ستىفېن م. ۋولتنىڭ «پاتقاققا پېتىۋاتقانلىقىڭىزنىڭ ئەڭ روشەن ئالامەتلىرى» ناملىق ماقالىسىگە تەقرىز
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
«پاتقاق» ھەربىي مەغلۇبىيەتتىن كەڭرەك بىر ئۇقۇم. خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر پىروفېسسورى ستىفېن م. ۋولت 2026-يىلى 10-سېنتەبىر «تاشقى سىياسەت» ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان «پاتقاققا پېتىۋاتقانلىقىڭىزنىڭ ئەڭ روشەن ئالامەتلىرى» ناملىق ماقالىسىدە، چوڭ دۆلەتلەرنىڭ قانداق قىلىپ ئۆزلىرى تاللىغان، ئەمما ئاخىرىدا چىقىش يولى تېپىلمىغان ئۇرۇشلارغا پېتىپ قالىدىغانلىقىنى تەھلىل قىلىدۇ. ئۇنىڭچە، كۈچلۈك دۆلەتنىڭ ئەقىل-پاراسىتى پەقەت ئۇرۇشتا غەلىبە قىلىش بىلەن ئەمەس، قىممەت، ئۇزۇن ۋە ئىستراتېگىيەلىك پايدىسى چەكلىك توقۇنۇشلارغا كىرىپ قالماسلىق ئىقتىدارى بىلەنمۇ ئۆلچىنىدۇ. [1]
ۋولت «پاتقاق»نى ئادەتتىكى مەغلۇبىيەت دەپ قارىمايدۇ. بۇ ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى نىشانى بىلەن كېيىنكى تەننەرخى ئارىسىدىكى نىسبەت بۇزۇلۇپ، چىقىشنىڭ ئۆزى كىرىشتىن سىياسىي جەھەتتە قىممەت بولۇپ قالغان ھالەتنى كۆرسىتىدۇ. ۋىيېتنام، ئىراق ۋە ئافغانىستان بۇ مودېلنىڭ ئەڭ روشەن مىساللىرى ھېسابلىنىدۇ. بۈگۈنكى ئىران ئۇرۇشى ۋە رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشى بولسا بۇ مەسىلىنى يېڭى تارىخىي شارائىتتا قايتا ئوتتۇرىغا قويۇۋاتىدۇ. [1] [2] [5]
بۇ تېزىسنىڭ كۈچلۈك تەرىپى شۇكى، ئۇ «كىم كۈچلۈك؟» دېگەن ئاددىي ھەربىي سوئالنى «كىم ئۆزىگە پايدىسىز ئۇرۇشتىن ساقلىنىشنى ياكى ۋاقتىدا چىقىشنى بىلىدۇ؟» دېگەن تېخىمۇ ئىستراتېگىيەلىك سوئالغا ئايلاندۇرىدۇ. بىروۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ « ئۇرۇشنىڭ تەننەرخى» ناملىق تەتقىقاتى 11-سېنتەبىردىن كېيىنكى ئامېرىكا ئۇرۇشلىرىنىڭ 8 تىرىليون دوللاردىن ئارتۇق بىۋاسىتە ۋە مەجبۇرىي مالىيە تەننەرخى پەيدا قىلغانلىقىنى مۆلچەرلەيدۇ. بۇ سان ھەربىي غەلىبە بىلەن ئىستراتېگىيەلىك ئۈنۈم ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ قانچىلىك چوڭ بولالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [3]
شۇنداقتىمۇ، ۋولتنىڭ ماقالىسىنى پەقەت «ئۇرۇشقا قارشى» بىر نەسىھەت دەپ ئوقۇش يېتەرلىك ئەمەس. ئۇنىڭ ئارقىسىدىكى ئاساسلىق مەسىلە دۆلەتلەرنىڭ قانداق قارار چىقىرىدىغانلىقى، رەھبەرلەرنىڭ قانداق ئۇچۇرغا ئىشىنىدىغانلىقى، «ئىناۋەت» ۋە «يۈز» قاتارلىق سىياسىي-پسىخولوگىيەلىك ئامىللارنىڭ قانداق قىلىپ ئۇرۇشقا ئالدى بىلەن خاتا كىرىشكە، ئاندىن خاتا ئۇرۇشنى داۋاملاشتۇرۇشقا سەۋەب بولىدىغانلىقىدۇر. [8] [9]
