارەت تېخنىكىسىنى قانۇنلاشتۇرۇشقا خىزمەت قىلىشى مۇمكىن.

كىشىلىك ھوقۇق: «ئارىلاشماسلىق» نىڭ بەدىلى

خىتابنامىدە كىشىلىك ھوقۇق پۈتۈنلەي يوق ئەمەس. ئۇ بارلىق ھوقۇقلارنىڭ بۆلۈنمەسلىكىنى، ئاياللار ۋە بالىلارنىڭ مائارىپ، سەھىيە، ئىجتىمائىي ۋە قانۇنىي قوللاش ھوقۇقىنى تىلغا ئالىدۇ. بىراق دەرھال «قوش ئۆلچەم» ۋە ئىچكى ئىشلارغا ئارىلىشىشقا قارشى تۇرۇشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. دۆلەتلىك كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرى ئارىسىدىكى ھەمكارلىقنىمۇ پەقەت «ئىختىيارىي» دەپ بەلگىلەيدۇ.^[2] مۇستەقىل تەكشۈرۈش، شەخسىي ئەرز، مەجبۇرىي دوكلات، پاناھلىق تىلىگۈچىلەرنى قايتۇرماسلىق كاپالىتى ياكى جازا مېخانىزمى يوق. شۇڭا بۇ تىل ھوقۇقنى قوغدايدىغان تۈزۈم ئەمەس، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز-ئۆزىنى قوغدايدىغان سىياسىي تىلىدۇر.

شەرقىي تۈركىستان مەسىلىسى بۇ زىددىيەتنىڭ ئەڭ ئېنىق مىسالى. ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئىشخانىسى 2022-يىللىق باھالاشتا ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەرگە قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك، كەمسىتىش خاراكتېرلىك ئەركىنلىكتىن مەھرۇم قىلىش ۋە باشقا ئېغىر دەپسەندىچىلىكلەر «خەلقئارالىق جىنايەت، بولۇپمۇ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن» دەپ يەكۈن چىقارغان.^[21] ئەمما شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ رەسمىي بىخەتەرلىك تىلى «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «ئەسەبىيلىك» نى دۆلەتلەر ئارا ھەمكارلىق ئوبيېكتى قىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ تىنچ سىياسىي ئىپادىسى، دىنىي ئەركىنلىكى ۋە پاناھلىق ھوقۇقىنى ئايرىم قوغدايدىغان ھېچقانداق رايونلۇق مېخانىزم ياراتمىدى.

بۇ پەقەت خىتاينىڭ ئىچكى مەسىلىسى بىلەن چەكلەنمەيدۇ. ھوقۇق تەشكىلاتلىرى شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىدا قارا تىزىملىك، ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش ۋە «ئۈچ خىل كۈچ» رامكىسىنىڭ پاناھلىق تىلىگۈچىلەرنى قايتۇرۇش، سىياسىي پائالىيەتچىلەرنى بېسىش ۋە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشقا يول ئېچىشىدىن ئۇزۇندىن بېرى ئەنسىرەپ كەلدى.^[22] بىر كىشىنى «تېررورچى» دەپ ئاتىغان دۆلەتنىڭ تەلىپىنى باشقا ئەزا مۇستەقىل سوتتا ئىسپات تەكشۈرمەي قوبۇل قىلسا، بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى قانۇن ئۈستۈنلۈكىنىڭ ئورنىنى باسىدۇ. بۇنىڭ ئەڭ زۆرۈر تۈزىتىشى ئورتاق ئادەم ھوقۇقى تەسىرىنى باھالاش، مۇستەقىل ئەرز يولى، ب د ت نىڭ قايتۇرماسلىق پىرىنسىپى ۋە زوراۋانلىق بىلەن تىنچ ئىپادە ئارىسىدىكى چېگرا ئېنىق بولۇشى كېرەك.

