ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
دېڭىز ئاستى ئالاقە كابېللىرى كەلگۈسى ئۇرۇشلارنىڭ مۇھىم نىشانلىرىدىن بىرىگە ئايلىنىشى مۇمكىن. ئەمما بۇ، ئۇرۇشنىڭ قۇرۇقلۇق ۋە ھاۋادىن پۈتۈنلەي دېڭىز ئاستىغا يۆتكىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. بەلكىم دېڭىز ئاستىدىكى ئالاقە ئۇل ئەسلىھەلىرى ئىقتىسادىي بېسىم، جاسۇسلۇق، سىياسىي قورقۇتۇش ۋە ھەربىي ھەرىكەت بىرلەشكەن كەڭ رىقابەتنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىدۇ. بۇ ساھەنىڭ بىخەتەرلىكىنى پەقەت كابېلنى ئۈزۈلدۈرمەسلىك بىلەن ئۆلچەش يېتەرلىك ئەمەس، بىر قانچە كابېل ئۈزۈلگەن تەقدىردىمۇ، جەمئىيەتنىڭ مۇھىم مۇلازىمەتلىرىنى داۋاملاشتۇرالايدىغان ئىقتىدار يەنىلا ھەل قىلغۇچ ئورۇن تۇتىدۇ.
خەلقئارا ئۇچۇر ۋە ئالاقە ئىتتىپاقىنىڭ مەلۇماتىدا، دېڭىز ئاستى كابېللىرى خەلقئارا سانلىق مەلۇماتنىڭ 99 پىرسەنتتىن كۆپرەكىنى توشۇيدۇ. بۇ نىسبەتنى دۇنيادىكى بارلىق ئىنتېرنېت ئېقىمىنىڭ نىسبىتى دەپ چۈشەندۈرۈش توغرا ئەمەس، زور مىقداردىكى ئىنتېرنېت ئېقىشى قۇرۇقلۇقتىكى تورلاردا يۈرۈشىدۇ. شۇنداقتىمۇ، خەلقئارا بانكا مۇلازىمىتى، بۇلۇت ھېسابلاش، سودا، تەتقىقات ۋە كۈندىلىك ئالاقە ئۈچۈن بۇ كابېللارنىڭ ئورنىنى قىسقا ۋاقىتتا باسىدىغان باشقا ئۇل ئەسلىھە يوق. [1]
رەقەملىك دۇنيانىڭ ماددىي تايانچى
«بۇلۇت» ۋە «سىمسىز ئالاقە» دېگەن ئىبارىلەر ئۇچۇرنىڭ ماددىي ئاساسىنى كۆزدىن يوشۇرىدۇ. تېلېفوننىڭ سىمسىز ئۇلىنىشى كۆپىنچە ئەڭ يېقىن بازا پونكىتىغىچە بولغان ئارىلىققا تەۋە، ئۇنىڭدىن كېيىن سانلىق مەلۇمات قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز ئاستىدىكى ئوپتىك تالالار ئارقىلىق يۆتكىلىدۇ. TeleGeography نىڭ ساھە مەلۇماتىغا قارىغاندا، كابېللار يۇقىرى سىغىم ۋە بىرلىك ئۇچۇرنى توشۇش تەننەرخى جەھەتتە سۈنئىي ھەمراھلارغا قارىغاندا زور ئۈستۈنلۈككە ئىگە. سۈنئىي ھەمراھ زاپاس ئالاقە ئۈچۈن مۇھىم، لېكىن ھازىرقى كابېل تورىنىڭ پۈتۈن سىغىمىنى بىراقلا ئۆتكۈزۈۋالالايدىغان ئورۇنباسار بولالمايدۇ. [2]
كابېلنىڭ ئىقتىسادىي قىممىتى ئۇنىڭ ئىچىدىن ئۆتكەن ئۇچۇرنىڭ سانىدىنلا كەلمەيدۇ. ئۇ ئارقىلىق تۆلەم جەزملەشتۈرۈلىدۇ، بۇيرۇق يەتكۈزۈلىدۇ، توشۇش جەريانى ماسلاشتۇرۇلىدۇ ۋە يىراقتىكى مۇلازىمەتكە كىرىدۇ. شۇڭا كابېلنىڭ ئۈزۈلۈشىنىڭ تەسىرىنى «قانچە كىشى ئىنتېرنېتتىن ئايرىلدى» دېگەن بىرلا ئۆلچەمگە قىسقارتىشقا بولمايدۇ. بەزى ئەھۋالدا تور ئۈزۈلمەيدۇ، ئەمما كېچىكىش، سىغىم تۆۋەنلەش ۋە مۇلازىمەت تەننەرخىنىڭ ئۆرلىشى ئىقتىسادىي زىياننى ئاشۇرىدۇ. بىر دۆلەت ئالاقىنى ساقلاپ قالغان تەقدىردىمۇ، ۋاقىتقا سەزگۈر مۇلازىمەتلىرىدە ئېغىر مەسىلە كۆرۈلۈشى مۇمكىن.
نىكول ستاروسېلسكىنىڭ (دېڭىز ئاستىدىكى تور) «The Undersea Network» ناملىق كىتابىنىڭ نەشرىيات تونۇشتۇرۇشى بۇ تورنىڭ تارىخىي، جۇغراپىيەلىك ۋە سىياسىي مۇھىت بىلەن قانداق باغلىنىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ قاراش كابېل بىخەتەرلىكىگە مۇھىم بىر سوئال قوشىدۇ: ئۇچۇرنى توشۇش يوللىرىنى كىم تاللايدۇ؟ قىرغاققا چىقىش نۇقتىسىنى كىم كونترول قىلىدۇ؟ قايسى دۆلەتلەر بۇ ئۇل ئەسلىھەگە ئاسان ئېرىشىدۇ؟ دېڭىز ئاستى تورىنى تەبىئىي شەكىللەنگەن بىتەرەپ جۇغراپىيە دەپ قاراش ئۇنىڭ سىياسىي ئىقتىسادىنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەيدۇ. [3]
بۇ يەردىكى يېڭىچە مەسىلە رەقەملىك ئىگىلىك ھوقۇق بىلەن دۆلەت سىرتىدىكى ماددىي تايانچ ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتتۇر. بىر دۆلەت سانلىق مەلۇماتنى ئۆز چېگراسى ئىچىدە ساقلاشنى تەلەپ قىلالايدۇ. ئەمما ئۇنىڭ خەلقئارا ئالاقىسى، بۇلۇت مۇلازىمىتىنىڭ بەزى باغلىنىشلىرى ۋە ئېھتىياجلىق زاپاس يوللىرى باشقا دۆلەتلەرنىڭ دېڭىز ساھەسى، پورتلىرى ۋە شىركەتلىرىگە تايانسا، ئۇنىڭ مۇستەقىل ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارى يەنىلا شۇ مۇناسىۋەتلەر بىلەن چەكلىنىدۇ. شۇڭا، بىخەتەرلىك دۆلەت ئىچىدىكى سانلىق مەلۇمات سىياسىتىدىن ھالقىغان بىر مەسىلە.
يوچۇقنىڭ چوڭلۇقى بىلەن ھۇجۇم خەۋپىنى ئايرىش
دېڭىز ئاستى كابېللىرى قوغدىلىدىغان ئوپتىك تالالار، توك بىلەن تەمىنلەش ئۈسكۈنىلىرى، قىرغاق پونكىتلىرى ۋە باشقۇرۇش سىستېمىسىدىن تەركىب تاپىدۇ. قىرغاققا يېقىن قىسمى ئادەتتە تېخىمۇ كۈچەيتىلىدۇ ۋە مۇۋاپىق جايلاردا دېڭىز تۈۋىگە كۆمۈلىدۇ. چوڭقۇر دېڭىزدىكى قىسمىدا بۇ خىل قوغداشنى پۈتۈن يول بويى ئوخشاش ئىشلىتىش ئەمەلىي ئەمەس. بۇ پەرق سەۋەبىدىن «دېڭىز ئاستىدا بولغاچقا پۈتۈنلەي بىخەتەر» ياكى «نېپىز بولغاچقا ھېچقانداق بىخەتەرلىكى يوق» دېگەن ئىككى خىل ھۆكۈممۇ تازا يېتەرلىك ئەمەس. [2, 4]
خەلقئارا كابېل قوغداش كومىتېتىنىڭ ساھە مەلۇماتىغا قارىغاندا، دۇنيا بويىچە ھەر يىلى تەخمىنەن 150–200 قېتىم دېڭىز ئاستى ئالاقە كابېلىدا كاشىلا كۆرۈلىدۇ. ئۇلارنىڭ 70–80 پىرسەنتى بېلىقچىلىق ۋە كېمە لەڭگەرلىرى قاتارلىق تاسادىپىي ئىنسان پائالىيىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بۇ سانلىق مەلۇماتلار توك يەتكۈزۈش كابېللىرىنىڭ ئومۇمىي ھادىسە نىسبىتىنى كۆرسەتمەيدۇ. شۇنداقلا، قالغان 20–30 پىرسەنتنىڭ ھەممىسىنى بۇزغۇنچىلىق دەپ قاراشقا بولمايدۇ، تەبىئىي ھادىسىلەر ۋە تېخنىكىلىق كاشىلالارمۇ بار. [5]
بۇ سانلارنىڭ سىياسىي مەنىسى شۇكى، پەقەت كابېللارنىڭ ئۈزۈلگەنلىكىلا دۆلەتلەرنىڭ ھۇجۇمىنىڭ سەۋەبى بولالمايدۇ. لېكىن بۇزغۇنچىلىقنىڭ ئادەتتىكى كاشىلىلارغا قارىغاندا ئاز ئۇچرىشى ئۇنى مۇھىم ئەمەس قىلىپ قويمايدۇ. تەكرار ۋە تەڭ ۋاقىتتا يۈز بەرگەن بىر قانچە ئۈزۈلۈشنىڭ ئاقىۋىتى يەككە تاسادىپىي ھادىسىدىن پەرقلىق بولۇشى مۇمكىن. مەسىلە «ئىلگىرى قانچە قېتىم بولدى» بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. «ئەگەر زاپاس يوللارمۇ بىرلىكتە كاردىن چىقسا، قانداق ئاقىۋەت كېلىپ چىقىدۇ؟» دېگەن سوئالمۇ باھالىنىشى كېرەك.