بىرىنچى باسقۇچ: خاتا ئۇرۇشقا كىرىشنىڭ قارار زەنجىرى
ۋولتنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشلىرىنى بىر-بىرىدىن ئايرىم تىزىملىك دەپ ئەمەس، زەنجىر دەپ قاراش تېخىمۇ پايدىلىق. بىرىنچى ھالقا، نىشان دۆلەت ۋە ئۇنىڭ جەمئىيىتىنى يېتەرلىك بىلمەسلىك. ئۇرۇش باشلاشتىن بۇرۇن رەھبەرلىك قارشى تەرەپنىڭ مىللىي كىملىكى، تۈزۈمىنىڭ چىدامچانلىقى، يەرلىك كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ۋە سىرتقى كۈچلەرنىڭ ئىنكاسىنى خاتا مۆلچەرلىسە، كېيىنكى بارلىق پىلانلار شۇ خاتا ئاساس ئۈستىگە قۇرۇلىدۇ. [1]
ئىككىنچى ھالقا، مەنپەئەتدار مەسلىھەتچىلەرنىڭ رولى. ۋولت ئىراق ئۇرۇشىدىن ئىلگىرى ئامېرىكا رەھبەرلىرىنىڭ ئەھمەد چەلەبىگە ئوخشاش سۈرگۈندىكى ئىراق ئۆكتىچىلىرىنىڭ مۇبالىغە قىلىنغان تەسۋىرىگە بەك ئىشىنىپ كەتكەنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. بۈگۈنكى ئىران مەسىلىسىدىمۇ ئادەمگە ئەنە شۇ ئوخشاش خاتالىقنى ئەسلىتىدۇ. مەسىلە بۇنداق شېرىكلەرنىڭ چوقۇم يالغان سۆزلىشىدە ئەمەس، ئۇلارنىڭ ئۆزلىرى ئارزۇ قىلغان نەتىجىنى «ئەڭ مۇمكىن نەتىجە» دەپ كۆرسىتىشتە ماددىي ۋە سىياسىي مەنپەئەتىنىڭ بارلىقىدا. [1] [10]
ئۈچىنچى ھالقا، ئوپچە تەپەككۇر خاتالىقى. بىر رەھبەر ئەتراپىغا ئۆزىگە ئوخشاش قاراشتىكى، ياكى ئۇنىڭغا قارشى چىقىشتىن قورقىدىغان كىشىلەرنى توپلىغاندا، قارار جەريانىدىكى «قارشىلىق» يوقىلىدۇ. شۇ ۋاقىتتا ئەڭ مۇھىم مەسىلە «بۇ پىلاننىڭ ئاجىز يېرى نېمە؟» ئەمەس، «رەھبەرنىڭ پىلانىنى قانداق ئەمەلگە ئاشۇرىمىز؟» بولۇپ قالىدۇ. ئىراق ئۇرۇشى ھەققىدىكى يېڭى ئاكادېمىك تەتقىقاتلارمۇ قارار جەريانىدىكى ئەقلىي بىر تەرەپلىمىلىك ۋە سىياسىي ئالدىن بېكىتىلگەن پەرەزلەرنىڭ رولىنى تەكىتلەيدۇ. [10]
تۆتىنچى ھالقا، ھەددىدىن زىيادە ئىشەنچ. قارشى تەرەپ ھەربىي جەھەتتىن ئاجىز، تۈزۈم ئىچىدىن بۇزۇلۇش ئالدىدا، خەلق بولسا سىرتقى كۈچنى قارشى ئالىدۇ دېگەن ئۈچ پەرەز، ۋيېتنامدىن ئىراققىچە، ئۇكرائىنادىن ئىرانغىچە قايتا-قايتا كۆرۈلدى. ھەربىي كۈچنىڭ ئۈستۈنلۈكى كۆپىنچە «ئۇرۇشنىڭ بىرىنچى باسقۇچى»نى ھەل قىلىدۇ، ئەمما سىياسىي نەتىجىنى، تۈزۈم قۇرۇشنى ياكى قارشى تەرەپنىڭ ئىرادىسىنى ھەل قىلمايدۇ. [1] [2]