ساھىبخان قىرغىزىستاننىڭ ئۆزىدىمۇ بۇ سوئال مۇھىم. Human Rights Watch نىڭ 2026-يىللىق دوكلاتىدا 2025-يىلى مۇخبىرلار، مۇستەقىل تاراتقۇ خادىملىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق قوغدىغۇچىلىرىنىڭ سۆزگە مۇناسىۋەتلىك جىنايەتلەر بىلەن ئەيىبلەنگەنلىكى، تاراتقۇ تىزىملاش ۋە «يالغان ئۇچۇر» قانۇنلىرىنىڭ ئىپادە ئەركىنلىكىنى تارلاشتۇرغانلىقى خاتىرىلەنگەن.^[23] بىشكەك دۇنيا تەرتىپىنىڭ «ئادىل» بولۇشىنى تەلەپ قىلغاندا، ئادىللىقنىڭ ئۆز پايتەختىدىكى مۇخبىر، ئاممىۋى تەشكىلات ۋە سىياسىي ئۆكتىچىگە قانداق قوللىنىلىدىغانلىقىمۇ قانۇنلۇق سوئالدۇر.

ئافغانىستان ۋە كىلىمات: باياناتتىن ئەمەلىيەتكە ئۆتەلمىگەن ئىككى سىناق

شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ خەرىتىسىنى قارىسىڭىز، ئافغانىستان ئۇنىڭ بىخەتەرلىك بوشلۇقىنىڭ دەل مەركىزىدە. بىشكەك خىتابنامىسى ئافغانىستاننىڭ تېررورلۇق، ئۇرۇش ۋە زەھەرلىك چېكىملىكتىن خالىي، مۇستەقىل ۋە تىنچ دۆلەت بولۇشىنى قوللاپ، بارلىق ئېتنو-سىياسىي گۇرۇپپىلار كەڭ قاتناشقان ھۆكۈمەتنى مۇقىملىقنىڭ «بىردىنبىر يولى» دەپ ئاتىدى.^[2] بۇ توغرا پىرىنسىپ، ئەمما يېتەرلىك پىروگرامما ئەمەس. قانداق دىپلوماتىك شەرت قويۇلىدۇ؟ ئاياللارنىڭ مائارىپى ۋە خىزمىتى قانداق ئۆلچەمگە ئايلىنىدۇ؟ قايسى تۈرگە كىم مەبلەغ سالىدۇ؟ تېررورلۇق خەۋپى بىلەن خەلقنى جازالاش ئارىسىدىكى تەڭپۇڭلۇق قانداق ساقلىنىدۇ؟ قاتارلىق سوئاللارغا جاۋاب بېرىلمىدى.

ب د ت نىڭ 2026-يىللىق دوكلاتلىرى تالىبان ھاكىمىيىتىنىڭ ئاياللارنىڭ ھەرىكەت، خىزمەت ۋە ب د ت ئورۇنلىرىغا كىرىشىگە بولغان چەكلىمىسىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتتى.^[20] شۇنداق تۇرۇقلۇق، بىشكەك خىتابنامىسىنىڭ ئاياللار مائارىپى ھەققىدىكى ئومۇمىي ۋەدىسى ئافغانىستان بابىدا كونكرېت شەرتكە ئايلانمىدى. بۇ سۈكۈت شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ «ئىنسان بىخەتەرلىكى»دىن كۆپرەك ھاكىمىيەتلەر ئارا مۇقىملىققا مايىللىقىنى ئاشكارىلايدۇ. ئەگەر تەشكىلات ئافغانىستاندا ھەم قاتناش كارىدورى، ھەم بىخەتەرلىك نەتىجىسى كۆرۈشنى خالىسا، ئاياللارنىڭ جەمئىيەتتىن چىقىرىلىشىنى ئىقتىسادىي تەرەققىياتتىن ئايرىپ قارىيالمايدۇ.

