باستۇرۇشنىڭ نورماللاشتۇرۇلۇشى، خەلقئارا دىققەتنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە ئۇيغۇر دىئاسپورا سىياسىتىنىڭ ئىچكى–تاشقى كىرىزىسى

 

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

2026-يىلى 1-سېنتەبىردە «Neue Zürcher Zeitung» دا ئېلان قىلىنغان Katrin Büchenbacher نىڭ «Warum die Uiguren aus dem Blick der Welt verschwunden sind» (ئۇيغۇرلار نېمىشقا دۇنيانىڭ نەزىرىدىن غايىب بولدى؟) ناملىق ماقالىسى بىر پارادوكسنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ، شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان باستۇرۇشنىڭ ئاساسىي تۈزۈلمىلىرى يوقاپ كەتمىدى، ئەمما ئۇنىڭغا قارىتا 2018–2022-يىللىرىدىكى خەلقئارا غەزەپ ۋە سىياسىي ھەرىكەت كۈچى كۆرۈنەرلىك ئاجىزلىدى. ماقالە بۇ ئۆزگىرىشنى بىرلا سەۋەب بىلەن ئەمەس، باستۇرۇش شەكلىنىڭ ئۆزگىرىشى، خەۋەر كۈنتەرتىپىنىڭ باشقا ئۇرۇش ۋە كىرىزىسلارغا يۆتكىلىشى، خىتاينىڭ «نورماللىق» تەسۋىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشى، دىئاسپوراغا قارىتىلغان چېگرا ھالقىغان بېسىم ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مالىيە–رەھبەرلىك كىرىزىسى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ چۈشەندۈرىدۇ. [NZZ, 01.09.2026]

بۇ ئانالىزنىڭ مەركىزىي قارىشى شۇكى، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ خەلقئارا كۈنتەرتىپتىن چېكىنىشى «باستۇرۇش ئاخىرلاشتى» دېگەننى بىلدۈرمەيدۇ، بەلكى دىققەت تارتقان لاگېر سىستېمىسىدىن تۈرمە، نازارەت، مەجبۇرىي ئەمگەك، بالىلارنى ياتاقلىق مەكتەپلەرگە يىغىش، تىل–مەدەنىيەتنى ئاجىزلاشتۇرۇش ۋە دىئاسپورا ئۈستىدىكى بېسىمغا تايانغان تېخىمۇ تارقاق، ئەمما تېخىمۇ مۇنتىزملاشقان باسقۇچقا ئۆتكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. 2026-يىلى مايدا «Financial Times» 579 تۇتۇپ تۇرۇش مەركىزىنى تەكشۈرۈپ، رايوندا تەخمىنەن 627 مىڭ ئادەمنى تۇتۇپ تۇرۇشقا يېتىدىغان سىغىم بارلىقىنى مۆلچەرلىدى، HRW بولسا ئاۋغۇستتا باستۇرۇش، كەڭ كۆلەملىك قاماق، نازارەت، مەدەنىيەت–دىنىي يوقىتىش ۋە چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا بېسىم قىلىشنىڭ داۋام قىلىۋاتقانلىقىنى قايتا تەكىتلىدى. [FT, 29.05.2026; HRW, 27.08.2026]

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، بۇ ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم تۆھپىسى خىتاينىڭ دىئاسپورا سىياسىتىنىڭ ئۆزىنىمۇ تەھلىل ئوبيېتكىغا ئايلاندۇرغانلىقىدۇر. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خىتاينىڭ تەھدىتى، ئائىلە ئەزالىرى ئارقىلىق بېسىم قىلىش، دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش فوندى مەبلىغىنىڭ 2025-يىلى ۋاقىتلىق توختىتىلىشى ۋە رەھبەرلىك–ئەخلاقى ئىشەنچ مەسىلىلىرىگە بىرلا ۋاقىتتا دۇچ كەلدى. بۇ ئەھۋال بىر مۇھىم سىياسىي ھەقىقەتنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغان بىر خەلقنىڭ خەلقئارا ئاۋازى بولغان تەشكىلات پەقەت سىرتقى باستۇرۇشقا قارشى تۇرۇش بىلەنلا ئەمەس، ئۆزىنىڭ ئىچكى باشقۇرۇش، سۈزۈكلۈك ۋە ئەخلاقىي ئۆلچەملىرىنى ساقلاش بىلەنمۇ كۈچ توپلايدۇ.

ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: ئۇيغۇرلار، شەرقىي تۈركىستان، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش، مەجبۇرىي ئەمگەك، تۈرمە سىستېمىسى، خەلقئارا كۈنتەرتىپ، دىئاسپورا سىياسىتى، خىتاي، دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش فوندى.

1. لاگېرلار خەۋەرلەردىن غايىب بولدى، ئەمما باستۇرۇش ئەمەس

2018-يىلدىن باشلاپ خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئۇيغۇرلارغا دىققەت قىلىشىغا ئەڭ كۈچلۈك تۈرتكە بولغان نەرسە، ئېگىز تام، كۆزىتىش مۇنارى، سىم توسۇق ۋە كۆپ سانلىق تۇتقۇنلار بىلەن تونۇلغان لاگېر سىستېمىسى ئىدى. سۈنئىي ھەمراھ رەسىملىرى، شاھىتلارنىڭ بايانلىرى ۋە ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرى بىر-بىرىنى تولۇقلاپ، «كۆرگىلى بولىدىغان» بىر باستۇرۇش سىستېمىسىنى نامايان قىلدى. بۇ كۆرۈنۈش خەۋەر لايىھەسى ئۈچۈنمۇ، پارلامېنت ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ ھەرىكەت قىلىشى ئۈچۈنمۇ كۈچلۈك سىمۋولغا ئايلاندى. مەزكۇر ماقالىنىڭ ئاساسىي باھاسى شۇكى، لاگېرلارنىڭ كۆپ قىسمى تاقالغان ياكى باشقا شەكىلگە ئۆزگەرگەن بولسىمۇ، باستۇرۇش بىر دۆلەت سىياسىتى سۈپىتىدە،  تېخىمۇ ئادەتتىكى دۆلەت ئورگانلىرىغا سىڭىپ كەتكەن. [NZZ, 01.09.2026]

«Financial Times» نىڭ 2026-يىللىق تەكشۈرۈشى بۇ پەرقنى سان بىلەن كۆرسىتىدۇ. ئۇلار سۈنئىي ھەمراھ رەسىملىرى، ھۆكۈمەت ماتېرىياللىرى، يەرلىك خەۋەر ۋە شاھىتلارغا تايىنىپ، 2011-يىلدىن ھازىرغىچە 579 تۇتۇپ تۇرۇش مەركىزىنى ئىز قوغلىغان. تەكشۈرۈشنىڭ مۆلچەرىچە، ھازىرقى سىستېما نورمال ئۆلچەمدە تەخمىنەن 627 مىڭ ئادەمنى سىغدۇرالايدۇ. بۇ رايون نوپۇسىغا سېلىشتۇرغاندا تەخمىنەن ھەر 40 ئادەمگە بىر ئورۇن دېگەنلىك. شۇڭا «لاگېرلار تاقالدى» دېگەن سۈرەت بىلەن «كەڭ كۆلەملىك قاماق سىستېمىسى ئاخىرلاشتى» دېگەن خۇلاسە ئارىسىدا چوڭ پەرق بار. [FT, 29.05.2026]

HRW 2026-يىلى 27-ئاۋغۇستتىكى باياناتىدا خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ باستۇرۇش سىياسىتىنىڭ ئون يىلدىن كېيىنمۇ ئېغىر ھالەتتە داۋام قىلىۋاتقانلىقىنى، مەجبۇرىي تۇتۇپ تۇرۇش، ئادالەتسىز قاماق، كەڭ كۆلەملىك نازارەت، مەدەنىيەت ۋە دىنىي ھاياتنى يوقىتىش، سەپەر–ئالاقە چەكلىمىسى ۋە چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا بېسىم قىلىشنى تىلغا ئالدى. بۇ، باستۇرۇشنىڭ دىققەت تارتىدىغان بىر پائالىيەتتىن كۈندىلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا ئۆتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. [HRW, 27.08.2026]