بەشىنچى ھالقا، يەرلىك شېرىكنىڭ ئىقتىدارىنى ئۆزىنىڭ ئىستراتېگىيەسى بىلەن ئارىلاشتۇرۇۋېتىش. ئامېرىكىنىڭ ۋىيېتنام، ئافغانىستان ۋە ئىراقتىكى تەجرىبىسىدە، ۋاشىنگتوننىڭ زور بايلىق ۋە ھەربىي كۈچى يەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىي قانۇنىيلىقى، ئىچكى بىرلىكى ياكى ئىدارە ئىقتىدارىنىڭ ئورنىنى تولدۇرالمىدى. رۇسىيەنىڭ 2022-يىلى كيېۋ ھۆكۈمىتىنىڭ تېز يىمىرىلىشىنى كۈتكەنلىكىمۇ قارشى تەرەپنىڭ مىللىي ئىرادىسىنى تۆۋەن مۆلچەرلەشنىڭ باشقا بىر شەكلى ئىدى. [1] [5]
بۇ زەنجىرنىڭ ئەڭ خەتەرلىك تەرىپى ھەر بىر خاتالىقنىڭ كېيىنكى خاتالىقنى كۈچەيتىشىدۇر. نىشان دۆلەت ھەققىدە بىلىم ئاز بولسا، مەنپەئەتدار مەسلىھەتچى تېخىمۇ قايىل قىلارلىق كۆرۈنىدۇ. تالاش-تارتىش يوق بولسا، ھەددىدىن زىيادە ئىشەنچ تېخىمۇ ئاسان شەكىللىنىدۇ، شۇ ئىشەنچ ئۈستىگە قۇرۇلغان ئۇرۇش پىلانى مەغلۇپ بولغاندا بولسا، رەھبەرلەر «پىلان خاتا» دېيىشتىن كۆرە «يەنە بىر ئاز كۈچ بولسا بولاتتى» دېگەن يەكۈنگە مايىل بولىدۇ. [1] [8]
ئىككىنچى باسقۇچ: نېمىشقا چىقىش كىرىشتىن قىيىن؟
ئۇرۇشنىڭ دەسلەپكى پەرەزلىرى خاتا چىققاندىن كېيىن، ئەقىلگە مۇۋاپىق قارار «زىياننى توختىتىش» بولۇشى مۇمكىن. ئەمما دەل مۇشۇ باسقۇچتا ئىستراتېگىيەلىك پاتقاقنىڭ ئىككىنچى مېخانىزمى، يەنى، ئۇرۇشتىن چىقىشقا قارشى سىياسىي توسالغۇلار ئىشقا كىرىشىدۇ. رەھبەرلەر ئىلگىرىكى تەننەرخنى كېيىنكى قارارغا باغلاپ، «شۇنچە مال ۋە قان كەتكەن تۇرسا، ئەمدى قانداق چىقىمىز؟» دەپ ئويلاشقا باشلايدۇ. [8] [9]
پىسخولوگىيە ۋە خەلقئارا مۇناسىۋەت تەتقىقاتى بۇنى «سەرپ قىلىنىپ بولغان تەننەرخ» ۋە «يۈزدىن ئايرىلىش» مەسىلىسى بىلەن چۈشەندۈرىدۇ. Jonathan Renshon نىڭ تەجرىبە تەتقىقاتىدا، نوپۇز ياكى ئورۇن يوقىتىشتىن قورقۇش، قارار بەرگۈچىلەرنى ئاللىقاچان ناچارلىشىۋاتقان تاللاشقا يەنە بايلىق سەرپ قىلىشقا مايىل قىلىپ قويىدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن. بۇ ۋولتنىڭ «غەلىبە ئاشۇ دوقمۇشنىڭ كەينىدىلا» دېگەن سىياسىي رىۋايەتنىڭ نېمىشقا ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدىغانلىقى ھەققىدىكى قارىشىغا نەزەرىيەۋى ئاساس سېلىپ بېرىدۇ. [8]لېكىن بارلىق داۋاملاشتۇرۇش قارارى «ئەقلىي خاتالىق» ئەمەس. ئۇرۇشنى توختىتىش جەريانى ھەققىدىكى تەتقىقاتلار رەھبەرلەرنىڭ كەلگۈسىدىكى ئىناۋەت، كېلىشىم شەرتى، دۈشمەننىڭ كېيىنكى ھەرىكىتى ۋە ئىچكى سىياسىي تەننەرخنىمۇ ھېسابلايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دېمەك، بەزىدە «يەنە داۋاملاشتۇرۇش» ئالدىنقى تەننەرخنى قايتۇرۇۋېلىش ئارزۇسىدىن ئەمەس، ناچار كېلىشىمدىن ساقلىنىش ئۈچۈنمۇ بولۇشى مۇمكىن. [9]