كىلىماتتا بولسا پەرق باشقىچە. تەشكىلات خەۋپنى ئېتىراپ قىلدى، ئەمما مەبلەغ بىلەن ئۆلچەمنى بەلگىلىمىدى. خىتابنامە كىلىمات ھەمكارلىقى ئەسلەتمىسى، بىيولوگىيەلىك كۆپ خىللىق پىلانى ۋە 2026-2031 ھەرىكەت پىلانىنى قارشى ئالدى. 2027-يىلى قىرغىزىستاندا «بىشكەك+25» تاغ باشلىقلار يىغىنى ئۆتكۈزۈشنى قوللىدى.^[2] UNESCO 2026-يىلى ئوتتۇرا ئاسىيادا مۇزلۇقلارنىڭ ئېرىشىنىڭ سۇ تەمىناتى ۋە مۇزلۇق كۆلىنىڭ يېرىلىپ كېتىش خەۋپىنى ئاللىقاچان ئاشۇرۇۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭ رايونلۇق سانلىق مەلۇمات ۋە بالدۇر ئاگاھلاندۇرۇش ھەمكارلىقىنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈردى.^[19]

قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستان رايوننىڭ «سۇ مۇنارى»، تۆۋەن ئېقىندىكى ئۆزبېكىستان، قازاقىستان ۋە تۈركمەنىستان بولسا سۇغىرىش ۋە يېمەكلىك ئىشلەپچىقىرىشتا بۇ ئېقىنغا موھتاج. شۇڭا مۇزلۇق، سۇ ۋە ئېنېرگىيە خەۋپى تېررورلۇققا قارشى مانېۋىردىن تۆۋەن بىخەتەرلىك مەسىلىسى ئەمەس. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئەگەر 2027-يىلدىن بۇرۇن ئورتاق مۇزلۇق سانلىق مەلۇمات سۇپىسى، سۇ ئامبىرى مەشغۇلات كېلىشىمى، چېگرا ھالقىغان بالدۇر ئاگاھلاندۇرۇش ۋە ئېنىق كىلىمات مەبلىغىنى قۇرالمىسا، «يېشىل ھەمكارلىق» يەنە بىر بايانات سۆزى بولۇپ قالىدۇ.

نەزەردىن ساقىت قىلىنغان تۆت مەسىلە

بىرىنچى، ئىجرا قابىلىيىتى. 28 ھۆججەتنىڭ ھەر بىرى ئۈچۈن مەسئۇل ئورگان، يىللىق خامچوت، ئاشكارا ۋاقىت جەدۋىلى ۋە ئۆلچەملىك نەتىجە كۆرسەتكۈچى يوق. «ئىلگىرىلەش» دېگەن سۆزنى مەبلەغ سېلىنغان دوللار، پۈتكەن كىلومېتىر، قىسقارغان تاموژنا ۋاقتى ياكى ئازايغان زەھەرلىك چېكىملىك ئېقىمىغا ئايلاندۇرماي تۇرۇپ، تەشكىلاتنىڭ ھەجمىنى ئۈنۈم دەپ قاراش مۇمكىن ئەمەس.

ئىككىنچى، قەرز ۋە تاللاش سۈپىتى. ئۇل ئەسلىھە رايونغا زۆرۈر، ئەمما قەرز شەرتى، كېپىللىك، توختام بېرىش، يەرلىك ئەمگەك ئۈلۈشى ۋە مۇھىت تەسىرى ئاشكارا بولمىسا، ئۇلىنىش ئىگىلىك ھوقۇقىنى كۈچەيتىش ئورنىغا مالىيە بېقىنىشىنى چوڭايتىدۇ. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى تەرەققىيات بانكىسى قۇرۇلسا، ئۇنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى خىتاي ياكى رۇسىيە بانكىسىنىڭ باشقا نامدا كۆپەيتىلىشى بىلەن ئەمەس، باراۋەر بېلەت، مۇستەقىل خەۋپ باھالاش ۋە ئاشكارا سېتىۋېلىش قائىدىسى بىلەن ئۆلچىنىشى كېرەك.