بىخەتەرلىكنىڭ ئۈچ تەرىپى بار. بىرى، ئالاقىنىڭ داۋاملىشىشى؛ ئىككىنچىسى، ئۇچۇرنىڭ مەخپىيەتلىكى؛ ئۈچىنچىسى، ئۇچۇر ۋە باشقۇرۇش بۇيرۇقلىرىنىڭ توغرىلىقى. كابېل ئۈزۈلمىگەن تەقدىردىمۇ قىرغاق پونكىتى ياكى تور باشقۇرۇش سىستېمىسىنىڭ بىخەتەرلىكى بۇزۇلۇشى مۇمكىن. ياۋروپا ئىتتىپاقى تور بىخەتەرلىكى ئورگىنىنىڭ دوكلاتى دېڭىز ئاستىدىن بىۋاسىتە ئۇچۇر ئېلىشنىڭ تېخنىكىلىق قىيىنچىلىقلىرىنى كۆرسىتىپ، قىرغاقتىكى پونكىت ۋە باشقۇرۇش سىستېمىسىغا قارىتىلغان تەھدىتلەرنىمۇ تەكىتلەيدۇ. شۇڭا فىزىكىلىق قوغداشنى تور بىخەتەرلىكىدىن ئايرىپ پىلانلاش يېتەرلىك بولمايدۇ. [4] (18–20-بەتلەر)
2026-يىلدىكى خەلقئارا تەۋسىيە دوكلاتى شىفىرلاش، كىرىش ھوقۇقىنى كونترول قىلىش ۋە بىخەتەر تور لايىھەسىنىمۇ قوغداشنىڭ بىر قىسمى دەپ قارايدۇ. ئەمما شىفىرلاشنىڭ مەخپىيەتلىكنى قوغداشقا ياردەم بېرىشى بىلەن، كابېل ئۈزۈلگەندە مۇلازىمەتنى ساقلاپ قېلىشى ئوخشىمىغان مەسىلە. بىخەتەرلىكنىڭ بىر تەرىپىدىكى ئىلگىرىلەشنى باشقا تەرىپىنىڭ كاپالىتى دەپ قاراشقا بولمايدۇ. [6] (79-بەت)
ھادىسىلەر بىزگە نېمىنى كۆرسىتىدۇ؟
2025-يىلى 26-يانۋار شىۋېتسىيە بىلەن لاتۋىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقە كابېلىنىڭ زىيانغا ئۇچرىشى دەسلەپتە ئېغىر بۇزغۇنچىلىق گۇمانى بىلەن تەكشۈرۈلگەن. بىراق شىۋېتسىيە تەپتىش ئورگىنى 3-فېۋرالدىكى باياناتىدا، تەكشۈرۈشنىڭ قەستەن بۇزغۇنچىلىق بىلەن يۈز بەرمىگەنلىكىنى، ھاۋارايى، ئۈسكۈنە ۋە كېمە باشقۇرۇشتىكى كەمچىلىكلەرنىڭ ھادىسە پەيدا قىلغانلىقىنى ئېنىق كۆرسەتكەنلىكىنى بىلدۈرگەن. ئەلۋەتتە، بۇ بىر ھادىسە باشقا بارلىق ھادىسىلەرنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەيدۇ. لېكىن ئۇ، سىياسىي جىددىيلىك كۈچەيگەن چاغدا دەسلەپكى گۇمان بىلەن تەكشۈرۈش نەتىجىسىنىڭ پەرقلىنىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. [7]
باھالاشتا ئۈچ باسقۇچنى ئايرىش زۆرۈر: زىياننى قايسى كېمە پەيدا قىلدى؟ ئۇنىڭ ھەرىكىتى تاسادىپىيلىقمۇ؟ ئېھتىياتسىزلىق ياكى قەستەنلىكتىنمۇ؟ بۇ ھەرىكەتنى بىر دۆلەت تەشكىللىگەنمۇ؟ بىرىنچى باسقۇچنىڭ ئىسپاتلىنىشى كېيىنكى ئىككى باسقۇچنىڭ تەبىئىي ئىسپاتى بولمايدۇ. كېمىنىڭ بايرىقى، ئىگىسىنىڭ دۆلەت تەۋەلىكى ياكى توشۇغان يۈكى مۇھىم تەكشۈرۈش ئۇچۇرى بولۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇلار يەككە ھالدا دۆلەت بۇيرۇقى ئىكەنلىكىنىڭ دەلىلى بولالمايدۇ.
قىزىل دېڭىزدىكى 2024-يىللىق كابېل زىيىنى باشقا بىر دەرس بېرىدۇ. HGC Global Communications نىڭ 4-مارتتىكى باياناتىدا، زىيانغا ئۇچرىغان ئالاقە لىنىيەلىرىنىڭ ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا شەرق ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتلىك قاتناشقا تەسىر كۆرسەتكەنلىكى، شىركەتنىڭ تەسىرگە ئۇچرىغان ئۇچۇرنى باشقا يوللارغا يۆتكىگەنلىكى بايان قىلىنغان. شىركەتنىڭ 25 پىرسەنتلىك مۆلچەرىنى پۈتۈن دۇنيا ئىنتېرنېتىنىڭ تۆتتىن بىرى ئۈزۈلدى، دەپ يېزىش توغرا ئەمەس. بۇ بايانات كاشىلا ۋە يول ئۆزگەرتىش ھەققىدە ئۇچۇر بېرىدۇ، ئەمما، قەستەن ھۇجۇمنىڭ كىم تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەرمەيدۇ. [8]
بۇ مىسالدىن چىقىدىغان نەتىجە تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك بولۇپ، دېڭىز ئۈستىدىكى توقۇنۇشنىڭ دېڭىز ئاستى ئالاقىسىگە تەسىر كۆرسىتىشى ئۈچۈن ھەر قېتىم مەخسۇس كابېل ھۇجۇمى شەرت ئەمەس. رايوندىكى جىددىيلىك رېمونت كېمىسىنىڭ بىخەتەر ھەرىكەت قىلىشى، پورتقا كىرىشى ياكى مۇلازىمەتنى تېز ئەسلىگە كەلتۈرۈشىنى قىيىنلاشتۇرالايدۇ. شۇڭا ھادىسىنىڭ دەسلەپكى سەۋەبى بىلەن ئۇنىڭ ئاقىۋىتىنى ئېغىرلاشتۇرىدىغان سىياسىي شارائىتنى ئايرىم تەھلىل قىلىش كېرەك.
تونگانىڭ 2022-يىللىق يانار تاغ پارتلىشى ۋە دېڭىز تاشقىنى بولسا تەبىئىي خەۋپنىڭ سالمىقىنى كۆرسىتىدۇ. دۇنيا بانكىسىنىڭ زىيان باھالاش دوكلاتى ئالاقە كابېلىنى رېمونت قىلىشنى زىيانغا ئۇچرىغان ئۇل ئەسلىھەلەر قاتارىدا تىلغا ئالغان. بۇنداق ھادىسىدە ئالاقە ئېھتىياجى ئەڭ يۇقىرى بولغان پەيت بىلەن ئالاقە ئۇل ئەسلىھەسىنىڭ بۇزۇلغان پەيتى بىر ۋاقىتقا توغرا كېلىدۇ. دېمەك، دۆلەتنىڭ كابېل بىخەتەرلىكى سىياسىتى تەبىئىي ئاپەت، پۇقرالارنى قۇتقۇزۇش ۋە جىددىي ئالاقە پىلانى بىلەن باغلىنىشى كېرەك. [9]
ئۇرۇشنىڭ دېڭىز ئاستىغا كېڭىيىش ئېھتىمالى
دېڭىز ئاستىدىكى رىقابەت پۈتۈنلەي يېڭى ھادىسە ئەمەس. خەلقئارا كابېل قوغداش كومىتېتىنىڭ تارىخىي مىساللىرىدا بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئالاقە كابېللىرىنىڭ كېسىلگەنلىكى تىلغا ئېلىنىدۇ. بۈگۈنكى پەرق بولسا، كابېللارغا تايىنىدىغان پۇقراۋى مۇلازىمەتلەرنىڭ دائىرىسىنىڭ زور دەرىجىدە كېڭەيگەنلىكىدۇر. خەلقئارا قىزىل كىرېست جەمئىيىتىنىڭ دېڭىز ئۇرۇشى توغرىسىدىكى مۇھاكىمىسىمۇ كەڭ كۆلەملىك كابېل ئۈزۈلۈشىنىڭ مائاش، يېمەكلىك، دورا ۋە مۇھىم مۇلازىمەتلەرگە ئېرىشىش بىلەن باغلىق ئاقىۋەتلىرىگە دىققەت تارتىدۇ. [5, 10]
RAND نىڭ 2025-يىللىق دوكلاتى دېڭىز ئاستى بىخەتەرلىكىنى ئامېرىكا دېڭىز قىرغىقى قوغداش ئورگىنىنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك ۋەزىپىلىرى ئىچىدە مۇھاكىمە قىلىدۇ. دوكلات دېڭىز تېگىدىكى ئالاقە، ئېنېرگىيە ۋە باشقا ئىقتىسادىي پائالىيەتلەرنىڭ كېڭىيىشى بىلەن، قىيىن مۇھىتتا ھەرىكەت قىلالايدىغان تېخنىكىلارنىڭ تەرەققىياتىنى بىرلىكتە باھالايدۇ. ئۇنىڭ 2045-يىلغا قارىتىلغان ئىستىقبالى ئۇرۇشنىڭ چوقۇم يۈز بېرىدىغانلىقىدىن ئالدىن بېشارەت بېرىش ئەمەس، بەلكى ۋەزىپە، ھوقۇق، تېخنىكا ۋە ھەمكارلىقنىڭ كەلگۈسىگە تەييارلىق قىلىش تەتقىقاتىدۇر. [11] (iii ۋە 24-بەتلەر)
ئالدىمىزدىكى بەش يىلدىن ئون يىلغىچە بولغان مەزگىل ھەققىدە ئىشەنچلىك ئۇرۇش مۆلچەرى قىلىشقا ئاشكارا مەنبەلەر يېتەرلىك ئەمەس. ھادىسىلەرنىڭ سەۋەبىنى ئېنىقلاشنىڭ ئۆزىلا قىيىن. مەخپىي ھەربىي ئىقتىدارلار ۋە سىياسىي قارارلار توغرىسىدىكى ئۇچۇرمۇ چەكلىك. شۇڭا ئېھتىمالنى سانغا ئايلاندۇرۇشتىن كۆرە، شەرت ۋە ئاقىۋەت بويىچە پەرقلىق ئەھۋاللارنى سېلىشتۇرۇش تېخىمۇ مەسئۇلىيەتچان ئۇسۇل.