شۇنداقتىمۇ «ئىناۋەت»نىڭ ئۆزى ئاسانلا ھەددىدىن زىيادە چوڭايتىلىدۇ. ۋولت ۋيېتنامدىكى مىسال ئارقىلىق، رەھبەرلەرنىڭ بىر چەت رايوندىكى چېكىنىشنى پۈتۈن ئىتتىپاقداشلار تورىنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن تەڭلەشتۈرۈپ قويىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. تارىخ بولسا كۆپ ئەھۋالدا ئىتتىپاقداشلارنىڭ دۆلەتنىڭ ھەر بىر توقۇنۇشتا قالغان-قالمىغانلىقىدىن كۆرە، شۇ دۆلەتنىڭ كونكرېت مەنپەئەتى ۋە كۈچ ئىقتىدارىغا قاراپ ئىش قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [1] [9]
چىقىشنى قىيىنلاشتۇرىدىغان يەنە بىر ئامىل بولسا ئىچكى سىياسەت. رەھبەر ئۇرۇشنى ئۆزى قوزغىغان بولسا، ئۇ مۇرەسسە، كېلىشىم ياكى چېكىنىشنى «مەغلۇبىيەت» دەپ تونۇشى ۋە بۇنى ئۆز قارارىنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلىش دەپ ئويلاپ قېلىشى مۇمكىن. شۇڭا بىر قىسىم رەھبەرلەر مەسىلىنى ھەل قىلىشتىن كۆرە، ئۇنى كېيىنكى سايلام ياكى كېيىنكى ھۆكۈمەتكە ئۆتكۈزۈپ بېرىشنى تاللايدۇ. [1] [8]
بۇ نۇقتىدا چوڭ دۆلەتلەرنىڭ بايلىقى ئۆزىگە قارشى خىزمەت قىلىشى مۇمكىن. كىچىك دۆلەتنىڭ تەننەرخ چېكى تېز كۆرۈنىدۇ. چوڭ دۆلەت بولسا قەرز ئېلىش، يېڭى قورال ئىشلىتىش، ئىستراتېگىيە ئالماشتۇرۇش ياكى يېڭى قوماندان تەيىنلەش ئارقىلىق مەغلۇپ بولۇۋاتقان سىياسەتنى يىللارچە ئۇزارتىشقا قادىر. كۈچ، بۇ مەنىدە، خاتا سىياسەتنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارىمۇ بولۇپ قالىدۇ. [1] [3]
ئۈچىنچى باسقۇچ: ئىران، ئۇكرائىنا ۋە «ئۇزۇن ئۇرۇش»نىڭ ھەقىقىي بەدىلى
ۋولتنىڭ ماقالىسى 2026-يىلدىكى ئامېرىكا–ئىران ئۇرۇشىنى يېڭى پاتقاقنىڭ ئەڭ مۇھىم مىسالى دەپ كۆرسىتىدۇ. 10-سېنتەبىر رېيتېرس ئېلان قىلغان تەھلىلدە، فېۋرالدا باشلانغان ھەربىي ھەرىكەتنىڭ ئېنىق چىقىش يولىنىڭ تېخى كۆرۈنمىگەنلىكى، ئېنېرگىيە باھاسى، ئوق-دورا سەرپىياتى، ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئەندىشىسى ۋە ئامېرىكا ئىچكى سىياسىتىدىكى تەننەرخنىڭ ئۆسۈۋاتقانلىقى تەكىتلەندى. [2]
CSIS نىڭ ئىيۇندىكى ھېسابى «مىسلىسىز غەزەب» ھەرىكىتىنىڭ بىۋاسىتە ئامېرىكا ھەربىي تەننەرخىنى تەخمىنەن 34–42 مىليارد دوللار، ئوتتۇرا مۆلچەر بىلەن 40 مىليارد دوللار ئەتراپىدا دەپ باھالىغان ئىدى. كېيىنكى كەسكىلىشىش بۇ ساننى كونا مۆلچەرگە ئايلاندۇردى. بۇ يەردىكى مۇھىم نۇقتا بىر ئۇرۇشنىڭ تەننەرخى، ئۇرۇش باشلانغاندىن كېيىن پەقەت «قورال ۋە ئەسكەر» بىلەن چەكلەنمەيدىغانلىقى، نېفىت باھاسى، بازا قوغداش، ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئىشەنچى ۋە باشقا رايونلارغا يەتكۈزۈلىدىغان ھەربىي دىققەتنىڭمۇ تەننەرخكە ئايلىنىدىغانلىقىدۇر. [4]
