رۇسىيەنىڭ ئۆز-ئۆزىنى ئوڭشاش ئىقتىدارىدىن ئايرىلىپ قېلىشىدىكى تۈپ سەۋەبلەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قارشى كەڭ كۆلەملىك ئۇرۇشى ئۇزۇنغا سوزۇلغانسېرى، كرېملنىڭ ئىچكى سىياسىي جاۋابى پەقەت ئۇرۇشقا قارشى پىكىرلەرنى باستۇرۇش بىلەنلا چەكلىنىپ قالمىدى. بىخەتەرلىك چۈشەنچىسىنىڭ ئۆزى ئۆزگەردى. دۆلەتكە تەھدىت دەپ قارىلىدىغان ساھە سىياسىي ئۆكتىچىلەردىن ھالقىپ، ئەمەلدارلار، كارخانىلار، تەتقىقات مەركەزلىرى، تېخنىكا شىركەتلىرى، چەت ئەل بىلەن ھەمكارلىشىدىغان ئالىملار ۋە ئادەتتىكى پۇقرالارغىچە كېڭەيدى.

ئاندرېي سولداتوف (Andrei Soldatov) بىلەن ئىرىنا بورېگان (Irina Borogan) نىڭ 2026-يىلى 31-ئاۋغۇست «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان «رۇسىيە پارانوياسىنىڭ بەدىلى: جاسۇس ئوۋلاش پۇتىننىڭ ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەيدۇ، ئەمما دۆلەتنى پالەچ قىلىدۇ» (The Price of Russian Paranoia: Spy Hunting Shores Up Putin’s Power—but Paralyzes the State) ناملىق ماقالىسىدە بۇ ئۆزگىرىشنى «تېررورلۇق ۋە ئاشقۇنلۇققا قارشى دۆلەت»تىن «جاسۇس ئىزدەيدىغان ئىستىخبارات دۆلىتى»گە ئۆتۈش دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ئاپتورلارنىڭ مەركىزىي تېزىسى شۇكى، جاسۇسلۇققا قارشى تۇرۇش لوگىكىسى پۇتىننىڭ سەرخىللار، ئورگانلار ۋە جەمئىيەت ئۈستىدىكى كونترولىنى كۈچەيتىدۇ، ئەمما شۇ كونترولنىڭ ئۆزى دۆلەتنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالنى كۆرۈش، خاتالىقنى تونۇش ۋە توغرا قارار چىقىرىش ئىقتىدارىنى زەئىپلەشتۈرىدۇ.

بۇ تېزىسنى «پۇتىن ۋە ئۇنىڭ بىخەتەرلىك ئاپپاراتلىرىنىڭ بارلىق تەھدىتلىرى خىيالىي» دېگەن شەكىلدە چۈشەندۈرۈش خاتا. ئۇرۇش جەريانىدا، رۇسىيە ھەقىقىي جاسۇسلۇق، بۇزغۇنچىلىق، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ھۇجۇمى ۋە ئىچكى قىسمىغىچە سىڭىپ كىرگەن ئۇكرائىنا مەخپىي ئوپېراتسىيەلىرىگە دۇچكەلدى. پۇتىننىڭ 2026-يىلى 24-فېۋرال فېدېراتسىيە بىخەتەرلىك ئىدارىسى (FSB) ھەيئىتىگە قىلغان سۆزىدىمۇ ئېنېرگىيە، قاتناش، سانائەت ۋە تەتقىقات مەركەزلىرى ئۈستىدىكى قوغداشنى كۈچەيتىش تەلەپ قىلىندى. شۇڭا، مەسىلە تەھدىتنىڭ بار-يوقلۇقىدا ئەمەس، بەلكى ھەقىقىي تەھدىتكە بېرىلگەن جاۋابنىڭ قايسى نۇقتىدىن باشلاپ پۈتكۈل دۆلەت باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ئۆزگەرتىۋېتىدىغانلىقىدا.

بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ماقالىنىڭ تېخىمۇ چوڭ سوئالى مۇنداق: ھەقىقىي بىخەتەرلىك خەۋپىگە قارشى قۇرۇلغان سىستېما قايسى ۋاقىتتا ھاكىمىيەتنىڭ سىياسىي كونترولىنى كۈچەيتىدىغان، ئەمما دۆلەتنىڭ ئۇچۇر مەنبەسىنى، تەشەببۇسكارلىقىنى، كەسپىي مۇستەقىللىقىنى ۋە ئۆز-ئۆزىنى ئوڭشاش قابىلىيىتىنى ئاجىزلاشتۇرىدىغان مېخانىزمغا ئايلىنىدۇ؟