ئەھۋاللارنى سېلىشتۇرۇش
| ئەھۋال | نىسپىي خەۋپ | تەسىرنى ئېغىرلاشتۇرىدىغان شەرتلەر | باھانىڭ چەكلىمىسى |
| تاسادىپىي زىيان ۋە تەبىئىي كاشىلا | داۋاملىق كۆرۈلىدىغان خەۋپ | زاپاس يولنىڭ ئازلىقى ۋە رېمونتنىڭ كېچىكىشى | ئىلگىرىكى ھادىسە سانى بار |
| ئۇرۇش ئېلان قىلىنماي ئېلىپ بېرىلىدىغان چەكلىك بۇزغۇنچىلىق | رايون ۋە سىياسىي جىددىيلىككە باغلىق | مەسئۇلىيەتنى ئېنىقلاشنىڭ قىيىنلىقى | گۇمان بىلەن ئىسپاتنى ئايرىش كېرەك |
| چوڭ ئۇرۇش جەريانىدىكى كۆپ لىنىيەلىك زىيان | ئۇرۇش يۈز بېرىشىگە باغلىق | كۆپ يولنىڭ بىر ۋاقىتتا كاردىن چىقىشى | كابېل خەۋپىنى ئۇرۇشنىڭ ئۆزىنىڭ باشقا ئېھتىمالى بىلەن ئارىلاشتۇرماسلىق كېرەك |
| دۇنيا تورىنىڭ ئۇزاق مۇددەت پۈتۈنلەي پالەچلىنىشى | رايونلۇق ئۈزۈلۈشتىن تېخىمۇ تۆۋەن دەپ باھالىنىدۇ | كەڭ دائىرىلىك ئوخشاش ۋاقىتلىق زىيان ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈش توسالغۇسى | بۇ تەھلىلىي باھا بولۇپ ئېنىق سانلىق مۆلچەر يوق |
بۇ جەدۋەلدىكى باھالار ئالدىن مۆلچەرلەش ئەمەس. ئۇلار مەۋجۇت ھادىسە ھەققىدىكى مەلۇماتلار، تورنىڭ زاپاس يوللىرى ۋە رېمونتقا تايىنىشچانلىقىدىن چىقىرىلغان ۋە شەرتلەرگە باغلانغان تەھلىلدۇر. قوغداش تەدبىرىنى شۇ ئەھۋاللارنىڭ ھەممىسىگە ماس پىلانلاش، بىرلا ئەڭ قورقۇنچلۇق ئەھۋالنى كەلگۈسىنىڭ مۇقەررەر شەكلى دەپ ئېلان قىلىشتىن تېخىمۇ پايدىلىق.
دېڭىز ئاستىغا كېڭىيىدىغان رىقابەتنىڭ ئەڭ مۇمكىن شەكلى يالغۇز كابېل كېسىش بىلەن چەكلەنمەيدۇ. پونكىت ۋە باشقۇرۇش سىستېمىسىغا قارىتىلغان تەھدىت، ھادىسىدىن كېيىنكى ئۇچۇر بۇرمىلاش، رېمونتقا توسالغۇ بولىدىغان جىددىيلىك ۋە تەمىنلەش زەنجىرىگە بولغان بېسىم قاتارلىقلار بىرلىشىشى مۇمكىن. ئەمما، بۇلارنى چوقۇم بىرلىكتە يۈز بېرىدۇ دېگىلى بولمايدۇ. ئەمما، بۇلار دۆلەتلەرنىڭ جىددىي ئەھۋال مانىۋېرلىرىدا كۆزدە تۇتۇلۇشى كېرەك بولغان ئەقىلگە ئۇيغۇن سېنارىيەدۇر.
شۇنىڭ بىلەن بىللە، كەڭ كۆلەملىك كابېل ھۇجۇمىنى ئاسان ۋە ئاقىۋەتسىز ھەرىكەت دەپ تەسۋىرلەشكە بولمايدۇ. خەلقئارا ئۇچۇر يوللىرى ئورتاق ئىشلىتىلىدۇ. زىيان ھۇجۇم قىلغۇچىنىڭ ئۆز ئىقتىسادى، شىركەتلىرى ياكى ئۈچىنچى دۆلەتلەرگە قايتىپ تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. ئېغىر ھۇجۇم توقۇنۇشنىڭ كېڭىيىش خەۋپىنىمۇ ئاشۇرىدۇ. بۇ باغلىنىشلار ھۇجۇمنى پۈتۈنلەي توختاتمىسىمۇ، ھۇجۇمنىڭ دائىرىسى ۋە سىياسىي تەننەرخى توغرىسىدىكى ھېسابنى مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ.
قوراللىق گۇرۇپپىلار ۋە تېررورلۇق تەھدىتى
دۆلەتسىز قوراللىق گۇرۇپپىلار ۋە تېررورلۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ كابېللارغا زىيان يەتكۈزۈپ، دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىكىگە تەھدىت شەكىللەندۈرۈش ئېھتىماللىقى بار. ئەمما بۇ ئېھتىمالنى بارلىق گۇرۇپپىلارغا ئوخشاش دەرىجىدە تەۋە دەپ قاراشقا بولمايدۇ. RAND Europe نىڭ ئەنگلىيە پارلامېنتىغا سۇنغان دوكلاتىدا، ئادەمسىز دېڭىز ئاستى تېخنىكىلىرىنىڭ كېڭىيىشى ۋە تەننەرخىنىڭ تۆۋەنلىشى، ئىقتىدارى چەكلىك دۆلەتلەر ۋە دۆلەتسىز كۈچلەرنىڭ بۇ ئۇل ئەسلىھەلەرگە ئارىلىشىش ئېھتىمالىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن دېيىلگەن. بۇ پەقەت تەھدىت يۆنىلىشى توغرىسىدىكى باھا بولۇپ، ھەر بىر تېررورلۇق تەشكىلاتى ھازىر بۇ ئىقتىدارغا ئىگە، دېگەنلىك ئەمەس. [30]
باھالاشتا تۆت سوئال مۇھىم: گۇرۇپپا بۇنداق ھەرىكەتتىن نېمە مەقسەت كۆزلەيدۇ؟ ئۇنىڭ تېخنىكىلىق ۋە تەشكىلىي ئىقتىدارى قانچىلىك؟ ئۇ مۇناسىۋەتلىك رايوندا ھەرىكەت قىلىش ئىمكانىغا ئىگىمۇ؟ زىياننى تەكرارلاش ياكى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى ئۇزاق مۇددەت قىيىنلاشتۇرۇش ئىقتىدارى بارمۇ؟ بىر تەھدىت باياناتى بۇ تۆت سوئالنىڭ ھەممىسىگە جاۋاب بەرمەيدۇ. نىيەت بارلىقى بىلەن ئەمەلىي ئىقتىدار بارلىقىنى ئايرىش، ئېھتىماللىقنى توغرا باھالاشنىڭ ئاساسى.