ئۈچىنچى، رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇقى بىلەن پۇقرا ئەركىنلىكى ئارىسىدىكى چېگرا. سۈنئىي ئەقىل ۋە سانلىق مەلۇمات مەركىزىگە دائىر يېڭى تەشەببۇسلار سودا ۋە ئاممىۋى مۇلازىمەتنى ياخشىلىشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن بىللە، يۈز تونۇش، چېگرا ھالقىغان سانلىق مەلۇمات ئالماشتۇرۇش ۋە ئىنتېرنېتنى مىللىي بۆلەككە ئايرىش كۈچلۈك قانۇنىي چەك بولمىسا، رەقەملىك باستۇرۇشنىڭ رايونلۇق تورىنىمۇ قۇرۇپ چىقىشى مۇمكىن. بىشكەك ھۆججەتلىرى «بىخەتەر ۋە مەسئۇلىيەتچان AI» دەيدۇ، ئەمما مۇستەقىل تەكشۈرۈش، شەخسىي مەخپىيەتلىك ۋە ئالگورىزىملىق كەمسىتىشكە قارشى ئۆلچەم بەرمەيدۇ.^[2][14]

تۆتىنچى، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ ئۆز-ئارا بىرلىشىشى. رايون دۆلەتلىرى خىتاي ياكى رۇسىيە ئارقىلىقلا بىر-بىرىگە باغلانسا، ئۇلارنىڭ سودا كۈچى ھەر قاچان چوڭ شېرىكلەرگە تايىنىدۇ. ئەكسىچە، چېگرا رەسمىيىتىنى ئاددىيلاشتۇرۇش، سۇ-ئېنېرگىيە ئالماشتۇرۇش، ئورتاق قاتناش ئۆلچىمى ۋە رايون ئىچىدىكى كارخانا زەنجىرىنى كۈچەيتىش ئۇلارنىڭ ھەقىقىي ۋاكالەت كۈچىنى ئاشۇرىدۇ. شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى بۇنىڭغا سۇپا بولالايدۇ، ئەمما رايونلۇق ئىرادىنىڭ ئورنىنى باسالمايدۇ.

بۇ تۆت ساھەدە تەشكىلاتنى باھالاش ئۈچۈن شوئار ئەمەس، ئاددىي ۋە جەزملەشتۈرگىلى بولىدىغان «ئىجرا تاختىسى» كېرەك: ھەر بىر قارارنىڭ باشلامچى دۆلىتى ۋە خامچوتى؛ بانكىنىڭ نەقلەشكەن كاپىتالى ۋە قەرز شەرتلىرى؛ چېگرادىن ئۆتۈش ۋاقتىدىكى يىللىق ئۆزگىرىش؛ رەقەملىك سانلىق مەلۇماتنىڭ قانداق ئىشلىتىلىدىغانلىقى؛ بىخەتەرلىك تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلگەن كىشىنىڭ ئەرز قىلىش يولى؛ سۇ ۋە مۇزلۇق سانلىق مەلۇماتنىڭ ئوچۇقلۇق دەرىجىسى. بۇ كۆرسەتكۈچلەر ئېلان قىلىنمىسا، دۆلەت تاراتقۇلىرى ھەر بىر يىغىننى «تارىخىي»، تەنقىدچىلەر ھەر بىر يىغىننى «قۇرۇق گەپ» دەپ ئاتىيالايدۇ. ئىككى داۋانىمۇ مۇستەقىل ئۆلچەش تەس بولىدۇ. ئاشكارا ئۆلچەم شۇڭا پەقەت تېخنىكىلىق باشقۇرۇش ئەمەس، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ خەلقئارا ئىناۋىتىنى قۇرۇشنىڭ ئاساسىدۇر. كېلەر يىغىندا بۇ سانلارنىڭ ئېلان قىلىنىشى ئەڭ ئاددىي، ئەمما ئەڭ ئىشەنچلىك ئىلگىرىلەش بەلگىسى بولىدۇ.

2027-2030: ئۈچ مۇمكىن يول

ئەڭ ئېھتىماللىق يول تاللاشچىل ئەمەلىي ھەمكارلىق. پاكىستان رەئىسلىكىدە بىخەتەرلىك مەركەزلىرى، زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى ئالاقە، بىر قىسىم رەقەملىك ۋە قاتناش تۈرلىرى ئىلگىرىلەيدۇ، ئەمما تەرەققىيات بانكىسى كىچىك «قىزىقىدىغان دۆلەتلەر» گۇرۇپپىسى ياكى ئۇزاق سۆھبەت شەكلىدە قالىدۇ. ھىندىستان بىر بەلباغ-بىر يولغا قوشۇلمايدۇ، ئەمما شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىدىن چىقمايدۇ. ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى خىتاي، رۇسىيە، ئامېرىكا، ياۋروپا، تۈركىيە ۋە دېڭىز قولتۇقى بىلەن تەڭ مۇناسىۋەت ساقلايدۇ. بۇ سېنارىيەدە تەشكىلات كۈچلۈك ئىتتىپاق ئەمەس، ئەمما پايدىلىق كېلىشىش بازىرى بولۇپ قالىدۇ.