بىخەتەرلىك سىياسىتىدىن دۆلەت باشقۇرۇش پەلسەپىسىگىچە

پۇتىن دەۋرىدە FSB ۋە باشقا «كۈچ ئورگانلىرى»نىڭ سىياسىي رولى ئەزەلدىن زور بولۇپ كەلدى. بىراق، 2022-يىلدىن كېيىن ئەكسىل ئىستىخباراتنىڭ رولى سۈپەت جەھەتتىن يېڭى باسقۇچقا ئۆتتى. «تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) ماقالىسىدە تەسۋىرلەنگەن «ئەكسىلئىستىخبارات قاپلىشى» (counterintelligence coverage) — يەنى ھەربىي قىسىم، دۆلەت ئورگانلىرى، سانائەت كارخانىلىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك ساھەلەرنىڭ ئىچىدە ئەكسىلئىستىخباراتنىڭ دائىملىق نازارەتچى بولۇشى — سوۋېت دەۋرىدىن قالغان دوكتىرىن بولسىمۇ، ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ئۇنى رۇسىيەنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي تۇرمۇشىغا تېخىمۇ كەڭ سىڭدۈرۈش پۇرسىتى ياراتتى.

بۇنىڭ نەتىجىسىدە بىخەتەرلىك بىلەن باشقۇرۇش ئارىسىدىكى چېگرا سۇسلاشتى. بىر كارخانىنىڭ ۋاقتىدا زاكازنى تاماملىيالماسلىقى ياكى خامچوتتىن ئېشىپ كېتىشى ئادەتتىكى باشقۇرۇش مەسىلىسى بولۇپلا قالماي، بىخەتەرلىك ئورگانلىرىنىڭ دىققىتىگە چۈشىدىغان ھادىسىگە ئايلىنىشى مۇمكىن. چەت ئەللىك تەتقىقاتچىلار بىلەن ئالاقە قىلىش ياكى خەلقئارالىق تۈرلەرگە قاتنىشىش پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقىدىن «مۇمكىن بولغان بىخەتەرلىك خەۋپى»گە ئايلانغاندا، ئورگان ۋە كارخانا باشلىقلىرىنىڭ ئەڭ بىخەتەر تاللىشى تەشەببۇسكارلىقنى ئازايتىش بولىدۇ.

بۇ ئۆزگىرىش قانۇن ساھەسىدىمۇ ئېنىق كۆرۈلىدۇ. ياۋروپا ئىتتىپاقى پاناھلىق ئورگىنى (EUAA) ۋە ب د ت نىڭ رۇسىيەدىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالىغا دائىر دوكلاتلىرىغا قارىغاندا، 2022-يىلدىن كېيىن دۆلەتكە خىيانەت ۋە چەت ئەل بىلەن مەخپىي ھەمكارلىشىش جىنايەتلىرىنىڭ دائىرىسى كېڭەيتىلدى، جازا ئېغىرلاشتۇرۇلدى ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكىگە دائىر ماددىلار ئۇرۇشقا قارشى پىكىر، پۇقراۋى تەشكىلاتلار ۋە مۇستەقىل ئاخباراتقا قارشى تېخىمۇ كەڭ قوللىنىلىشقا باشلىدى. بۇ يۈزلىنىش «خىيانەت»نىڭ پەقەت ھەقىقىي جاسۇسلۇقنىلا ئەمەس، بەلكى سىياسىي ساداقەتسىزلىك دەپ قارالغان ھەرىكەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىدىغان كاتېگورىيەگە ئايلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

يۇقىرىقى ماقالىدىكى ماكسىم پارشىن (Maksim Parshin) دېلوسى بۇ سىستېمىنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى نامايان قىلىدىغان تىپىك مىسال. رەقەملىك تەرەققىيات مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى بولغان پارشىن ئىمپورتنىڭ ئورنىنى بېسىش پىروگراممىسىغا مەسئۇل، ئۇرۇش ئىقتىسادى ئۈچۈن زۆرۈر بىر ئەمەلدار ئىدى. شۇنداق بولسىمۇ، FSB ئۇنى باشقىلارغا ئىبرەت بولىدىغان بىر دېلوغا ئايلاندۇردى. بۇ خىل دېلولارنىڭ سىياسىي سىگنالى «ئىقتىدارىڭ قانچىلىك مۇھىم بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، سادىقلىق ۋە ئىتائەت بىرىنچى ئورۇندا» دېگەن مەزمۇننى كۈچەيتىدۇ.

دۆلەت بىخەتەرلىك ئۇقۇمىنىڭ بۇنداق كېڭىيىشىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك لوگىكىسى بار: ئۇرۇش شارائىتىدا مۇداپىئە سانائىتى، تەتقىقات، ئېنېرگىيە ۋە ئۇل ئەسلىھەلەرنى قوغداش تەبىئىي ئەھۋال. مەسىلە بۇ قوغداشنىڭ ئېنىق چەكلىرى يوقاپ كەتكەندە باشلىنىدۇ. شۇ ۋاقىتتا، سىستېما ھەقىقىي جاسۇسنى بايقاشتىن كۆرە، «خاتا خەۋەر»، «خاتا قارار»، «كېچىككەن زاكاز» ياكى «چەت ئەل ئالاقىسى» قاتارلىقلارنى جازالاشقا مايىل بولىدۇ.