بۇ ماقالىنىڭ تەھلىلىچە، تېررورلۇق مەقسىتىدىكى بىر گۇرۇپپا ئۈچۈن پۈتۈن دۇنيا ئىنتېرنېتىنى توختىتىش شەرت بولماسلىقى مۇمكىن. چەكلىك زىياننىڭ ئۆزىلا جەمئىيەتتە ۋەھىمە، ھۆكۈمەتكە ئىشەنچسىزلىك ياكى زور تەننەرخلىق قوغداش تەدبىرلىرىنى پەيدا قىلسا، گۇرۇپپا ئۇنى سىياسىي مۇۋەپپەقىيەت قىلىپ تەشۋىق قىلىشى مۇمكىن. بولۇپمۇ ئالاقە يوللىرى ئاز ياكى رېمونت يېتىپ بېرىشى قىيىن رايونلاردا، نىسپىي كىچىك ھادىسە زور تەسىرگە ئىگە بولالايدۇ. بۇ، ھۇجۇمنىڭ فىزىكىلىق دائىرىسى بىلەن ئۇنىڭ سىياسىي ۋە پىسخىكىلىق تەسىرىنىڭ ئوخشاش ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
قىزىل دېڭىز تەجرىبىسىدە بىۋاسىتە كابېل ھۇجۇمى بىلەن ۋاسىتىلىك زىياننى ئايرىش زۆرۈر. جىياكومو لېكچېسېنىڭ ئىتالىيە خەلقئارا ئىشلار تەتقىقات ئىنستىتۇتىدا 2025-يىلى دېكابىردا ئېلان قىلىنغان تەھلىلى، خۇسىيلار پەيدا قىلغان دېڭىز بىخەتەرلىكى مەسىلىسىنىڭ كابېل ياتقۇزۇش ۋە رېمونت قىلىشقا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. ئۇ 2024-يىلدىكى زىيان ھەققىدىكى بىۋاسىتە ھۇجۇم پەرەزلىرى بىلەن ھۇجۇمغا ئۇچرىغان سودا كېمىسىنىڭ لەڭگىرىگە باغلانغان چۈشەندۈرۈشنىمۇ پەرقلەندۈرىدۇ. شۇڭا خۇسىيلارنىڭ دېڭىزدىكى ھەربىي پائالىيىتىنى ئىسپاتلانغان مەخسۇس كابېل كېسىش ھەرىكىتى بىلەن ئارىلاشتۇرۇشقا بولمايدۇ. [29]
بۇنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، دۆلەتسىز قوراللىق كۈچ كابېلنى ئۆزىگە خاس تېخنىكا بىلەن بىۋاسىتە بۇزماي تۇرۇپمۇ، دېڭىز قاتنىشىنىڭ بىخەتەرلىكىنى ناچارلاشتۇرۇش ئارقىلىق ئالاقە تورىغا تەھدىت پەيدا قىلالايدۇ. رېمونت ۋە ياتقۇزۇش كېمىلىرىنىڭ ھەرىكىتى كېچىكسە، يېڭى يوللارنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە مەۋجۇت يوللارنىڭ ئەسلىگە كېلىشى قىيىنلىشىدۇ. لېكچېسېنىڭ تەھلىلىدە كابېل كېمىلىرىنى قوغداش بىلەن رۇخسەت تەرتىپىنى ماسلاشتۇرۇشنىڭ مۇھىملىقى تەكىتلەنگەن. [29] بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، قوراللىق گۇرۇپپىلارنىڭ تەسىرىنى پەقەت ئۇلار بىۋاسىتە ئۈزگەن كابېل سانى بىلەن ئۆلچەش يېتەرلىك ئەمەس.
ھەر خىل دۆلەتسىز كۈچلەرنىڭ مەقسىتىمۇ پەرقلىنىدۇ. تېررورلۇق مەقسىتىدە ھەرىكەت قىلىدىغان گۇرۇپپا قورقۇنچ ۋە سىياسىي بېسىمغا ئەھمىيەت بېرىشى مۇمكىن؛ جىنايى گۇرۇھ پۇل ياكى باشقا ماددىي پايدا كۆزلىشى مۇمكىن؛ دۆلەت قوللىشىدىكى ۋاكالەتچى كۈچلەر مەسئۇلىيەتنى يوشۇرۇشقا ئىشلىتىلىشى مۇمكىن. بۇلار كونكرېت تەشكىلاتقا دەلىلسىز چاپلىنىدىغان بەلگە ئەمەس، خەۋپنى تەھلىل قىلىشتىكى ئايرىم ئەھۋاللاردۇر. قوراللىق گۇرۇپپا، جىنايى گۇرۇھ ۋە قانۇنلۇق سىياسىي پائالىيەتنى بىر تۈرگە سېلىش توغرا بولمايدۇ.
توقۇنۇشقا ئۇچرىغان رايوندا ھەرىكەت قىلىدىغان، تەشكىللىنىشى كۈچلۈك ۋە سىرتتىن ياردەم ئالىدىغان گۇرۇپپىنىڭ خەۋپى بىلەن كىچىك يەرلىك گۇرۇپپىنىڭ خەۋپى ئوخشاش ئەمەس. لېكىن سىرتقى ياردەم ھەققىدىكى پەرەزدىن دۆلەت بۇيرۇقى ھەققىدىكى ھۆكۈمنى بىۋاسىتە چىقىرىۋېلىشقا بولمايدۇ. كابېل ھادىسىسىدىن كېيىن خاتا دۆلەتنى ئەيىبلەش ياكى ئىسپاتسىز ھەربىي ئىنكاس قايتۇرۇش توقۇنۇشنى كېڭەيتىشى مۇمكىن. شۇڭا ئالاقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تەدبىرى بىلەن مەسئۇلىيەتنى ئىسپاتلاش جەريانى پاراللېل ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك.
دۆلەتلەرنىڭ بۇ خەۋپكە جاۋابى دېڭىز ئارمىيەسىنىڭلا ۋەزىپىسى بولماسلىقى كېرەك. قىرغاقتىكى مۇلازىمەتنىڭ بىخەتەرلىكى، تور باشقۇرۇش ھوقۇقى، جىنايى تەكشۈرۈش، پۇقرالارغا توغرا ئۇچۇر بېرىش ۋە مۇھىم مۇلازىمەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش بىرلىكتە ماسلاشتۇرۇلۇشى زۆرۈر. بىر گۇرۇپپا ھەقىقىي مۇلازىمەت زىيىنىدىن كۆپ ۋەھىمە پەيدا قىلىشنى مەقسەت قىلسا، ۋەقەنىڭ دائىرىسى ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈش جەريانى ھەققىدە ئىشەنچلىك ئۇچۇر بېرىشمۇ قوغداشنىڭ بىر قىسمىغا ئايلىنىدۇ.
شۇڭا دۆلەتسىز كۈچلەرنىڭ چەكلىك ياكى رايونلۇق زىيان پەيدا قىلىش ئېھتىماللىقىنى جىددىي ئويلىشىش كېرەك، ئۇلارنىڭ پۈتۈن دۇنيا تورىنى ئۇزاق مۇددەت پالەچلەندۈرەلەيدىغانلىقىنى بولسا مەۋجۇت ئاشكارا دەلىللەرگە تايىنىپ كېسىۋېتىشكە بولمايدۇ. يېڭى تېخنىكا بەزى توسالغۇلارنى تۆۋەنلىتىشى مۇمكىن، ئەمما نىيەت، ماھارەت، تەشكىلىي داۋامچانلىق ۋە تورنىڭ ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئىقتىدارى بىرلىكتە خەۋپنى بەلگىلەيدۇ. پۇقرالارنى قورقۇتۇشقا قارىتىلغان زوراۋانلىق بولسا، ئۇنى قايسى كۈچ ئېلىپ بېرىشىدىن قەتئىينەزەر، قوراللىق توقۇنۇشتىكى خەلقئارا ئىنسانپەرۋەرلىك قانۇنىنىڭ چەكلىمىسىگە بويسۇنىدۇ. [26]
دۆلەتلەرنىڭ دىققىتى ۋە ئەمەلىي تەييارلىقى
دۆلەتلەرنىڭ بۇ ساھەگە ئەھمىيەت بېرىشى ئاشكارا سىياسەتلەردە كۆرۈنىدۇ. شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى 2025-يىلى 14-يانۋار «Baltic Sentry» ناملىق پائالىيەتنى باشلىغان. ئۇنىڭ رەسمىي باياناتىدا ھەربىي كېمىلەر، دېڭىز چارلاش ئايروپىلانلىرى ۋە كىچىك ئۇچقۇچىسىز دېڭىز ۋاسىتىلىرى، شۇنداقلا دۆلەتلەرنىڭ كۆزىتىش ئىقتىدارلىرىنى بىرلەشتۈرۈش ۋە ساھە بىلەن ھەمكارلىشىش تىلغا ئېلىنغان. بۇ قەدەم كابېل قوغداشنىڭ سودا ساھەسىدىن ھالقىپ ئىتتىپاقنىڭ ھەربىي ۋەزىپىسىگە كىرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ، ئەمما، بۇ پۈتۈن كابېل تورىنىڭ كاپالەتلىك قوغدىلىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. [12]
ياۋروپا ئىتتىپاقى 2025-يىلى 21-فېۋرال كابېل بىخەتەرلىكى ھەرىكەت پىلانىنى قوبۇل قىلغان. ئۆكتەبىردە خەۋپ باھالاش ۋە بېسىم سىنىقىغا ئالاقىدار دوكلات ئېلان قىلغان. 2026-يىلى 5-فېۋرالدا بولسا خەۋپنى ئازايتىش تەدبىرلىرى توپلىمى ۋە ياۋروپا ئۈچۈن ئەھمىيەتلىك كابېل تۈرلىرى تىزىملىكىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئىستراتېگىيەلىك تۈرلەرگە 347 مىليون ياۋرو مەبلەغ ئاجرىتىشنى ئېلان قىلغان. بۇنىڭ ئىچىدە رېمونت ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشكە قارىتىلغان 20 مىليون ياۋرولۇق چاقىرىقمۇ بار. بۇلار مەبلەغ ۋە سىياسەت ۋەدىسى بولۇپ، ئۇلارنى بارلىق تۈرلەر تاماملاندى، دەپ چۈشەندۈرۈش توغرا ئەمەس. [13, 14]
ئەنگلىيەنىڭ 2023-يىلى دېڭىز ئاستى ئۇل ئەسلىھەلىرىنى كۆزىتىشكە ماسلاشتۇرۇلىدىغان مەخسۇس كېمە سېتىۋېلىشىمۇ بۇ ئۆزگىرىشنىڭ بىر مىسالىدۇر. بىراق ئەنگلىيە پارلامېنتىنىڭ 2025-يىلى 19-سېنتەبىردىكى دوكلاتى ئادەتتىكى كاشىلىلارنى رېمونت قىلىش بىلەن بىخەتەرلىك كىرىزىسىدىكى رېمونتنىڭ پەرقىنى تەكىتلىگەن. ئۇ مەخسۇس رېمونت كېمىسى، ماھارەتلىك خادىم ۋە ھەربىي قوغداش بىلەن بىرلەشكەن مەشىقنى تەۋسىيە قىلغان. كۆزىتىدىغان كېمە بىلەن كابېلنى رېمونت قىلالايدىغان كېمە ئوخشاش ئىقتىدار ئەمەس. [15, 16] (64–73 ۋە 144–147-ئابزاسلار)