2022-يىلى ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئىشخانىسىمۇ ھۆكۈمەتنىڭ تېررورلۇققا ۋە «ئاشقۇنلۇق»قا قارشى تۇرۇش سىياسىتى دائىرىسىدە ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرى يۈز بەرگەنلىكىنى، بۇنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان گۇرۇپپىلارغا قارىتىلغان «خەلقئارا جىنايەت، بولۇپمۇ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىن»لىكىنى يەكۈنلىگەن. بۇ باھا خەلقئارا سىياسەتنىڭ قانۇنىي ئاساسىنى كۈچەيتتى، ئەمما 2026-يىلغا كەلگەندە مەسىلىنىڭ خەۋەردىكى كۈچلۈكلۈكى بىلەن قانۇنىي ئېغىرلىقى بىر-بىرىدىن ئايرىلىپ قالدى. [OHCHR, 31.08.2022]

بۇ يەردىكى ئەڭ مۇھىم نۇقتا شۇكى، باستۇرۇش ئورگانلىشىپ، كۈندىلىك باشقۇرۇشنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغانسېرى ئۇ خەۋەرلىك بولۇش خۇسۇسىيىتىنى يوقىتىدۇ. لاگېرنىڭ سىم توسۇقى خەلقئارا كامېرانى جەلپ قىلىدۇ، تۈرمە ھۆكۈمى، ياتاقلىق مەكتەپ، تىل سىياسىتى، خىزمەت يۆتكەش پىروگراممىسى ۋە رەقەملىك نازارەت بولسا بىر-بىرىدىن ئايرىم كۆرۈنۈپ، بىر پۈتۈن سىستېما سۈپىتىدە ھېس قىلىنىشى قىيىنلىشىدۇ. خىتاينىڭ «نورماللىق» تەسۋىرىنىڭ سىياسىي كۈچىمۇ دەل مۇشۇ پارچىلىنىشتىن كېلىدۇ.

2. خەلقئارا دىققەت نېمىشقا چېكىنىدۇ؟ كۈنتەرتىپ رىقابىتى ۋە «نورماللاشتۇرۇش»

ماقالە دىققەتنىڭ تۆۋەنلىشىنى ئاۋۋال خەلقئارا خەۋەر كۈنتەرتىپنىڭ رىقابىتى بىلەن باغلايدۇ. ئۇكرائىنا ئۇرۇشى، ئوتتۇرا شەرقتىكى توقۇنۇشلار ۋە ترامپ دەۋرىدىكى كۈندىلىك سىياسىي سىلكىنىشلەر ئاخبارات ۋە ھۆكۈمەت دىققىتىنى ئىگىلىدى. بۇ توغرا، ئەمما يېتەرلىك چۈشەندۈرۈش ئەمەس. كىشىلىك ھوقۇق كىرىزىسىنىڭ خەۋەرلىكلىكى ھەمىشە زىياننىڭ كۆلىمى بىلەن تەڭ قىممەتتە بولمايدۇ، يېڭىلىق، كۆرۈنۈش، سىياسىي يېقىنلىق ۋە كۈچلۈك تەشكىلاتلىق ئاۋاز بولمىسا، ھەتتا ئېغىر كىرىزىسمۇ كۈنتەرتىپنىڭ تېگىگە چۈشۈپ قالىدۇ. [NZZ, 01.09.2026]