«سادىق، ئەمما كۈچسىز»: پۇتىن سىستېمىسىنىڭ ئۇچۇر مەسىلىسى

ئالېكساندرا پروكوپېنكو (Alexandra Prokopenko) نىڭ كارنېگى فوندى (Carnegie Endowment) ئۈچۈن ئېلان قىلغان «سادىق ئەمما كۈچسىز» (Loyal but Powerless) ماۋزۇلۇق تەتقىقاتى بۇ جەرياننى تېخىمۇ كەڭ سىياسىي قۇرۇلمىغا ئورۇنلاشتۇرىدۇ. ئۇنىڭ يۇقىرى ۋە ئوتتۇرا دەرىجىلىك ئەمەلدارلار، دۆلەت شىركەتلىرى ۋە سودا ساھەسىدىكى شەخسلەر بىلەن قىلغان سۆھبەتلىرىگە قارىغاندا، رۇسىيەدىكى رەھبەرلىك قاتلىمى مۇستەقىل سىياسىي سەرخىللاردىن كۆرە، يۇقىرىدىن بېرىلگەن نىشاننى ئىجرا قىلىدىغان باشقۇرغۇچىلار توپىغا بارغانسېرى ئوخشاپ قالماقتا.

بۇ تەتقىقاتتىن چىقىدىغان ئەڭ مۇھىم پەرق شۇكى، رۇسىيە سەرخىللىرى ماسلىشىش ئىقتىدارىدىن ئايرىلىپ قالمىغان، ئۇلار يۆنىلىشنى ئۆزگەرتىش ئىقتىدارىدىن ئايرىلغان. 2022-يىلى غەرب ئېمبارگولىرى يولغا قويۇلغاندا، تېخنوكراتلار پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىنى مۇقىملاشتۇرۇش، سودا يوللىرىنى قايتا تەشكىللەش، ئىمپورتقا ئورۇنباسار تېپىش ۋە ئىقتىسادنى ئۇرۇش ئېھتىياجىغا ماسلاشتۇرۇشتا كۆرۈنەرلىك قابىلىيەت نامايان قىلدى. ئەمما، ئۇلار «بۇ نىشاننىڭ ئۆزى توغرىمۇ؟» دېگەن سوئالنى قارار سىستېمىسىغا كىرگۈزۈش ھوقۇقىغا ئىگە ئەمەس.

دېمەك، پۇتىن سىستېمىسى «ھېچ ئىش قىلالمايدىغان پالەچ دۆلەت» ئەمەس. ئەكسىچە، يۇقىرىدىن نىشان ئېنىق بېرىلسە، بايلىقنى تېز توپلاش، سىياسىي توسالغۇلارنى ئازايتىش ۋە كىرىزىسقا ماسلىشىشتا كۈچلۈك. بىراق نىشاننىڭ ئۆزى خاتا بولسا، شۇ خاتالىقنى تۈزىتىدىغان مۇستەقىل ئاپپارات، رىقابەتچى سىياسىي كۈچ ياكى ھەقىقىي ئۇچۇر يەتكۈزۈش قانىلى بارغانسېرى ئازىيىپ بارىدۇ.

بۇ يەردە «تاشقى ئىشلار» دىكى ماقالىنىڭ «دۆلەتنى پالەچلەشتۈرۈش» دېگەن تېزىسىنى تېخىمۇ ئېنىقلاشقا بولىدۇ، يەنى، سىستېما بۇيرۇقنى ئىجرا قىلىشتا پالەچ ئەمەس، ئۇ تۆۋەندىن يۇقىرىغا ھەقىقىي ئۇچۇر، تۈزىتىش پىكرى، قارشى پىكىر ۋە كەسپىي ئاگاھلاندۇرۇش يەتكۈزۈشتە پالەچلىشىۋاتىدۇ. شەخسىيلەشكەن مۇستەبىت ھاكىمىيەتنىڭ ئەڭ چوڭ خەۋپىمۇ دەل مۇشۇ: رەھبەر قانچە كۈچلۈك بولسا، ئۇنىڭغا «ياق» ياكى «خاتا» دەيدىغان سىستېما شۇنچە ئاجىز بولىدۇ.

كارنېگى (Carnegie)، كامبرىج ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى (Cambridge University Press) ۋە «دېموكراتىيە ژۇرنىلى» (Journal of Democracy) دىكى رۇسىيەنىڭ ھاكىممۇتلەق باشقۇرۇش قۇرۇلمىسىغا دائىر تەتقىقاتلارمۇ بۇ مەسىلىنى ئوخشاش نۇقتىدىن يورۇتۇپ بېرىدۇ. كونترول بەك كۈچەيگەندە، رەھبەرلىككە بولغان سادىقلىق ئاشىدۇ، ئەمما ھەقىقىي ئۇچۇرنىڭ سۈپىتى تۆۋەنلەيدۇ. بۇ «كۈچلۈك رەھبەر ۋە ئاجىز ئورگان» پارادوكسىنىڭ ئەڭ روشەن ئىپادىلىرىنىڭ بىرىدۇر.