ئامېرىكىدا دىققەتنىڭ بىر قىسمى قىرغاققا چىقىش ئىجازىتى، باشقۇرغۇچى ۋە تەمىنلىگۈچىلەرگە قارىتىلغان. ئامېرىكا ھۆكۈمەت ھېساباتىنى تەكشۈرۈش ئىدارىسىنىڭ 2026-يىلى 11-ئاۋغۇستتىكى رەسمىي خاتىرىسى فېدېراتسىيە ئالاقە كومىتېتىنىڭ دېڭىز ئاستى لىنىيەسىنىڭ ئۇچ ئۈسكۈنىلىرى ئىگىلىرى ۋە باشقۇرغۇچىلىرىغا ئالاقىدار يېڭى قائىدىسىنى تەسۋىرلەيدۇ. دېمەك، بىخەتەرلىك رىقابىتى دېڭىزدا چارلاش بىلەنلا چەكلەنمەي، ئۇچۇرنى قۇرۇقلۇق تورىغا ئۇلايدىغان ئۈسكۈنە ۋە ئۇنى كونترول قىلىدىغان ئورگانلارغىمۇ كېڭەيگەن. [17]
ئاۋسترالىيەنىڭ كابېل ئۇلىنىشى ۋە چىدامچانلىقى مەركىزى ھىندى–تىنچ ئوكيان رايونىدىكى دۆلەتلەرگە تېخنىكىلىق ياردەم، تەلىم ۋە سىياسەت مەسلىھەت بېرىدۇ. ئۇ ئاۋسترالىيە، ھىندىستان، ياپونىيە ۋە ئامېرىكا قاتناشقان تۆت تەرەپلىك ھەمكارلىقنىڭ كابېل تەشەببۇسى بىلەن باغلىق. بۇ، كابېللارنىڭ ئىتتىپاق سىياسىتى بىلەن بىرگە تەرەققىيات دىپلوماتىيەسىنىڭمۇ قورالىغا ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. كىچىك دۆلەت ئۈچۈن بىخەتەرلىك تەمىنلەش كېمە سانىدىنلا ئەمەس، تۈرنى باشقۇرۇش ۋە مۇۋاپىق كېلىشىم تۈزۈش ئىقتىدارىدىنمۇ كېلىدۇ. [18]
شۇنداقتىمۇ، «دۆلەتلەر دىققەت قىلمايۋاتامدۇ؟» دېگەن سوئالنىڭ ئورنىغا «دىققەت قايسى ئىقتىدارغا ئايلىنىۋاتىدۇ؟» دېگەن سوئالنى قويۇش كېرەك. سىياسىي بايانات كۆپ بولۇشى مۇمكىن، ئەمما رېمونتقا كىرىشىش ۋاقتى، مۇھىم مۇلازىمەتلەرنىڭ زاپاس يولغا يۆتكىلىش ئىقتىدارى ۋە بىر قانچە كاشىلىنى تەڭ بىر تەرەپ قىلىش تەييارلىقى سىناق قىلىنمىسا، باياناتنىڭ ئەمەلىي قىممىتىنى باھالاش قىيىن. ھەر دۆلەتنىڭ ئەھمىيەت بېرىش دەرىجىسىمۇ ئۇنىڭ ئىقتىسادىي تايىنىشچانلىقى، جۇغراپىيەسى ۋە مالىيە ئىقتىدارىغا قاراپ پەرقلىنىدۇ.
ھەل قىلغۇچ مۇسابىقە: رېمونت ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈش
كابېلنى ئۈزۈلۈشتىن ساقلاش مۇھىم، ئۈزۈلگەندىن كېيىن ئىشەنچلىك ئەسلىگە كەلتۈرۈشمۇ ئوخشاشلا مۇھىم. ئوكياندىكى ئۇزۇن يوللار، ھاۋا رايى، كېمىنىڭ يېتىپ بېرىش ۋاقتى، مۇتەخەسسىس ۋە زاپچاس، پورت ۋە ئىجازەت تەرتىپى رېمونتقا تەسىر كۆرسىتىدۇ. خەلقئارا كابېل قوغداش كومىتېتىنىڭ 2026-يىلى ئاۋغۇستتا يېڭىلانغان رېمونتقا كىرىشىش ۋاقتى توغرىسىدىكى ئاشكارا تونۇشتۇرۇشى بۇ مەسىلىنى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا سېلىشتۇرۇپ، زۆرۈر بولمىغان تەرتىپ كېچىكىشلىرىنى ئازايتىشقا قارىتىلغان. ئاشكارا تونۇشتۇرۇشتا تولۇق سان جەدۋىلى بېرىلمىگەچكە، بۇ يەردە دۆلەتلەرگە رېمونت سۈرئىتى رەت نومۇرى قويۇلمايدۇ. [19]
بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، كەلگۈسى توقۇنۇشتىكى مۇھىم مۇسابىقە زىيان پەيدا قىلىش بىلەن ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ سۈرئىتى ئوتتۇرىسىدا بولۇشى مۇمكىن. رېمونت ئىقتىدارى يېتەرلىك ۋە يوللار ھەقىقىي كۆپ خىل بولسا، چەكلىك زىياننىڭ سىياسىي بېسىمى ئازىيىدۇ. كاشىلا رېمونتتىن تېز تەكرارلانسا ياكى بىخەتەرلىك شارائىتى رېمونتنى توسسا، كىچىك زىيانلارمۇ ئۇزاق مۇددەتلىك كىرىزىسقا ئايلىنىشى مۇمكىن. بۇ ماقالىنىڭ قارىشىچە، ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئىقتىدارىنىڭ ئۆزىلا بىر خىل توسۇش كۈچىدۇر. ئۇ ھۇجۇم ئارقىلىق ئېرىشىلىدىغان پايدىنى تۆۋەنلىتىدۇ.
ئېرىن مۇرپىنىڭ ئىستراتېگىيە ۋە خەلقئارا تەتقىقات مەركىزىدە ئېلان قىلىنغان «Redundancy, Resiliency, and Repair» ناملىق دوكلاتىنىڭ ئوچۇق خۇلاسىسىمۇ زاپاس يول، ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە دۆلەت–خۇسۇسىي ساھە مەسئۇلىيەتلىرىنى بىرلىكتە ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ يۆنىلىش بىخەتەرلىكنى پەقەت ھەربىي چارلاشقا باغلاپ قويماسلىققا ياردەم بېرىدۇ. [20]
رېمونتقا تەييارلىقنىڭ بىر قىسمى سودا ۋە ئىدارىي قارارلاردىن تەركىب تاپىدۇ. جىددىي پورت رۇخسىتى، ئالدىن بېكىتىلگەن ئالاقىلىشىش نۇقتىسى، زاپچاس بىلەن تەمىنلەش، خادىم ماھارىتى ۋە رايونلۇق ھەمكارلىق كېلىشىمى تەرتىپكە سېلىنمىسا، كۆزىتىش سىستېمىسى تېز ئاگاھلاندۇرغان تەقدىردىمۇ ئەسلىگە كەلتۈرۈش كېچىكىدۇ. بىخەتەرلىك نامىدا بارلىق رېمونت ھەرىكىتىگە يېڭى توسالغۇ قويۇشنىڭ ئۆزىمۇ خەۋپنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن. كونترول بىلەن تېز ھەرىكەت قىلىشنىڭ تەڭپۇڭلۇقى ئەمەلىي سىناق ئارقىلىق تەكشۈرۈلۈشى كېرەك.
كۆپ كابېل ھەقىقىي زاپاس يول دېگەنلىك ئەمەس
بىخەتەرلىك باھاسىدا كابېل سانى ئەڭ ئاسان سانىلىدىغان، ئەمما يالغۇز ئۆزى ئەڭ يېتەرلىك بولمىغان ئۆلچەم. بىر قانچە كابېل ئوخشاش دېڭىز كارىدورى، قىرغاق پونكىتى، توك مەنبەسى ياكى قۇرۇقلۇق ئۇلىنىشىغا تايانسا، بىر ھادىسە بىر قانچە لىنىيەگە تەڭ تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن. 2026-يىللىق خەلقئارا تەۋسىيە دوكلاتى يول ۋە قىرغاققا چىقىش نۇقتىلىرىنى جۇغراپىيەلىك ئايرىشقا ئەھمىيەت بېرىدۇ. بۇ پىرىنسىپنىڭ نەتىجىسى شۇكى، كابېل سانىنى ئۆستۈرۈش بىلەن ئورتاق كاشىلا خەۋپىنى ئازايتىش ئايرىم ئۆلچەم سۈپىتىدە قارىلىشى كېرەك. [6] (77–79-بەتلەر)
يولنىڭ ئايرىم بولۇشىمۇ يالغۇز يېتەرلىك ئەمەس. زاپاس يولنىڭ ئەمەلىي ئىشلىتىشكە تەييار سىغىمى، ئۇنىڭغا كىرىش ھوقۇقى ۋە ھەق تۆلەش كېلىشىمى بولۇشى كېرەك. قەغەزدىكى ئەڭ يۇقىرى سىغىم بىلەن ئىشلىتىلىۋاتقان سىغىم ئوخشىمايدۇ. TeleGeography بۇ ئىككىسىنى ئايرىپ چۈشەندۈرىدۇ. شۇڭا «باشقا كابېل بار» دېگەن جاۋابنى «ئېھتىياجلىق مۇلازىمەتنى شۇ كابېلغا قانچىلىك تېز، قانچىلىك سۈپەتتە يۆتكىگىلى بولىدۇ؟» دېگەن سوئال بىلەن تولۇقلاش زۆرۈر. [2]
كابېل خەرىتىسى بىلەن ئۇچۇرنىڭ ئەمەلىي يولىمۇ پۈتۈنلەي ئوخشاش ئەمەس. ئالاقە خەرىتىلىرى فىزىكىلىق باغلىنىشنى كۆرسىتىدۇ، ئەمما يۇقىرى قاتلامدىكى تورنىڭ قايسى لىنىيەگە قانچىلىك تايىنىدىغانلىقىنى تولۇق ئېچىپ بەرمەيدۇ. ئالاگاپپان راماناتان بىلەن سانگىتا ئابدۇ جيۇتىنىڭ «Nautilus» تەتقىقاتى كابېللارنى ئىنتېرنېت باغلىنىشلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇشقا تىرىشىدۇ ۋە ئۇ ماسلاشتۇرۇشتىكى ئىشەنچ دەرىجىسىنىمۇ باھالايدۇ. بۇ تەتقىقاتتىن چىقىدىغان سىياسەت دەرسى شۇكى، ھەقىقىي تايىنىشنى پەقەت خەرىتىدىن قاراپ ھېسابلاشقا بولمايدۇ. [21]
يەنە بىر سەل قارىلىدىغان مەسىلە، زاپاس يولنىڭ مالىيە تەرىپىدۇر. نورمال ۋاقىتتا ئىشلىتىلمەيدىغان سىغىم شىركەت ئۈچۈن ئارتۇق چىقىم كۆرۈنۈشى مۇمكىن. ئەمما بۇ، جەمئىيەت ئۈچۈن بولسا كىرىزىسقا تەييارلىقنىڭ بىر قىسمى. بۇ پەرق دۆلەتنىڭ نېمە ئۈچۈن بەزى زاپاس ئىقتىدارلارغا مەبلەغ ياكى كاپالەت بېرىشى كېرەكلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. لېكىن دۆلەت ياردىمى يېڭى كابېلنىڭ ئومۇمىي سىغىمىنىلا ئەمەس، ئورتاق خەۋپنى قانچىلىك ئازايتقانلىقى ۋە كىمنىڭ زاپاس يولغا ئېرىشەلەيدىغانلىقىنىمۇ ئۆلچىشى كېرەك.