رېيتېرس/ئىپسوسنىڭ 4-سېنتەبىردىكى راي سىناش نەتىجىسىدە، ئامېرىكىلىقلارنىڭ پەقەت تۆتتىن بىرى ئەتراپىدا ئىران ئۇرۇشىنى «ئەرزىيدۇ» دەپ قارىغان. بۇ خىل ئاممىۋى قوللاشنىڭ تۆۋەنلىشى رەھبەرنى ئاپتوماتىك چېكىنىشكە مەجبۇرلىمايدۇ. ئەكسىچە، ۋولت تەكىتلىگەندەك، رەھبەر «غەلىبە» دەپ ساتقىلى بولىدىغان بىر نەتىجە تاپمىغۇچە ئۇرۇشتىن چىقىشنى كېچىكتۈرۈشىمۇ مۇمكىن. [11] [1]
رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنادىكى ئۇرۇشى باشقا بىر تەرەپنى كۆرسىتىدۇ، چوڭ دۆلەتنىڭ رايونلۇق نىشان ئۈچۈن ئۇزۇن مۇددەت زور بايلىق سەرپ قىلىشى، ئۇنىڭ دۇنيا سىستېمىسىدىكى ئورنىنى باشقا يۆنىلىشتە ئاجىزلاشتۇرۇشى مۇمكىن. كارنېگ مەركىزىنىڭ 2026-يىللىق تەھلىلىدە، ئۇرۇشنىڭ رۇسىيەنىڭ ئادەم كۈچى، ئادەتتىكى ھەربىي قۇدرىتى ۋە ئىقتىسادىغا ئېغىر تەننەرخ يۈكلەپلا قالماي، ئۇنى خىتاي تېخنىكىسى ۋە سودا مۇناسىۋىتىگە تېخىمۇ قۇرۇلمىلىق بېقىندۇرغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. [5]
بۇ ئىككى مىسالنىڭ ئورتاق نۇقتىسى «غەلىبە ياكى مەغلۇبىيەت» ئەمەس، پۇرسەت تەننەرخىدۇر. ئىران، ئۇكرائىنا ياكى ئافغانىستانغا سەرپ قىلىنغان ھەر بىر دوللار، ئوق-دورا، دىپلوماتىك دىققەت ۋە رەھبەرلىك ۋاقتى باشقا بىر ئىستراتېگىيەلىك نىشانغا سەرپ قىلىنالمايدۇ. بىروۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ 11-سېنتەبىردىن كېيىنكى ئۇرۇشلار توغرىسىدىكى سانلىرى دەل مۇشۇ يىغىلىدىغان تەننەرخنى ئەڭ روشەن كۆرسىتىدۇ. [3] شۇڭا «پاتقاق»نىڭ ئەڭ توغرا ئۆلچىمى ئۇرۇش مەيدانىدىكى ئالدىغا ياكى كەينىگە سىلجىش ئەمەس. تېخىمۇ مۇھىم ئۆلچەم، بۇ توقۇنۇش دۆلەتنى دەسلەپكىدىن كۈچلۈكمۇ قىلدىمۇ؟ ياكى باشقا مۇھىم نىشانلارنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، رەقىبلىرىگە ۋاقىت ۋە بوشلۇق بېرىپ قويدىمۇ؟ ۋولتنىڭ رېئالىستىك نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئىستراتېگىيەلىك ئەقىل دەل مۇشۇ نىسبەتنى توختىماي قايتا ھېسابلاشتىن ئىبارەت. [1]
تۆتىنچى باسقۇچ: خىتاي ھەقىقەتەن پاتقاقتىن ساقلىنىشنى ياخشى بىلىۋاتامدۇ؟
ۋولتنىڭ ماقالىسىنىڭ ئەڭ مۇنازىرىلىك، شۇنداقلا ئەڭ قىزىقارلىق يەكۈنى خىتايغا مۇناسىۋەتلىك. ئۇنىڭچە، يېقىنقى نەچچە ئون يىلدا بېيجىڭ ۋاشىنگتون ۋە موسكۋاغا قارىغاندا قىممەت تاشقى ئۇرۇشلارغا كىرىشتىن ياخشى ساقلىنىپ، بايلىقىنى دۆلەت ئىچى، سانائەت، تەمىنات زەنجىرى، دىپلوماتىيە ۋە رايونلۇق تەسىرگە سەرپ قىلدى. [1]