«ناچار خەۋەر»نىڭ يوقىلىشى: ئۇچۇر كىرىزىسى نېمىشقا ئىستراتېگىيەلىك مەسىلە؟

مۇستەبىت سىستېمىنىڭ ئەڭ چوڭ ئۇچۇر مەسىلىسى شۇكى، رەھبەرنىڭ قول ئاستىدىكىلەرگە سالغان جازا تەھدىتى قانچە چوڭ بولسا، ئۇلارنىڭ ناچار خەۋەرنى يۇقىرىغا يەتكۈزۈش ئىرادىسى شۇنچە ئازىيىدۇ. شۇنىڭ بىلەن، رەھبەرنىڭ كونترول دائىرىسى كېڭىيىدۇ، ئەمما ئۇ كۆرەلەيدىغان رېئاللىق تارىيىدۇ.

«تاشقى ئىشلار» ماقالىسى بۇنى رۇسىيە فېدېراتسىيەسى دۆلەتلىك ئىستاتىستىكا ئىدارىسى (Rosstat) ۋە باشقا دۆلەت ئورگانلىرىنىڭ ئىستاتىستىكىلىق مەلۇماتلارنى ئېلان قىلىشنى چەكلىشى ئارقىلىق كۆرسىتىدۇ. نوپۇس، ئەمگەك ھەققى، ئۆي-مۈلۈك چىقىمى، ئائىلە كىرىمى، جىنايەت، خامچوت، خەلقئارا زاپاس ۋە نېفىت-گاز ئىشلەپچىقىرىشىغا دائىر سانلىق مەلۇماتلارنىڭ بىر قىسمى ئاممىدىن يوشۇرۇلدى ياكى ئېلان قىلىش توختىتىلدى. بۇ سىرتقى تەتقىقاتچىلارنى چەكلەش بىلەنلا قالماي، كارخانىلار، رايون ئەمەلدارلىرى ۋە دۆلەت ئىچىدىكى سىياسەت تۈزگۈچىلەرنىڭمۇ ئومۇمىي ۋەزىيەت ھەققىدە تولۇق ئۇچۇرغا ئېرىشىشىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.

كرېملنىڭ باياناتى بىلەن يەرلىك رېئاللىق ئارىسىدىكى پەرقمۇ مۇشۇ ئۇچۇر بوشلۇقىنىڭ نەتىجىسى بولۇشى مۇمكىن. ماقالىدە قىرىمدىكى بېنزىن قىسلىقى مىسال قىلىنىپ، پۇتىننىڭ مۇقىم تەمىنات سىستېمىسىنىڭ قۇرۇلۇۋاتقانلىقى ھەققىدىكى بايانى بىلەن يەرلىك دوكلاتلار ئارىسىدا چوڭ پەرق بارلىقى كۆرسىتىلىدۇ. بۇنداق مىساللاردا مەسىلە پەقەت تەشۋىقاتلا ئەمەس، يۇقىرى رەھبەرنىڭ ئۆزىمۇ ھەقىقىي ئەھۋالدىن ئايرىلىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن.

شەرق تەتقىقاتى مەركىزى (OSW) نىڭ «رۇسىيەنىڭ ئاجىزلىقلىرى» (Russia’s Vulnerabilities) ناملىق دوكلاتى رۇسىيەنىڭ مەركەزلەشكەن ۋە شەخسىيلەشكەن باشقۇرۇش سىستېمىسىدا «رەھبەرلىك ئاڭلاشنى خالايدىغان نەتىجىگە ماس ئانالىز تەمىنلەش» مەسىلىسى بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ. 2022-يىلدىن بۇرۇن FSB نىڭ ئۇكرائىنا جەمئىيىتى ۋە سىياسىي مۇھىتىنى خاتا باھالىغانلىقى بۇنىڭ ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك مىساللىرىنىڭ بىرى. ئەگەر مۇتەخەسسىسلەر ناچار باھالاشنىڭ پەقەت كەسپىي خاتالىق بولۇپلا قالماي، سىياسىي خەتەرگە ئايلىنىشىدىن قورقسا، ئۇلارنىڭ رەھبەرلىككە ھەقىقىي ئەھۋالنى يەتكۈزۈش ئېھتىماللىقى تۆۋەنلەيدۇ.

شۇڭا، ئۇچۇرنى يوشۇرۇش سىرتقى دۈشمەنگە پايدىلىق سانلىق مەلۇماتلارنى چەكلەش بىلەن بىرگە، دۆلەتنىڭ ئۆزىنىڭ ۋەزىيەتنى ئۆلچەش قوراللىرىنىمۇ ئاجىزلاشتۇرىدۇ. ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن بۇنىڭ خەۋپى زور. دۆلەت مەسىلە پەيدا بولغاندا ئەمەس، بەلكى ئۇ كىرىزىسقا ئايلانغاندىن كېيىنلا ئۇنى كۆرۈشكە باشلايدۇ.