Google، Meta، Microsoft ۋە Amazon قاتارلىق چوڭ مەزمۇن ۋە بۇلۇت مۇلازىمىتى تەمىنلىگۈچىلەر يېڭى كابېل مەبلىغىنىڭ مۇھىم قاتناشقۇچىلىرىغا ئايلانغان. [2] بۇ يېڭى سىغىم ۋە تېخنىكا ئېلىپ كېلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە، جەمئىيەتنىڭ جىددىي ئەھۋال ئېھتىياجى بىلەن شىركەتنىڭ ئۆز تورىغا قارىتىلغان ئەۋزەللىكىنىڭ قانداق ماسلىشىدىغانلىقىنى سوراشقا توغرا كېلىدۇ. كابېل ئىگىدارچىلىقىنىلا ئۆزگەرتىش بۇ سوئالنى ھەل قىلمايدۇ. كىرىزىستا سىغىم ئورتاقلىشىش، ئۇچۇر يولىنى ئۆزگەرتىش ۋە مۇلازىمەتنى ئەۋزەل ئورۇنلاشتۇرۇش كېلىشىملىرى مۇھىم.
ئامېرىكا بىلەن خىتاي رىقابىتى ۋە ئۇچۇر يوللىرىنىڭ سىياسىتى
كابېللار ئۈستىدىكى كۈچ رىقابىتى ئۇلارنى ئۈزۈش ئىقتىدارىدىنمۇ كەڭ. كابېلنى كىمنىڭ ياسايدىغانلىقى، قىرغاقتا كىمنىڭ باشقۇرىدىغانلىقى، رېمونتنى كىمنىڭ قىلىدىغانلىقى ۋە ئۇچۇرنىڭ قايسى دۆلەتلەر ئارقىلىق ئۆتىدىغانلىقى ئۇزاق مۇددەتلىك تەسىر پەيدا قىلىدۇ. ئامېرىكىنىڭ يېڭى نازارەت تەدبىرلىرى بۇ كونترول نۇقتىلىرىغا بولغان دىققەتنى كۆرسىتىدۇ. بۇنىڭدىن چىقىرىلىدىغان يەكۈن شۇكى، كابېل رىقابىتىنىڭ بىر قىسمى تۈر، ئىجازەت ۋە ئۆلچەم تاللاش باسقۇچىدىلا ئېلىپ بېرىلىدۇ. [17]
«ئىشەنچلىك تەمىنلىگۈچى» تەلىپى باشقۇرۇش ۋە تەمىنلەش زەنجىرى خەۋپىنى ئازايتىشقا قارىتىلىدۇ. ئەمما ئۇنىڭ نەتىجىسىنى پەقەت تەمىنلىگۈچىنىڭ دۆلەت تەۋەلىكى بىلەن ئۆلچەش يېتەرلىك ئەمەس. ئەگەر تاللاش دائىرىسى بەك تارىيىپ تەننەرخ ئۆسسە، يېڭى زاپاس يولنىڭ قۇرۇلۇشى كېچىكىشى ياكى بارلىق تۈرلەر ئوخشاش بىر نەچچە مۇلازىمەت تەمىنلىگۈچىگە تايىنىپ قېلىشى مۇمكىن. بۇ مۇقەررەر نەتىجە ئەمەس، بەلكى، بىخەتەرلىك سىياسىتىنىڭ پايدىسى بىلەن يان تەسىرى بىرلىكتە باھالىنىشى كېرەك بولغان سودا مۇناسىۋىتىدۇر.
كىچىك ۋە ئوتتۇرا دۆلەتلەر ئۈچۈن بۇنىڭ ئەھمىيىتى ئالاھىدە. ئۇلار بىر چوڭ دۆلەتتىن مەبلەغ ئېلىپ يېڭى كابېلغا ئېرىشىشى مۇمكىن، لېكىن مەبلەغنىڭ ئۆزى تۈرنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك مۇستەقىللىقىنى كاپالەتلەندۈرمەيدۇ. رېمونت، زاپاس سىغىم، ئۈسكۈنە ئالماشتۇرۇش، تەكشۈرۈش ۋە باشقۇرۇش ئۇچۇرىغا ئېرىشىش ھوقۇقى كېلىشىمدە قانداق بېكىتىلگەنلىكىمۇ مۇھىم. كابېل دىپلوماتىيەسىنىڭ سۈپىتىنى لىنىيەنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى بىلەنلا باھالاشقا بولمايدۇ.
تور يوللىرىنىڭ سىياسىي جەھەتتىن بۆلۈنۈشى، سىغىم بار بولسىمۇ ئۇنى بىرلىكتە ئىشلىتىشنى قىيىنلاشتۇرۇشى مۇمكىن. ئورتاق تېخنىكىلىق ئۆلچەم، ئالدىن تۈزۈلگەن رېمونت ھەمكارلىقى ۋە جىددىي يول ئۆزگەرتىش كېلىشىمى ساقلانسا، دۆلەتلەر رىقابەت ئىچىدىمۇ بىر قىسىم چىدامچانلىقنى ئورتاق قۇرالايدۇ. بۇ ھەمكارلىقنى سىياسىي ئىشەنچنىڭ پۈتۈنلەي ئەسلىگە كېلىشىگە باغلاپ قويۇش ھاجەتسىز، كونكرېت مۇلازىمەت ۋە مەسئۇلىيەت بويىچە چەكلىك كېلىشىممۇ پايدىلىق بولالايدۇ.
كابېلنىڭ سېنزورغا ئايلىنىشى ۋە يېڭى سوئاللار
ئوپتىك تالا ئۇچۇر توشۇشتىن باشقا، تەۋرىنىش ۋە مۇھىت ئۆزگىرىشىنى سېزىشكىمۇ ئىشلىتىلىۋاتىدۇ. ماررا ۋە خىزمەتداشلىرىنىڭ 2022-يىلى «Science» دا ئېلان قىلىنغان تەتقىقاتى ئۇزۇن دېڭىز ئاستى كابېلىنىڭ بۆلەكلىرى ئارقىلىق يەر تەۋرەش ۋە ئوكيان سىگناللىرىنى كۆزىتىش مۇمكىنچىلىكىنى كۆرسەتكەن. بۇ تېخنىكا ئالاقە تورى بىلەن ئاپەت ئاگاھلاندۇرۇشىنىڭ باغلىنىشىنى كېڭەيتەلەيدۇ. ئەمما مۇھىت سىگنالىنى سەزگىلى بولۇشىنى ھەربىر بۇزغۇنچىلىقنى ئاپتوماتىك پەرقلەندۈرەلەيدۇ، دەپ چۈشەندۈرۈشكە بولمايدۇ. [22]
2026-يىلى 30-ئىيۇل ئېلان قىلىنغان Marlinks-NS سانلىق مەلۇمات توپلىمى ھەققىدىكى دەسلەپكى تەتقىقات تەقسىملەنگەن ئاكۇستىكىلىق سېزىشنى كېمە بايقاش ۋە ئارىلىقنى مۆلچەرلەش تەتقىقاتىغا ئىشلىتىدۇ. ئۇ ئون كۈنلۈك كۆزىتىش ۋە بىر كابېلنىڭ چەكلىك بۆلىكىدىن توپلانغان مەلۇماتنى تەمىنلىگەن. بۇ قايتا سىناق قىلغىلى بولىدىغان تەتقىقاتقا پايدىلىق، پۈتۈن ئوكيان كابېل تورىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك قوغدىلىشى ھەل بولدى دېگەنگە دەلىل ئەمەس. [23]
سېنزور ئىقتىدارى يېڭى بىخەتەرلىك سوئالى پەيدا قىلىدۇ: ئۇ توپلىغان ئۇچۇرغا كىم ئېرىشىدۇ؟ بىر دۆلەتنىڭ كابېل قوغداش ئۈچۈن قۇرغان كۆزىتىش سىستېمىسىنى باشقا بىر دۆلەت ھەربىي ھەرىكەتنى ئىز قوغلاش ئىقتىدارى دەپ چۈشىنىشى مۇمكىن. بۇ، قوغداشنى كۈچەيتىشنىڭ ئۆزى گۇمان ۋە قارشى تەدبىر پەيدا قىلالايدىغان ئەھۋالدۇر. شۇڭا ئاپەت ئاگاھلاندۇرۇشى، سودا مەخپىيەتلىكى ۋە بىخەتەرلىك ئۇچۇرىنىڭ كىرىش ھوقۇقىنى ئېنىق بېكىتىش، تېخنىكىنىڭ ئۆزىدىنمۇ مۇھىم سىياسىي تاللاشقا ئايلىنىشى مۇمكىن.