ئىككىنچى يول قۇرۇلمىلىق چوڭقۇرلىشىش. ئەگەر ئەزالار بانكىنىڭ كاپىتالى، بېلەت تۈزۈمى ۋە ئاشكارا قەرز ئۆلچىمىدە كېلىشسە؛ قاتناش-تاموژنا ئۆلچىمىنى ماسلاشتۇرسا؛ بىخەتەرلىك مەركەزلىرىنى ئېنىق ھوقۇق ۋە ھوقۇق كاپالىتى بىلەن ئىشقا سالسا؛ شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى چەكلىك بولسىمۇ ھەقىقىي رايونلۇق ئىجرا ئورگىنىغا ئايلىنىدۇ. بۇ يولنىڭ بەلگىلىرى 2027-يىللىق باشلىقلار يىغىنىغىچە بانكا قۇرۇش كېلىشىمى، بىرىنچى تۈركۈم تۈرلەر، ئاشكارا خامچوت ۋە مۇستەقىل باھالاش دوكلاتىنىڭ ئېلان قىلىنىشىدۇر.

ئۈچىنچى يول كېڭىيىش ئارقىلىق سۇسلىشىش. يېڭى شېرىكلەر، باياناتلار ۋە كۈنتەرتىپلەر كۆپىيىپ، ھەر بىر مەسىلىدە ئەزالارنىڭ ۋېتو كۈچى ئاشسا، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى سۈرەت ۋە شوئارغا باي، قارارغا نامرات مۇنبەرگە ئايلىنىدۇ. ھىندىستان-پاكىستان جىددىيلىكى، خىتاي-ھىندىستان چېگرا مەسىلىسى، رۇسىيە ئۇرۇشى، ئىران ئەتراپىدىكى توقۇنۇش ياكى جازا خەۋپى بۇ يۆنىلىشنى تېزلىتەلەيدۇ. بۇ سېنارىيەدە 28 ھۆججەت تەشكىلاتنىڭ كۈچىنى ئەمەس، كۈنتەرتىپ يۈكىنى كۆرسىتىپ قالىدۇ.

خۇلاسە: بىشكەكنىڭ ئەڭ توغرا ئوقۇلۇشى

بىشكەك باشلىقلار يىغىنىدىن چىققان ئەڭ مۇھىم نەتىجە غەربكە قارشى يېڭى بىر بلوكنىڭ تۇغۇلۇشى ئەمەس. ئۇ، غەرب مەركەزلىك تۈزۈملەردىن نارازى ياكى ئۇلار بىلەنلا چەكلىنىپ قېلىشنى خالىمايدىغان دۆلەتلەرنىڭ بىر بىرىگە زۆرۈر بولمىغانچە ئىشەنمەي تۇرۇپمۇ ھەمكارلىشالايدىغانلىقىنى كۆرسەتتى. بۇ «كۆپ قۇتۇپلۇق»نىڭ ھازىرقى ئەمەلىي مەنىسى، بىرلا قائىدە سىستېمىسى ئەمەس، بەلكى تاللاش، سودىلىشىش ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇش بوشلۇقى.

شۇنداقتىمۇ، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتىنىڭ كەلگۈسى ئۇنىڭ قانچە رەھبەرنى بىر سۈرەتكە توپلىشى بىلەن ئەمەس، ئۈچ سوئالغا قانداق جاۋاب بېرىشى بىلەن بەلگىلىنىدۇ: تەرەققىيات بانكىسىنى ھەقىقىي مەبلەغ ۋە ئاشكارا باشقۇرۇش بىلەن قۇرالامدۇ؟ بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى سىياسىي باستۇرۇشتىن قوغدايدىغان قانۇنىي چەك يارىتالامدۇ؟ ئافغانىستان، مۇزلۇق ۋە رايون سودا توسالغۇلىرىغا ئۆلچەملىك نەتىجە چىقىرالامدۇ؟ بىشكەك بۇ سوئاللارنى ھەل قىلمىدى، پەقەت ئۇلارنى كېچىكتۈرگىلى بولمايدىغان دەرىجىدە روشەنلەشتۈردى.