باستۇرۇش ھەمىشە دۆلەتنىڭ ئاجىزلىقىنى بىلدۈرەمدۇ؟

بۇ يەردە مۇھىم بىر خاتا يەكۈندىن ساقلىنىش كېرەك، ئۇ بولسىمۇ باستۇرۇشنىڭ كۆپىيىشى دەرھال ھاكىمىيەتنىڭ ئاجىزلاپ كەتكەنلىكىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئەكسىچە، رۇسىيەنىڭ تەجرىبىسى باستۇرۇشنىڭ قىسقا ۋە ئوتتۇرا مۇددەتتە سىياسىي مۇقىملىقنى ساقلاشتا ناھايىتى ئۈنۈملۈك بولالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. «ئەركىنلىك سارىيى» (Freedom House) ۋە ب د ت دوكلاتلىرىدا سىياسىي پىكىر، تور بوشلۇقى ۋە پۇقرالار پائالىيىتىگە قارىتىلغان چەكلىمىلەرنىڭ زور دەرىجىدە كېڭەيگەنلىكى خاتىرىلەنگەن بولسىمۇ، بۇ بېسىم ھازىرغىچە سەرخىللارنىڭ كەڭ كۆلەملىك پارچىلىنىشىنى پەيدا قىلمىدى.

بۇنىڭ سەۋەبى قورقۇنچنىڭ پەقەت جازالا بولماستىن، بەلكى ئالدىنئالا ئۆز-ئۆزىنى چەكلەش مېخانىزمىغا ئايلىنىشىدۇر. كىشىلەر جازاغا ئۇچرىمىسىمۇ، جازاغا ئۇچراش ئېھتىماللىقىنى ھېسابلاپ ھەرىكىتىنى ئۆزگەرتىدۇ. نەتىجىدە، ھاكىمىيەت ھەر بىر ئادەمنى بىۋاسىتە نازارەت قىلىشقا مەجبۇر بولمايلا، جەمئىيەت ۋە دۆلەت ئاپپاراتى ئىچىدە ئۆز-ئۆزىنى نازارەت قىلىش مۇھىتى يارىتالايدۇ.

شۇڭا «كونترول كۈچەيدى، دېمەك، دۆلەت دەرھال ئاجىزلىدى» دېگەن فورمۇلا توغرا ئەمەس. تېخىمۇ توغرا تەھلىل شۇكى، كونترولنىڭ سىياسىي پايدىسى تېز كۆرۈلىدۇ، ئەمما تۈزۈلمە خاراكتېرلىك بەدىلى ئاستا – ئاستا جۇغلىنىدۇ. بۈگۈنكى سادىقلىق پۇتىننىڭ ھاكىمىيىتىنى قوغدىشى مۇمكىن، ئەمما ئۇزۇن مۇددەتتە تەشەببۇسكارلىقنى، ئىچكى مۇنازىرىنى، كەسپىي رىقابەتنى ۋە ئورۇنباسار رەھبەرلەرنىڭ شەكىللىنىشىنى ئاجىزلىتىدۇ.

بۇ ئەھۋال «پۇتىندىن كېيىنكى رۇسىيە» مەسىلىسىگە بىۋاسىتە باغلىنىدۇ. ئەگەر نەچچە ئون يىللىق سىستېما مۇستەقىل سىياسىي رەھبەرلەرنى ئەمەس، بەلكى سادىق باشقۇرغۇچىلارنى يېتىشتۈرسە، رەھبەرلىك ئالماشقان كۈندە ئىسلاھاتنى باشلايدىغان تەييار ۋە تەشكىللىك سەرخىللارنىڭ بولۇشىغا كاپالەت يوق. بوشلۇقنى ئەڭ ياخشى تەشكىللەنگەن كۈچ تولدۇرىدۇ. بۇ كۈچنىڭ دېموكراتىك بولۇشى ناتايىن.

پۇتىن سىستېمىسىنىڭ مۇھىم كۈچى: كىرىزىسقا ماسلىشىش ئىقتىدارى

«تاشقى ئىشلار» ماقالىسىدىكى «دۆلەتنى پالەچلەشتۈرىدۇ» دېگەن جۈملە كۈچلۈك بولسىمۇ، ئۇ رۇسىيەنىڭ ئەمەلىي ئىقتىدارىنى تۆۋەن مۆلچەرلەش خەۋپىنى تۇغدۇرىدۇ. 2022-يىلدىن كېيىن رۇسىيە دۆلىتى ئېغىر ئېمبارگو، مالىيە بېسىمى، غەرب تېخنىكىسىدىن ئايرىلىپ قېلىش ۋە زور ئۇرۇش چىقىمىغا قارىماي، ئىقتىسادنىڭ دەرھال يىمىرىلىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالالىدى. بۇ، رۇسىيە مەركىزىي بانكىسى، مالىيە تېخنوكراتلىرى، سانائەت باشقۇرغۇچىلىرى ۋە سودا تورىنىڭ تېز ماسلىشىش ئىقتىدارىنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

مەركىزىي بانكىنىڭ 2026–2028 يىللىق پۇل سىياسىتى ھۆججەتلىرىمۇ بىرلا ۋاقىتتا ئىككى ھەقىقەتنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ: رۇسىيە ئىقتىسادى قىسقا مۇددەتلىك مۇقىملىقنى ساقلاپ قالالىدى، ئەمما تېخنىكىغا ئېرىشىش چەكلىمىسى، ئەمگەك كۈچى قىسلىقى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمىنىڭ تۆۋەنلىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ئېشىش يوشۇرۇن كۈچىنى چەكلەيدۇ. بۇ دەل «ماسلىشىش كۈچى بار، ئەمما تەرەققىيات ۋە ئۆز-ئۆزىنى تۈزىتىش ئىقتىدارى چەكلىك» دېگەن پەرقنى كۈچەيتىدۇ.