سىستېما ئاگاھلاندۇرغان ۋەقەنىڭ زىيان پەيدا قىلىدىغان ھەرىكەت ئىكەنلىكىنى تەكشۈرۈش، كىمگە خەۋەر بېرىش ۋە قايسى ئورگاننىڭ ھەرىكەت قىلىشىنى بېكىتىش زۆرۈر. كۆپ سىگنالدىن توغرا قارارغا ئۆتۈش باسقۇچى ئورنىتىلمىسا، سېنزورلار يالغان ئاگاھلاندۇرۇش ۋە ھەددىدىن زىيادە ئىنكاس خەۋپىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن. تېخنىكىلىق كۆزىتىشنىڭ ئۈنۈمى شۇڭا ئۇنىڭ بايقاش سەزگۈرلۈكى بىلەنلا ئەمەس، قارارنىڭ توغرىلىقى ۋە قانۇنلۇق ئىنكاس سۈرئىتى بىلەنمۇ ئۆلچىنىشى كېرەك.
قانۇن بار، ئەمما ئىجرا قىلىش ئۆزلۈكىدىن ھەل بولمايدۇ
دېڭىز ئاستى كابېللىرى قانۇنسىز بوشلۇقتا ئەمەس. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ دېڭىز قانۇنى ئەھدىنامىسىنىڭ 113-ماددىسى، دۆلەتلەرنىڭ ئۆز بايرىقىدىكى كېمە ياكى ئۆز باشقۇرۇش ھوقۇقىغا تەۋە شەخسنىڭ، ئوچۇق دېڭىزدىكى كابېلغا قەستەن ياكى جىنايى ئېھتىياتسىزلىق بىلەن زىيان يەتكۈزۈشىنى، جازالىنىدىغان قىلمىش دەپ بېكىتىدىغان قانۇنلارنى چىقىرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەمما بۇ ماددا ھەر دۆلەتكە ھەر قانداق گۇمانلىق كېمىنى ھەر يەردە تۇتۇش ھوقۇقى بېرىدۇ، دېگەنلىك ئەمەس. ھەرىكەت قىلىش ھوقۇقى دېڭىز رايونى، كېمە بايرىقى ۋە باشقا قانۇنىي ئاساسلارغا باغلىق. [24]
دوگلاس بۇرنېت، روبېرت بېكمان ۋە تارا داۋېنپورت تەھرىرلىگەن «Submarine Cables: The Handbook of Law and Policy» بۇ ساھەنى تېخنىكا بىلەن قانۇننىڭ كېسىشىش نۇقتىسىدا تەتقىق قىلىدىغان مۇھىم پايدىلىنىش كىتابى. قانۇنىي مەسىلە زىياننى جىنايەت دەپ بېكىتىش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ، ئۇ، كابېل ياتقۇزۇش، رېمونت، باشقا دېڭىز پائالىيەتلىرى بىلەن ماسلىشىش ۋە خەلقئارا باشقۇرۇش ھوقۇقىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. [25]
ئۇرۇش مەزگىلىدە پۇقراۋى كابېلنى پەقەت ئۇنىڭدىن ھەربىي ئالاقەمۇ ئۆتىدۇ، دېگەن سەۋەب بىلەن قانۇنلۇق نىشان دەپ قاراشقا بولمايدۇ. خەلقئارا قىزىل كىرېست كومىتېتىنىڭ چۈشەندۈرۈشى بويىچە، پۇقراۋى ۋە ھەربىي ئىشلىتىش بىرلەشكەن ئۇل ئەسلىھەنى نىشان قىلىش ھەربىي نىشاننىڭ كونكرېت شەرتلىرىگە ئۇيغۇن بولۇشى، شۇنداقلا پۇقرالارغا مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان زىياننى باھالاش، مۇۋاپىقلىق ۋە ئالدىنى ئېلىش تەلەپلىرىگە بويسۇنۇشى كېرەك. بىر تورنىڭ پۈتۈن قىسمىنى ئالدىن ھەربىي نىشان دەپ بەلگىلەش توغرا ئەمەس. [26]
كەلگۈسىدە پايدىلىق بولالايدىغان قەدەم، جىددىي رېمونت ۋە ۋەقەدىن كېيىنكى دەلىل توپلاش توغرىسىدا چەكلىك خەلقئارا كېلىشىملەرنى كۈچەيتىشتۇر. كاشىلىنىڭ مەسئۇلىيىتى ئۈستىدە تالاش-تارتىش داۋاملاشقان تەقدىردىمۇ، پۇقراۋى ئالاقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى كېچىكتۈرمەيدىغان تەرتىپ بولۇشى مۇمكىن. بۇ تەكلىپ ھازىر پۈتۈن دۇنيادا ئىجرا قىلىنىۋاتقان بىر كاپالەت ئەمەس، پەقەت مەۋجۇت دېڭىز قانۇنى ۋە رېمونت ھەمكارلىقىنى تولۇقلايدىغان سىياسەت يۆنىلىشىدۇر.
بىخەتەرلىكنى كاپالەتكە ئىگە قىلىشنىڭ ئەمەلىي چېكى
ھەر بىر مېتىر كابېلنىڭ ھەر ۋاقىت بىخەتەر بولۇشىغا مۇتلەق كاپالەتلىك قىلىش مۇمكىن ئەمەس. بىراق خەۋپ ۋە ئاقىۋەتنى كۆرۈنەرلىك ئازايتىش مۇمكىن. بۇنىڭ ئاساسى يول تاللاش، ئېھتىياجلىق جايلاردا فىزىكىلىق قوغداش، قىرغاق پونكىتى ۋە باشقۇرۇش سىستېمىسىنىڭ بىخەتەرلىكى، ھەقىقىي زاپاس يول، تېز رېمونت ۋە ئېنىق مەسئۇلىيەتتىن تەركىب تاپىدۇ. 2026-يىلى 10-ئىيۇل تەستىقلانغان خەلقئارا دوكلات دەل ۋاقتىدا ياتقۇزۇش ۋە رېمونت، خەۋپنى تونۇش ۋە ئازايتىش، جۇغراپىيەلىك كۆپ خىللىقنى بىرلىكتە ئوتتۇرىغا قويغان. [6, 27]
بۇ يەردە پۈتۈنلەي يوشۇرۇنلۇقنى بىخەتەرلىك بىلەن تەڭلەشتۈرۈشمۇ توغرا ئەمەس. خەلقئارا كابېل قوغداش كومىتېتى كابېللارنى دېڭىز قاتناش خەرىتىسىدىن ئۆچۈرۈۋېتىشنىڭ بېلىقچىلار ۋە كېمە باشقۇرغۇچىلىرىنىڭ زىياندىن ساقلىنىشىنى قىيىنلاشتۇرىدىغانلىقىنى ئاگاھلاندۇرىدۇ. قەستەن زىيان يەتكۈزمەكچى بولغان كۈچلەرنىڭ بايقاش ئىقتىدارى بىلەن ئادەتتىكى دېڭىز پائالىيىتىنىڭ ئۇچۇر ئېھتىياجى ئوخشىمايدۇ. شۇڭا قوغداشقا زۆرۈر ئۇچۇرنى ئورتاقلىشىش بىلەن سەزگۈر باشقۇرۇش تەپسىلاتلىرىنى چەكلەشنى پەرقلىق پىلانلاش كېرەك. [28]
دۆلەتنىڭ تەييارلىقىنى ئۆلچەشتە تېخىمۇ پايدىلىق سوئاللار بار: بىر مۇھىم يول ئىشتىن چىقسا، بانكا ۋە جىددىي مۇلازىمەتلەر قاچان زاپاس يولغا ئۆتىدۇ؟ بىر قانچە لىنىيە تەڭ زىيانغا ئۇچرىسا، قانچىلىك ئەمەلىي سىغىم قالىدۇ؟ رېمونت كېمىسىگە ئىجازەت ۋە بىخەتەر ھەرىكەت شارائىتى قاچان تەمىنلىنىدۇ؟ سودا خېرىدارلىرى بىلەن پۇقرالارنىڭ مۇھىم ئېھتىياجى قانداق ئەۋزەل ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ؟ بۇلارنىڭ جاۋابى تەجرىبىدىن ئۆتكەن بولسا، كابېل سانى ياكى چارلاش كېمىسى سانىغا قارىغاندا تېخىمۇ ئىشەنچلىك بىخەتەرلىك باھاسى بېرىدۇ.
بىخەتەرلىكنىڭ ئادالەت تەرىپىمۇ بار. كۆپ يوللۇق چوڭ ئىقتىساد بىلەن بىر ياكى ئاز ساندىكى كابېلغا تايىنىدىغان ئارال دۆلەتنىڭ خەۋپى ئوخشاش ئەمەس. پەقەت سودا پايدىسى يۇقىرى كارىدورلارغا مەبلەغ سېلىش دۇنيا تورىنىڭ ئاجىز نۇقتىلىرىنى ئاپتوماتىك كۈچەيتمەيدۇ. خەلقئارا دوكلاتنىڭ كىچىك ئارال دۆلەتلىرى ۋە يېتەرلىك مۇلازىمەتكە ئېرىشەلمىگەن رايونلارغا دىققەت قىلىشى بۇ مەسىلىنىڭ ئەھمىيىتىنى كۆرسىتىدۇ. [27] زاپاس يول ۋە رېمونت ھوقۇقىنىڭ كىملەرگە تەمىنلىنىشى كابېل سىياسىتىنىڭ مەركىزىدىكى سوئال بولۇشى كېرەك.