تەشكىلاتنىڭ ئەڭ چوڭ ئەۋزەللىكىمۇ، ئەڭ چوڭ خەۋپىمۇ بىر يەردە. ئۇ ھەر خىل تۈزۈم ۋە مەنپەئەتنى بىر ئۈستەلگە ئېلىپ كېلەلەيدۇ. ئەگەر بۇ كۆپ خىللىق ئېنىق قائىدە، ئاشكارا مەبلەغ ۋە ئادەم ھوقۇقى كاپالىتىگە باغلانسا، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ياۋرو-ئاسىيانىڭ تاللاش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىدىغان ئەمەلىي قۇرۇلما بولالايدۇ. ئەگەر «ئارىلاشماسلىق» ھەر قانداق باستۇرۇشنى سۈكۈت بىلەن ئۆتكۈزۈۋېتىش بولسا، «كۆپ قۇتۇپلۇق» پەقەت چوڭ دۆلەتلەرنىڭ تەسىر دائىرىسىنى قايتا تەقسىملەش دېگەنلىك بولۇپ قالسا، بىشكەكتىكى 25 يىللىق خاتىرە كەلگۈسىنىڭ باشلىنىشى ئەمەس، كېچىكتۈرۈلگەن ھېساباتنىڭ يەنە بىر بېتى بولۇپ قالىدۇ.

مەنبە ۋە ئىزاھلار:

[1] Shanghai Cooperation Organisation Secretariat, “The 26th Meeting of the Council of Heads of State … and the ‘SCO Plus’ Meeting Held in Kyrgyzstan,” 1 September 2026. https://eng.sectsco.org/20260901/2493609.html

[2] Shanghai Cooperation Organisation Secretariat, “Bishkek Declaration on the 25th Anniversary of the Shanghai Cooperation Organisation” (Russian official text), 1 September 2026. https://rus.sectsco.org/20260901/2495418.html

[3] Euronews, “Eurasian nations gather in Bishkek to forge stronger ties, new alliances,” 31 August 2026. https://www.euronews.com/2026/08/31/eurasian-nations-gather-in-bishkek-to-forge-stronger-ties-new-alliances

[4] Associated Press, “Leaders of Russia, China and India gather at Shanghai Cooperation Organization summit,” 2026. https://apnews.com/article/shanghai-cooperation-organization-russia-china-india-cf543dfad0a20097ed4c2b415a26e8b4

[5] CGTN, “The SCO at 25: Decoding major breakthroughs at Bishkek 2026,” 3 September 2026. https://news.cgtn.com/news/2026-09-03/The-SCO-at-25-Decoding-major-breakthroughs-at-Bishkek-2026-1Q8CvDOzvj2/p.html

[6] CGTN, “Bishkek summit injects impetus into high-quality development of SCO,” 2 September 2026. https://news.cgtn.com/news/2026-09-02/Bishkek-summit-injects-impetus-into-high-quality-development-of-SCO-1Q72xqaEXjq/p.html

[7] Eurasianet, “Shanghai Cooperation Organization summit comes up short on achievements,” 3 September 2026. https://eurasianet.org/shanghai-cooperation-organization-summit-comes-up-short-on-achievements

[8] South China Morning Post, “Xi is in Bishkek for the SCO summit: how does the bloc fit China’s Eurasian strategy after 25 years?” 2026. https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3365768/xi-bishkek-sco-summit-how-does-bloc-fit-chinas-eurasian-strategy-25-years

[9] Eurasianet, “US officials shake up anti-American SCO summit narrative,” 2026. https://eurasianet.org/us-officials-shake-up-anti-american-sco-summit-narrative