بىخەتەرلىك دۆلىتى بىلەن تېخنىكا ساھەسى ئارىسىدىكى زىددىيەتمۇ مۇشۇ يەردە تېخىمۇ ئېنىق كۆرۈنىدۇ. يۇقىرىقى ماقالىدە كۆرسىتىلگەن «Cloudflare» مىسالى ۋە چەت ئەل قاتناشقان ئىلمىي-تېخنىكىلىق تۈرلەرنى FSB تەستىقىغا باغلاش، رۇسىيەنىڭ تېخنىكىلىق مۇستەقىللىققا ئېھتىياجى ئەڭ چوڭ بولغان بىر ۋاقىتتا، خەلقئارالىق ئالاقە ۋە يېڭى چارە ئىزدەشنى تېخىمۇ خەۋپكە دۇچار قىلىدۇ. تېخنىكا ساھەسىدە خاتالىق سادىر قىلىشقا رۇخسەت قىلىنمىسا، يېڭىلىق يارىتىشمۇ ئاجىزلايدۇ.

سانائەتتە مۇداپىئە زاكازلىرىغا قاتنىشىشنىڭ ئۆزىلا FSB نازارىتىنى ئېلىپ كەلسە، كارخانا باشلىقلىرىنىڭ خەۋپكە تەۋەككۈل قىلىش خاھىشى تۆۋەنلەيدۇ. «Gazprom Energoholding» رەھبەرلىرىنىڭ قولغا ئېلىنىشىغا ئوخشاش دېلولار كەڭ سانائەت ساھەسىگە «مۇۋەپپەقىيەتسىزلىك پەقەت كەسپىي مەسىلە بولۇپلا قالمايدۇ» دېگەن سىگنال بېرىدۇ. بۇ قىسقا مۇددەتتە ئىنتىزام يارىتىشى مۇمكىن، ئەمما ئۇزۇن مۇددەتتە باشقۇرغۇچىلارنى مەسىلە ھەل قىلىشتىن كۆرە، ئۆزىنى قوغداشقا ئىتتىرىدۇ.

شۇڭا، رۇسىيە دۆلىتىنىڭ كۈچى بىلەن پۇتىن ھاكىمىيىتىنىڭ كۈچىنى پەرقلەندۈرۈش كېرەك. ھاكىمىيەتنىڭ بۇيرۇقنى ئىجرا قىلدۇرۇش قابىلىيىتى كۈچەيگەن بولۇشى مۇمكىن، ئەمما، دۆلەتنىڭ ئوخشىمىغان ئورگانلار ئارىسىدىكى سۈپەتلىك ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش، مەسئۇلىيەتنى بۆلۈش ۋە خاتالىقنى تۈزىتىش ئىقتىدارى بىرلا ۋاقىتتا تۆۋەنلىشى مۇمكىن.

«چەت ئەل دۈشمىنى» ۋە «ئىچكى خائىن»نىڭ ئۆز-ئۆزىنى كۈچەيتىدىغان چەمبىرى

رۇسىيەدىكى جاسۇس ئىزدەش پائالىيىتىنى دۆلەت ئىچى سىياسىتىدىن ئايرىپ قاراش يېتەرلىك ئەمەس. ئۇ پۇتىن ھاكىمىيىتىنىڭ رۇسىيەنى «قورشاۋ ئاستىدىكى قەلئە» دەپ تەسۋىرلەيدىغان كەڭ سىياسىي ھېكايىسىنىڭ بىر قىسمىدۇر. بۇ ھېكايىدە غەرب رۇسىيەنى ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىنلا ئەمەس، بەلكى ئۆكتىچىلەر، ئاخباراتچىلار، ئالىملار، خەلقئارالىق تەشكىلاتلار ۋە جەمئىيەت ئىچىدىكى «ئىچكى ۋاكالەتچىلەر» ئارقىلىق پارچىلاشقا تىرىشىدۇ دەپ قارىلىدۇ.

بۇ ھېكايە كىرېمل ئۈچۈن كۈچلۈك قانۇنىيلاشتۇرۇش ۋاسىتىسىدۇر. ئىچكى نارازىلىق دۆلەت سىياسىتىگە قايتۇرۇلغان تەبىئىي ئىنكاس دەپ ئەمەس، بەلكى چەت ئەل دۈشمىنىنىڭ تەسىرى دەپ چۈشەندۈرۈلگەندە، باستۇرۇش سىياسىي تاللاشتىن «ۋەتەننى قوغداش مەجبۇرىيىتى»گە ئايلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن، دۆلەت بىخەتەرلىكىنىڭ دائىرىسى يەنە بىر قېتىم كېڭىيىدۇ.