2026-يىلدىكى ئىران ئۇرۇشى بۇ قاراشنى مەلۇم دەرىجىدە پاكىت بىلەن تەمىنلەيدۇ. بىرۇكىڭستىكى تەھلىللەردە خىتاينىڭ ئىران بىلەن سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي مۇناسىۋىتى بولسىمۇ، ئۇرۇشقا بىۋاسىتە ھەربىي مۇداخىلە قىلىشتىن ساقلانغانلىقى، ھەتتا ۋاشىنگتون بىلەن مۇناسىۋەتنى قوغداش ۋە قولتۇق دۆلەتلىرى بىلەن بولغان چوڭ ئىقتىسادىي مەنپەئەتلىرىنى خەتەرگە قويماسلىق ئۈچۈن ئېھتىياتچان پوزىتسىيە تۇتقانلىقى كۆرسىتىلىدۇ. [6] لېكىن، بۇنى «خىتاي رەھبەرلىرى باشقىلاردىن ئەقىللىق» دېگەن ئاددىي يەكۈنگە ئايلاندۇرۇش خاتا. خىتاينىڭ ئامېرىكىغا ئوخشاش دۇنيا مىقياسىدىكى ئىتتىپاقداشلار تورى ۋە ھەربىي بازا مەسئۇلىيىتى يوق. ئۇ سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشىدىن كېيىن ئامېرىكا دۇچ كەلگەن «ھەممە جايدا تەرتىپ ساقلاش» بېسىمىغىمۇ دۇچ كەلمىدى. يەنى بېيجىڭنىڭ پاتقاقتىن ساقلىنىشىنىڭ بىر قىسمى ئىستراتېگىيەلىك ئىنتىزام بولسا، يەنە بىر قىسمى ئۇنىڭ رولى ۋە مەجبۇرىيەت قۇرۇلمىسىنىڭ ئوخشىماسلىقىدىن كېلىدۇ. [1] [6]
تېخىمۇ مۇھىمى، بۇ ئەۋزەللىك مەڭگۈلۈك ئەمەس. خىتاينىڭ ھەربىي قۇدرىتى، چەت ئەل مەنپەئەتى ۋە رايونلۇق تەلەپلىرى چوڭايغانسېرى، كۈچ ئىشلىتىش ئىمكانىيىتى ۋە بېسىمىمۇ ئاشىدۇ. بىرۇكىڭسنىڭ 2026-يىللىق PLA تەھلىلى شى جىنپىڭنىڭ ھازىر تەيۋەننى «باشقۇرۇشقا تېگىشلىك كىرىزىس» دەپ كۆرۈپ، ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىقتىسادىي قۇدرەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇۋاتقانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ، ئەمما بۇ تاللاشنىڭ كەلگۈسىدە ئۆزگەرمەيدىغانلىقىغا كاپالەت يوق. [7]
تەيۋەن مەسىلىسى دەل ۋولتنىڭ تېزىسىغا ئەڭ چوڭ سىناق بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر بېيجىڭ كەلگۈسىدە ئۆزىنىڭ ھەربىي ئۈستۈنلۈكى، تەيۋەن جەمئىيىتىنىڭ ئىرادىسى ياكى ئامېرىكىنىڭ ئىنكاسىنى خاتا مۆلچەرلىسە، بۈگۈن خىتايغا ئەۋزەللىك بېرىۋاتقان «پاتقاقتىن ساقلىنىش» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۆزى بىرلا قارار بىلەن بۇزۇلۇشى مۇمكىن. ئىران ئۇرۇشىنى كۆزەتكەن خىتاي مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئامېرىكىنىڭ كۈچ ئىشلىتىش ئىرادىسى بىلەن ھەربىي غەلىبىنى سىياسىي نەتىجىگە ئايلاندۇرۇش ئارىسىدىكى پەرقنى بىرلا ۋاقىتتا ئۆگىنىۋاتقانلىقىنى، تاشقى مۇناسىۋەت كېڭىشىمۇ تەكىتلەيدۇ. [12]
شۇڭا خىتاينىڭ ھازىرقى ئەۋزەللىكى «ھەرگىز ئۇرۇشماسلىق»تا ئەمەس، قايسى مەنپەئەت ئۈچۈن قانچىلىك خەتەرنى قوبۇل قىلىشنى بەلگىلەشتە. دۆلەتلەرنىڭ ھەقىقىي ئىستراتېگىيەلىك سىنىقىمۇ دەل مۇشۇ بولۇپ، ھەربىي كۈچى بارلىقى ئۈچۈن ئىشلىتىش ئەمەس، كۈچ ئىشلىتىشنىڭ كېيىنكى سىياسىي نەتىجىسىنى ئالدىن ھېسابلاش ئاقىلانىلىك ھېسابلىنىدۇ. [1] [7]