[10] South China Morning Post, “In Bishkek, US envoys shadow SCO summit to challenge Beijing and Moscow’s turf,” 2026. https://www.scmp.com/news/china/diplomacy/article/3366139/bishkek-us-envoys-shadow-sco-summit-challenge-beijing-and-moscows-turf

[11] Gurjit Singh, “Shanghai summit exposes cracks,” Taipei Times, 6 September 2026. https://www.taipeitimes.com/News/editorials/archives/2026/09/06/2003863750

[12] Ministry of External Affairs, Government of India, “Prime Minister participated in the 26th SCO Summit in Bishkek,” 1 September 2026. https://www.mea.gov.in/outoging-visit-detail?41727/prime_minister_participated_in_the_26th_sco_summit_in_bishkek_kyrgyz_republic_september_01_2026=

[13] Reuters, “India’s Modi tells Russia’s Putin that war must end for humanity’s sake,” 31 August 2026. https://www.reuters.com/world/europe/indias-modi-tells-russias-putin-that-war-ukraine-must-end-humanitys-sake-2026-08-31/

[14] The State Council of the People’s Republic of China, “Xi puts forward four-point proposal at SCO Bishkek Summit,” 1 September 2026. https://english.www.gov.cn/news/202609/01/content_WS6a968278c6d00ca5f9a0cecc.html

[15] International Monetary Fund, “IMF Executive Board Concludes 2026 Article IV Consultation with Kyrgyz Republic,” 4 June 2026. https://www.imf.org/en/news/articles/2026/06/04/pr26185-kyrgyz-republic-imf-executive-board-concludes-2026-article-iv-consultation

[16] World Bank, “Kyrgyz Republic: Overview and Economic Outlook,” accessed 7 September 2026. https://www.worldbank.org/ext/en/country/kyrgyzrepublic

[17] The Times of Central Asia, “SCO Summit Delivers Institutional Reform but Leaves Development Bank Unsettled,” 7 September 2026. https://timesca.com/sco-summit-delivers-institutional-reform-but-leaves-development-bank-unsettled/

[18] The Astana Times, “China-Central Asia Trade Hits Record $106 Billion in 2025,” January 2026. https://astanatimes.com/2026/01/china-central-asia-trade-hits-record-106-billion-in-2025/

[19] UNESCO, “UNESCO supports regional dialogue on glacier and cryosphere monitoring in Central Asia,” 26 May 2026. https://www.unesco.org/en/articles/unesco-supports-regional-dialogue-glacier-and-cryosphere-monitoring-central-asia

[20] United Nations Assistance Mission in Afghanistan, “Update on the human rights situation in Afghanistan: April-June 2026,” July 2026. https://unama.unmissions.org/sites/default/files/2026-07/ENGLISH%20-%20Update%20on%20human%20rights%20in%20Afghanistan%20-%20April-June%202026.pdf

[21] Office of the UN High Commissioner for Human Rights, “Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China,” 31 August 2022. https://www.ohchr.org/en/documents/country-reports/ohchr-assessment-human-rights-concerns-xinjiang-uyghur-autonomous-region

[22] International Federation for Human Rights (FIDH), “Shanghai Cooperation Organisation: A Vehicle for Human Rights Violations,” 2012. https://www.fidh.org/en/region/europe-central-asia/publication-of-a-report-shanghai-cooperation-organisation-a-vehicle

[23] Human Rights Watch, “World Report 2026: Kyrgyzstan,” 2026. https://www.hrw.org/world-report/2026/country-chapters/kyrgyzstan

[24] Al Jazeera, “Kyrgyzstan hosts pivotal SCO summit amid global geopolitical shifts,” 3 September 2026. https://www.aljazeera.com/news/2026/9/3/kyrgyzstan-hosts-pivotal-sco-summit-amid-global-geopolitical-shifts

[25] Eurasianet, “Unusual downward trend seen in China’s trade with Central Asia,” 2026. https://eurasianet.org/unusual-downward-trend-seen-in-chinas-trade-with-central-asia

[26] Reuters, “EU bans some exports to Kyrgyzstan, lifts sanctions on Tajik banks,” 24 April 2026. https://www.reuters.com/business/finance/eu-bans-some-exports-kyrgyzstan-lifts-sanctions-tajik-banks-2026-04-24/

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.