بۇ ئۆز-ئۆزىنى كۈچەيتىدىغان خەتەرلىك بىر چەمبەرنى شەكىللەندۈرىدۇ. سىرتقى ئۇرۇش ئىچكى بىخەتەرلىك مېخانىزمىنى كۈچەيتىدۇ؛ كۈچەيگەن بىخەتەرلىك مېخانىزمى ئۆز نۆۋىتىدە ھاكىمىيەتنىڭ قانۇنىيلىقىنى قوغداش ئۈچۈن سىرتقى دۈشمەن يارىتىشقا تېخىمۇ ئېھتىياجلىق بولىدۇ. بۇنىڭ نەتىجىسىدە دىپلوماتىك يۇمشاش ياكى سىرتقى توقۇنۇشنىڭ ئازىيىشىمۇ ئىچكى سىياسىي سىستېما ئۈچۈن يامان ئەمەس پايدا بولۇپ قالىدۇ، چۈنكى، ئۇ كونترولنى قانۇنىيلاشتۇرىدىغان ئاساسلىق ھېكايىنى ئاجىزلىتىشى مۇمكىن.

شۇڭا رۇسىيەنىڭ ئىچكى بىخەتەرلىك سىياسىتى بىلەن ئۇنىڭ سىرتقى سىياسىتىنى بىر-بىرىدىن پۈتۈنلەي ئايرىپ تەھلىل قىلىش قىيىن. ئىچكى گۇمانخورلۇق سىرتقى تاجاۋۇزچانلىقنى ئاپتوماتىك پەيدا قىلمايدۇ، ئەمما ئۇ سىرتقى توقۇنۇشنى سىياسىي جەھەتتىن تېخىمۇ «پايدىلىق» قىلىدىغان قۇرۇلمىلىق رىغبەت يارىتالايدۇ.

يەكۈن: پۇتىن ئۈچۈن سىياسىي مۇۋەپپەقىيەت، رۇسىيە ئۈچۈن ئورگان خاراكتېرلىك خەۋپ

سولداتوف بىلەن بورېگاننىڭ «تاشقى ئىشلار» ژۇرنىلىدىكى ماقالىسىنى، كارنېگى، ب د ت، EUAA، OSW، «ئەركىنلىك سارىيى»، رۇسىيە مەركىزىي بانكىسى ۋە مۇستەبىت باشقۇرۇشقا دائىر ئاكادېمىك تەتقىقاتلار بىلەن بىرلىكتە ئوقۇغاندا، رۇسىيەنىڭ نۆۋەتتىكى سىياسىي قۇرۇلمىسى ھەققىدە تېخىمۇ تەڭپۇڭ بىر سۈرەت ھاسىل بولىدۇ.

بىرىنچىدىن، پۇتىننىڭ بىخەتەرلىك سىستېمىسى قىسقا مۇددەتتە مەغلۇپ بولغان ئەمەس. ئۇ سەرخىللارنى ئىنتىزامغا سالدى، ئۇرۇشقا قارشى تەشكىللىك سىياسىي قارشىلىقنى ئاجىزلاشتۇردى، دۆلەت ئاپپاراتىنىڭ يۇقىرى رەھبەرلىك بۇيرۇقىغا بويسۇنۇشىنى كۈچەيتتى ۋە 2022-يىلدىن كېيىنكى زور ئىقتىسادىي كىرىزىسقا ئۈنۈملۈك تاقابىل تۇرالىدى.

ئىككىنچىدىن، بۇ مۇۋەپپەقىيەتنىڭ بەدىلى دەرھال كۆرۈنمەيدۇ. ئۇ، ئۇچۇر سۈپىتى، تەشەببۇسكارلىق، كەسپىي مۇستەقىللىق، تېخنىكىلىق يېڭىلىق يارىتىش، ئورگانلارنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە سىياسىي ئورۇنباسارلارنىڭ شەكىللىنىشى جەريانىدا ئاستا-ئاستا توپلىنىدۇ. سىستېما بۈگۈن مۇستەھكەم كۆرۈنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۆزىنىڭ كەلگۈسىدىكى باشقۇرۇش بايلىقىنى خورىتىۋاتقان بولۇشى مۇمكىن.

ئۈچىنچىدىن، بۇ سىستېمىنىڭ ئەڭ چوڭ ئاجىزلىقى «بۇيرۇقنى ئىجرا قىلالماسلىق» ئەمەس، بەلكى خاتا بۇيرۇقنى خاتا دەپ تونۇش مېخانىزمىنىڭ يوقاپ كېتىشىدۇر. رۇسىيە دۆلىتى قىسقا مۇددەتلىك كىرىزىسنى زور بايلىق بىلەن باشقۇرالايدۇ، ئەمما پۇتىن بەلگىلىگەن ئىستراتېگىيەلىك نىشاننىڭ ئۆزى خاتا بولسا، ئۇنى ئىچكى سىستېمىدىن ئۆزگەرتىدىغان قاناللار بارغانسېرى تارىيىدۇ.