دېڭىز ئاستى كابېللىرى كەلگۈسىدە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك، ھەربىي ئالاقە، سىياسىي بېسىم ۋە ئاپەت ئاگاھلاندۇرۇشىدا تېخىمۇ مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئۇلارنىڭ ئەتراپىدىكى توقۇنۇش خەۋپى ھەقىقىي، ئەمما ھەر بىر كاشىلىنى مەخپىي ئۇرۇش دەپ تەسۋىرلەش دەلىلگە تايانغان سىياسەتكە ياردەم بەرمەيدۇ. ھەل قىلغۇچ نۇقتا ھۇجۇمنى بايقاش بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ: مەسئۇلىيەتنى توغرا ئېنىقلاش، مۇھىم مۇلازىمەتنى داۋاملاشتۇرۇش ۋە زىياننى تېز ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئىقتىدارى بىرلىكتە قۇرۇلۇشى كېرەك. كەلگۈسى بىخەتەرلىكنىڭ سۈپىتى دېڭىز ئاستىدىكى كابېلنىڭ قانچىلىك پۇختىلىقى بىلەن بىللە، ئۇنىڭ ئۈستىدە ياشايدىغان جەمئىيەتنىڭ كاشىلىغا قانچىلىك تەييارلىقىغا باغلىق بولىدۇ.
مەنبەلەر:
1. International Telecommunication Union. Submarine Cable Resilience.
خەلقئارا سانلىق مەلۇمات ئالماشتۇرۇش ۋە كابېللارنىڭ ئورنى ھەققىدىكى رەسمىي تونۇشتۇرۇش.
2. TeleGeography. Submarine Cable Frequently Asked Questions. Accessed 1 October 2026.
ساھە تەتقىقات ئورگىنىنىڭ تېخنىكا، ئىگىدارچىلىق، سىغىم ۋە سۈنئىي ھەمراھ سېلىشتۇرمىسى.
3. Starosielski, Nicole. The Undersea Network. Durham: Duke University Press, 2015.
كابېل تورىنىڭ تارىخىي ۋە سىياسىي جۇغراپىيەسى ئۈچۈن مۇھىم كىتاب؛ ئۇلانما نەشرىيات تونۇشتۇرۇشىغا بارىدۇ.
فىزىكىلىق ۋە تور خەۋپلىرى، قىرغاق پونكىتى ۋە باشقۇرۇش سىستېمىلىرى توغرىسىدىكى ئوچۇق دوكلات. تېكىستتىكى بەت نومۇرلىرى دوكلاتنىڭ بېسىلغان بەت نومۇرى.
5. International Cable Protection Committee. Media Enquiries and Frequently Asked Questions.
يىللىق كاشىلا، تاسادىپىي زىيان ۋە بۇزغۇنچىلىق دەلىلىنىڭ چەكلىمىسى ھەققىدىكى ساھە مەنبەسى؛ كومىتېت جىنايى تەكشۈرۈش ئورگىنى ئەمەس.
ياتقۇزۇش، رېمونت، خەۋپنى ئازايتىش، مالىيە ۋە كۆپ خىل يول ھەققىدىكى 190 بەتلىك ئوچۇق خەلقئارا توپلام. بەت كۆرسەتمىلىرى PDF تەرتىپىگە ئەمەس، بېسىلغان بەت نومۇرىغا ئاساسلىنىدۇ.
7. Swedish Prosecution Authority. Prosecutor Revokes Decision on Seized Ship. 3 February 2025.
شىۋېتسىيە–لاتۋىيە كابېل ھادىسىسىنىڭ بۇزغۇنچىلىق بولمىغانلىقى توغرىسىدىكى بىرىنچى قول رەسمىي مەنبە.
تەسىرگە ئۇچرىغان مۇلازىمەت ۋە قاتناشنى باشقا يولغا يۆتكەش توغرىسىدىكى شىركەت باياناتى؛ بۇزغۇنچىلىقنى ئىسپاتلايدىغان تەكشۈرۈش نەتىجىسى ئەمەس.
تەبىئىي ئاپەت زىيىنىنى باھالاش؛ كابېل رېمونتىمۇ ئۇل ئەسلىھە زىيىنى قاتارىدا تىلغا ئېلىنغان.
دېڭىز ئۇرۇشى ۋە كابېللارغا تايىنىدىغان پۇقرالارنىڭ مۇلازىمەتلىرى ھەققىدىكى ھوقۇقى مۇھاكىمە.
2045 يىلىغا قارىتىلغان ئىستىقبال ۋە تەييارلىق تەتقىقاتى؛ ئۇرۇشنىڭ ئېھتىمالىنى سان بىلەن مۆلچەرلىمەيدۇ.
12. NATO. NATO Launches Baltic Sentry to Increase Critical Infrastructure Security. 14 January 2025.
ھەربىي پائالىيەتنىڭ مەقسىتى ۋە قاتناشقان ئىقتىدارلار ھەققىدىكى رەسمىي بايانات.
كابېل خەرىتىسى، خەۋپ باھالاش ۋە بېسىم سىنىقى ئۇسۇلى توغرىسىدىكى رەسمىي دوكلات.
347 مىليون ياۋرولۇق مەبلەغ ۋە 20 مىليون ياۋرولۇق رېمونت ئىقتىدارى چاقىرىقى توغرىسىدىكى رەسمىي ئېلان.
دېڭىز ئاستى كۆزىتىش ئىقتىدارىغا سېلىنغان مەبلەغنىڭ رەسمىي مىسالى.
پارلامېنت تەكشۈرۈشى ۋە ھۆكۈمەتكە تەۋسىيەلەر؛ ماقالىدە مۇناسىۋەتلىك ئابزاس نومۇرلىرى كۆرسىتىلدى.
FCC 26-42 قائىدىسى ھەققىدىكى رەسمىي خاتىرە؛ ئۇچ ئۈسكۈنىلىرىنىڭ ئىجازەت تۈزۈمىنى چۈشەندۈرىدۇ.
18. Australian Department of Foreign Affairs and Trade. Cable Connectivity and Resilience Centre.
ھىندى–تىنچ ئوكيان رايونىدىكى ھەمكارلىق، تېخنىكىلىق ياردەم ۋە ئىقتىدار قۇرۇش تەشەببۇسى.
تولۇق دوكلات تەلەپ قىلىش ئارقىلىق تەمىنلىنىدۇ؛ بۇ ماقالىدە ئۇنىڭ ئاشكارا تونۇشتۇرۇشىدىنلا پايدىلىنىلدى، ئېلان قىلىنمىغان سانلار نەقىل ئېلىنمىدى.
زاپاس يول، دۆلەت–خۇسۇسىي ساھە مەسئۇلىيىتى ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈش ھەققىدىكى تەتقىقات؛ ماقالىدە ئوچۇق خۇلاسىسىگە ئىشارەت قىلىندى.
فىزىكىلىق كابېللار بىلەن تور باغلىنىشلىرىنى ماسلاشتۇرۇش ھەققىدىكى تەتقىقات؛ ماقالىدە دەسلەپكى ئىلمىي قوليازما نۇسخىسىغا ئىشارەت قىلىندى.
ژۇرنالدا ئېلان قىلىنغان ئىلمىي تەتقىقات؛ ئوپتىك تالا ئارقىلىق يەر تەۋرەش ۋە ئوكيان سىگناللىرىنى كۆزىتىش.
Marlinks-NS سانلىق مەلۇمات توپلىمى ھەققىدىكى دەسلەپكى ئىلمىي قوليازما؛ تەقرىزدىن ئۆتكەن ئاخىرقى ژۇرنال نەتىجىسى دەپ تەقدىم قىلىنمىدى.
24. United Nations. United Nations Convention on the Law of the Sea. 1982. Part VII, Article 113.
ئوچۇق دېڭىزدىكى كابېلغا قەستەن ياكى جىنايى ئېھتىياتسىزلىق بىلەن زىيان يەتكۈزۈش ھەققىدىكى ئەسلى قانۇن تېكىستى.
قانۇن ۋە ساھە مۇتەخەسسىسلىرى تەييارلىغان پايدىلىنىش كىتابى؛ ئۇلانما نەشرىيات تونۇشتۇرۇشىغا بارىدۇ.
پۇقراۋى ئۇل ئەسلىھە، ھەربىي نىشان، مۇۋاپىقلىق ۋە ئالدىنى ئېلىش پىرىنسىپلىرى ھەققىدىكى رەسمىي چۈشەندۈرۈش.
يېڭى خەلقئارا تەۋسىيەلەرنىڭ تەستىقلىنىشى، كىچىك ئارال دۆلەتلىرى ۋە ئاجىز رايونلارنىڭ ئېھتىياجى توغرىسىدىكى ئېلان.
كابېللارنى دېڭىز قاتناش خەرىتىسىدە كۆرسىتىشنىڭ تاسادىپىي زىياننى ئازايتىشتىكى رولى توغرىسىدىكى ساھە قارىشى.
قوراللىق گۇرۇپپىلارنىڭ دېڭىزدىكى پائالىيىتى، كابېل ياتقۇزۇش ۋە رېمونتقا بولغان بىۋاسىتە ۋە ۋاسىتىلىك تەسىرنى مۇھاكىمە قىلىدۇ.
دۆلەتسىز كۈچلەر، تېررورلۇق، يېڭى تېخنىكا ۋە قوغداش ئىقتىدارى توغرىسىدىكى مۇتەخەسسىس باھاسى؛ ئىسپاتلانغان تېررورلۇق كابېل ھۇجۇمىنىڭ تىزىملىكى ئەمەس.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