يەكۈن
ۋولتنىڭ ماقالىسىدىكى ئاگاھلاندۇرۇشلارنى بىر جۈملە بىلەن يىغىنچاقلىغاندا، ئىستراتېگىيەلىك پاتقاق كۆپىنچە «بىر چوڭ خاتالىق»تىن ئەمەس، بىر-بىرىنى كۈچەيتىدىغان كىچىك خاتالىقلار زەنجىرىدىن پەيدا بولىدۇ. مەسىلەن، بىلىم – ئۇچۇر كەمچىلىكى، مەنپەئەتدارلارنىڭ مەسلىھىتى، ئوپچە تەپەككۇر، ھەددىدىن زىيادە ئىشەنچ، ئاجىز يەرلىك شېرىك، ئىناۋەت ئەندىشىسى ۋە «يەنە بىر قەدەم» بىلەن غەلىبە قىلىمىز دېگەن ئۈمىد. [1]
بۇ زەنجىرنى بۇزۇش ئۈچۈن دۆلەتنىڭ كۈچلۈك ئارمىيەسىدىن باشقا، كۈچلۈك قارار جەريانى بولۇشى كېرەك: قارشى پىكىرنى قوغداش، ئەڭ ناچار سېنارىيەنى سىناش، «غەلىبە قىلغاندىن كېيىن نېمە قىلىمىز؟» دېگەن سوئالنى ئۇرۇشتىن بۇرۇن سوراش، ۋە دەسلەپكى پەرەز خاتا چىققاندا ب پىلانىنى ئىجرا قىلىش. بۇلار يوق بولسا، ھەربىي ئۈستۈنلۈك خاتا قارارنىڭ تەننەرخىنى پەقەت ئۇزارتىپ بېرىشى مۇمكىن. [1] [10]شۇنىڭ ئۈچۈن، چوڭ دۆلەتنىڭ كۈچى پەقەت قانچىلىك دۈشمەننى مەغلۇپ قىلالايدىغانلىقى بىلەن ئۆلچەنمەيدۇ. ئۇ يەنە قايسى ئۇرۇشنىڭ مۇھىم ئەمەسلىكىنى تونۇپ، ئۇنىڭغا كىرمەسلىك، كىرىپ قالغاندا بولسا ئىناۋەت، سىياسىي ئابرۇي ياكى تۆلىنىپ بولغان بەدەلنىڭ ئەسىرى بولۇپ قالماي، ئىستراتېگىيەنى قايتا ھېسابلاش ئىقتىدارى بىلەن ئۆلچىنىدۇ. ئىران، ئۇكرائىنا، ئىراق ۋە ئافغانىستاننىڭ دەرسى شۇكى، ئۇرۇشقا كىرىش ئۈچۈن بىر قارار يېتەرلىك، چىقىش ئۈچۈن بولسا، كۆپىنچە، سىياسىي جاسارەت ۋە ئۆز خاتالىقىنى تونۇش ئىقتىدارى كېرەك. [1] [3] [5]
مەنبەلەر:
[1] Stephen M. Walt, “Top Signs You’re Heading for a Quagmire,” Foreign Policy, September 10, 2026.
[2] Reuters, “Trump’s Iran campaign echoes the post-9/11 ›forever wars‹,” September 10, 2026.
[3] Brown University Costs of War, “Overview: The True Costs of the Post-9/11 Wars,” September 2, 2026.
[7] Brookings Institution, “Is China’s military as strong as it looks?” April 28, 2026.
[8] Jonathan Renshon, “Losing Face and Sinking Costs,” International Organization 69, no. 3 (2015).
[9] Carmela Lutmar and Lesley Terris, “War Termination,” Oxford Research Encyclopedia of Politics, 2017.
[11] Reuters/Ipsos, “Only a quarter of Americans think Iran war is worthwhile,” September 4, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