تۆتىنچىدىن، بۇ ئەھۋال غەرب ئۈچۈنمۇ «رۇسىيە ئاجىزلاۋاتىدۇ، شۇڭا خەۋپ تۆۋەنلەيدۇ» دېگەن راھەت يەكۈننى بەرمەيدۇ. شەخسىيلەشكەن، ئۇچۇر قاناللىرى بۇرمىلانغان ۋە ئۆزىنى قورشاۋ ئاستىدا دەپ قارايدىغان دۆلەت، بەزى ئەھۋاللاردا تېخىمۇ خاتا ھېسابلايدىغان، تېخىمۇ چوڭ خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىدىغان ۋە سىرتقى كىرىزىسنى ئىچكى مۇقىملىق ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان بولۇپ قېلىشى بولۇشى مۇمكىن.

شۇڭا، رۇسىيەنىڭ كەلگۈسىنى ئۆلچەيدىغان ئەڭ مۇھىم كۆرسەتكۈچ FSB نىڭ قانچىلىك كىشىنى قولغا ئالغانلىقى ياكى پۇتىننىڭ ئاممىۋى قوللاش نىسبىتىلا ئەمەس. تېخىمۇ مۇھىم سوئال شۇكى، رۇسىيە دۆلىتى قانچىلىك ھەقىقىي ئۇچۇرنى يۇقىرىغا يەتكۈزەلەيدۇ؟ قانچىلىك مۇستەقىل كەسپىي قارارغا يول قويىدۇ ۋە رەھبەرلىك خاتالاشقاندا سىستېما ئۆزىنى قانچىلىك تۈزىتىۋالالايدۇ؟

ئەگەر بۇ ئۈچ ئىقتىدار داۋاملىق تۆۋەنلىسە، پۇتىن سىستېمىسى سىرتتىن تېخىمۇ قاتتىق ۋە مۇستەھكەم كۆرۈنگىنى بىلەن، ئىچكى جەھەتتىن تېخىمۇ نازۇك بولىدۇ. ئۇنىڭ خەۋپى يېقىن كەلگۈسىدە چوقۇم يىمىرىلىش ئەمەس، بەلكى خاتالىقلار جۇغلىنىپ، ئورگانلار ئۇنى تۈزىتىشكە قادىر بولمىغان بىر پەيتتە تۇيۇقسىز چوڭ كىرىزىسقا يولۇقۇش ھېسابلىنىدۇ.

شۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، «رۇسىيە پارانوياسى»نىڭ ھەقىقىي بەدىلى قورقۇنچنىڭ ئۆزى ئەمەس. ئۇ — ھاكىمىيەتنى قوغداش ئۈچۈن قۇرۇلغان سىستېمىنىڭ بارغانسېرى دۆلەتنىڭ رېئاللىقنى تونۇش ۋە ئۆزىنى تۈزىتىش ئىقتىدارىنى چەكلەپ قويۇشىدۇر.

ئاساسىي مەنبە:

Soldatov, Andrei, and Irina Borogan. “The Price of Russian Paranoia: Spy Hunting Shores Up Putin’s Power—but Paralyzes the State.” Foreign Affairs, August 31, 2026. https://www.foreignaffairs.com/russia/price-russian-paranoia

مەنبەلەر:

Prokopenko, Alexandra. “Loyal but Powerless: The Downgrading of Russia’s Elite.” Carnegie Endowment for International Peace, June 17, 2026. https://carnegieendowment.org/research/2026/06/russia-elites-political-overview

Prokopenko, Alexandra. From Sovereigns to Servants: How the War Against Ukraine Reshaped Russia’s Elite. Carnegie Endowment for International Peace, June 2026. https://carnegieendowment.org/russia-eurasia/research/2026/06/russia-elites-book

OSW Centre for Eastern Studies. Russia’s Vulnerabilities: How the West Can Exploit Them and Win the Systemic War. March 31, 2026. https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-report/2026-03-31/russias-vulnerabilities

United Nations, Special Rapporteur on the Situation of Human Rights in the Russian Federation. Rule of Fear: Silencing Dissent and Anti-War Expression in the Russian Federation in the Name of National Security. 2025. https://digitallibrary.un.org/record/4090435/files/A_80_382-EN.pdf

European Union Agency for Asylum. The Russian Federation: Country Focus. 2025–2026. https://www.euaa.europa.eu/

Bank of Russia. Monetary Policy Guidelines for 2026–2028 and related official statements. https://www.cbr.ru/eng/about_br/publ/ondkp/on_2026_2028/

Freedom House. Freedom in the World 2026: Russia. https://freedomhouse.org/country/russia/freedom-world/2026

Stoner, Kathryn. “The Putin Myth.” Journal of Democracy 34, no. 2 (2023). https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-putin-myth/

Greene, Samuel A., et al. Dialogue with the Dictator: Authoritarian Legitimation and Information Management in Putin’s Russia. Cambridge University Press, 2024.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.