ئۇيغۇر مەسىلىسىدە يەنە بىر ھادىسە بار، 2019–2022-يىللىرىدىكى خەلقئارا ھەرىكەتنىڭ بىر قىسمى كېيىن تۈزۈملەشتى. ئامېرىكا ۋە ياۋروپادىكى جازا تەدبىرلىرى، مەجبۇرىي ئەمگەككە مۇناسىۋەتلىك ئىمپورت چەكلىمىلىرى ۋە تەمىنات زەنجىرى تەكشۈرۈشى داۋام قىلىۋاتىدۇ. بۇنىڭ ئىجابىي تەرىپى، مەسىلە ۋاقىتلىق غەزەپتىن قانۇن–باشقۇرۇش مېخانىزمىغا كۆچتى. سەلبىي تەرىپى بولسا، «بۇ ھەقتە ئاللىقاچان بىر ئىش قىلىندى» دېگەن سىياسىي قانائەت پەيدا بولۇشى مۇمكىن. كىشىلىك ھوقۇق كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ 2026-يىللىق «دەسلەپكى كۈچلۈك ئىنكاس پەسەيدى» دېگەن ئاگاھلاندۇرۇشى مۇشۇ بوشلۇقنى نىشان قىلىدۇ. [HRW, 27.08.2026]

خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ مەزگىلدە شەرقىي تۈركىستاننى ساياھەت، تەرەققىيات، ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش ۋە «مۇقىملىق» بىلەن تەسۋىرلەشنى كۈچەيتتى. كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى، مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە مەدەنىيەتنى باستۇرۇش ھەققىدىكى ئەيىبلەشلەرنى رەت قىلىپ، سىياسىتىنى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىيات دەپ چۈشەندۈردى. بۇ تەسۋىرنىڭ خەلقئارا جەمئىيەتنى قايىل قىلىشى شەرت ئەمەس، ئۇنىڭغا پەقەت «بۇرۇنقى كىرىزىس ئاخىرلاشتى» دېگەن شەكىلدىكى مۈجمەل بىر تۇيغۇ پەيدا قىلىش يېتەرلىك. شۇڭا خەلقئارا دىققەتنىڭ چېكىنىشىنى «دۇنيا ئۇنتۇپ قالدى» دەپلا چۈشەندۈرۈشتىن كۆرە، ئۈچ جەرياننىڭ قوشۇلۇشى دەپ قاراش توغرىراق: باستۇرۇشنىڭ تاشقى كۆرۈنۈش شەكلى ئۆزگەردى؛ خەلقئارا كۈنتەرتىپتە باشقا كىرىزىسلار كۆپەيدى؛ بىر قىسىم ئىنكاسلار قانۇن ۋە بىيۇروكراتىيەگە سىڭىپ، خەۋەرلىك سىياسەتتىن «كۈندىلىك ئىجرا»غا ئايلاندى. بۇ ئۈچ خىل ئۆزگىرىش خىتاينىڭ نورماللىق بايانىغا بوشلۇق ياراتتى.

3. باستۇرۇش چېگرادىن ھالقىدى: دىئاسپورا ئۈستىدىكى بېسىم ۋە يېڭى قانۇنىي تەھدىت

ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ بۈگۈنكى باسقۇچىنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىچى بىلەنلا چۈشەندۈرگىلى بولمايدۇ. شىۋېيتسارىيە فېدېراتسىيە كېڭىشى 2025-يىلى ئېلان قىلغان دوكلاتتا شىۋېيتسارىيەدىكى ئۇيغۇر ۋە تىبەتلەرنىڭ چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشقا دۇچ كېلىۋاتقانلىقى، خىتايغا باغلىق ھەرىكەتچىلەرنىڭ جامائەت ئەزالىرىنى ئۆز جەمئىيىتىدىكى كىشىلەرنى كۆزىتىشكە ياكى بېسىم قىلىشقا ئىتتىرىشىنىڭ «يۇقىرى ئېھتىماللىق» بىلەن مەۋجۇت ئىكەنلىكى خۇلاسىلەندى. سىياسىي ئاكتىپلارنى دائىملىق كۆزىتىش، سۈرەتكە ئېلىش ۋە ئائىلە ئەزالىرى ئارقىلىق تەھدىت قىلىش ھەققىدىكى شۇ خىل دوكلاتلار دىئاسپورا سىياسىتىنىڭ مەركىزىي مەسىلىسىگە ئايلاندى. [Swiss Federal Council, 12.02.2025]

كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى 2026-يىلى فىرانسىيە ۋە ئاۋسترالىيەدىكى ئايرىم تەكشۈرۈشلەردە ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە باغلىنىشىنىڭ بېسىم ۋاسىتىسىگە ئايلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتتى. چەت ئەلدە ياشايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ بەزىلىرىدىن جامائەت پائالىيىتى ھەققىدە ئۇچۇر تەلەپ قىلىنغان، بەزىلىرىنىڭ ئائىلىسى بىلەن ئالاقىسى قاتتىق نازارەت قىلىنغان. بۇ بېسىمنىڭ مۇھىم تەسىرى ھەمىشە بىر ئادەمنى بىۋاسىتە جازالاش ئەمەس، بەلكى پۈتۈن بىر جامائەتتە «نېمە ئىش قىلسام، ئائىلەمگە زىيان كېلەر؟» دېگەن دائىملىق ۋەھىمە يارىتىشتۇر. [HRW, 18.02.2026; HRW, 16.08.2026]

ماقالە تۇرغۇنجان ئالائۇدىننىڭ رەئىسلىككە نامزات بولۇشتىن ئىلگىرى ئائىلىسى ئارقىلىق تەھدىت قىلىنغانلىقى ھەققىدىكى بايانىنىمۇ بۇ رامكىغا قويىدۇ. ئۇنىڭ سۆزىچە، نورۋېگىيەدىكى سىڭلىسى ساقچىلاردىن تېلېفون تاپشۇرۇۋېلىپ، ئۇ نامزات بولسا شەرقىي تۈركىستاندا قالغان قېرىنداشلىرىنىڭ جازالىنىدىغانلىقى بىلەن تەھدىتلەنگەن. بۇ ئەيىبلەشنى مۇستەقىل دەلىللەش قىيىن، ئەمما ئۇ شىۋېيتسارىيە، فىرانسىيە ۋە ئاۋسترالىيەدىكى رەسمىي ياكى كىشىلىك ھوقۇق تەكشۈرۈشلىرىدە بايان قىلىنغان تېخىمۇ كەڭ بىر ئەھۋال بىلەن بىردەكلىككە ئىگە. [NZZ, 01.09.2026; Swiss Federal Council, 2025; HRW, 2026]

2026-يىلى 1-ئىيۇلدىن كۈچكە كىرگەن «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش قانۇنى» بۇ مەسىلىگە يەنە بىر قانۇنىي قاتلام قوشتى. قانۇننىڭ 63-ماددىسى خىتاي سىرتىدىكى تەشكىلات ۋە شەخسلەرنى «مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقىغا بۇزغۇنچىلىق قىلىش» ياكى «بۆلگۈنچىلىك» بىلەن ئەيىبلەپ قانۇنىي جاۋابكارلىققا تارتىشقا بولىدىغانلىقىنى بەلگىلىگەن. خىتاي ئەدلىيە ئەمەلدارلىرى بۇنى «ئۇزۇن قوللۇق باشقۇرۇش» ئەمەس، بەلكى خەلقئارا ئەمەلىيەتكە ماس، قانۇنلۇق ۋە زۆرۈر دەپ ئاقلىدى. تەنقىدچىلەر بولسا بۇنىڭ چەت ئەلدىكى ئۇيغۇر، تىبەت ۋە باشقا ئاكتىپلار ئۈستىدىكى پىسخىكىلىق بېسىمنى قانۇنىيلاشتۇرۇشىدىن ئەندىشە قىلىدۇ. [SCIO, 24/27.06–07.2026]

شۇ سەۋەبتىن دىئاسپورا تەشكىلاتلىرىنىڭ سىياسىي ئىقتىدارىنى پەقەت ئەزا سانى، پۇل ياكى لوبىچىلىق تەجرىبىسى بىلەن ئۆلچەشكە بولمايدۇ. خىتاي ئىچىدىكى ئائىلە ئەزالىرىنىڭ بىخەتەرلىكى، چەت ئەلدىكى سەپەر ۋە قانۇنىي خەۋپ، جاسۇسلۇق گۇمانى ۋە ئۆز جەمئىيىتى ئىچىدىكى ئىشەنچسىزلىك ئۇلارنىڭ كادىر تاللاش، رەھبەر يېتىشتۈرۈش ۋە يېڭى ئەۋلادنى سىياسىي پائالىيەتكە جەلپ قىلىش ئىقتىدارىنى بىۋاسىتە چەكلەيدۇ. بۇ «كۆرۈنمەس» چىقىم خىتاينىڭ چېگرا ھالقىغان باستۇرۇش ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئەڭ چوڭ پايدىسى بولۇشى مۇمكىن.

4. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىغا قوش بېسىم: بېيجىڭنىڭ تەھدىتى ۋە غەرب مەبلىغىنىڭ تۇراقسىزلىقى

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى 2004-يىلدىن بۇيان ب د ت، ياۋروپا پارلامېنتى، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىگە لوبىچىلىق قىلىش، نامايىش تەشكىللەش، كىشىلىك ھوقۇق دەلىللىرىنى توپلاش ۋە ئاكتىپلارنى تەربىيەلەش ئارقىلىق ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك خەلقئارا ئاۋازلىرىدىن بىرى بولۇپ كەلدى. ماقالە بۇ تەشكىلاتنىڭ 2024-يىلدىن كېيىن ئاجىزلىشىشىنى ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ كۈنتەرتىپتىن چېكىنىشىدىكى مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى دەپ كۆرسىتىدۇ. بۇ باھادا ھەقىقەت بار، ئەمما «تەشكىلات ئاجىزلاشتى، شۇڭا دۇنيا ئۇنتۇدى» دېگەن بىر يۆنىلىشلىك سەۋەب–نەتىجە مۇناسىۋىتى چىقىرىشتىن ئېھتىيات قىلىش كېرەك. خەلقئارا سىياسىي مۇھىتنىڭ ئۆزگىرىشىمۇ تەشكىلاتنىڭ تەسىر كۈچىنى ئاجىزلىتىدۇ. [NZZ, 01.09.2026]

2025-يىلدىكى دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش فوندى مەبلىغى كىرىزىسى بۇ ئۆزئارا بېقىندىلىقنى ئوچۇق كۆرسەتتى. ماقالىنىڭ بايانىچە، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى خامچوتىنىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن ئىككى قىسمى دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش فوندىدىن كېلەتتى، 2025-يىلى 1-ئايدا ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ قارارىدىن كېيىن دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش فوندى ئىلگىرى تەستىقلانغان مەبلەغكە ۋاقىتلىق ئېرىشەلمىدى، تەشكىلات خادىم قىسقارتىش ۋە ئىشخانا كىچىكلىتىشكە مەجبۇر بولدى. دېموكراتىيەنى ئىلگىرى سۈرۈش فوندى ئۆزى 25-فېۋرالدىكى باياناتىدا پارلامېنت تەستىقلىغان مەبلەغكە ئېرىشەلمەي، دۇنيا بويىچە 2000 غا يېقىن شېرىككە ياردەمنى توختاتقانلىقىنى دەلىللىدى. [NZZ, 01.09.2026; NED, 25.02.2025]

بۇ ۋەقە ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىغا خاس بولمىغان تېخىمۇ چوڭ بىر مەسىلىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ: كىشىلىك ھوقۇق لوبىچىلىقى غەرب دۆلەتلىرىدىكى دۆلەت ياكى يېرىم دۆلەت ياردەم سىستېمىسىغا زىيادە بېقىنىپ قالسا، ساھەنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇستەقىللىقى بىر سىياسىي ھۆكۈمەت ئالماشقاندا خەۋپكە دۇچ كېلىدۇ. بۇنىڭ چارىسى دۆلەت ياردىمىدىن ۋاز كېچىش ئەمەس، بەلكى مەبلەغ مەنبەسىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، كىچىك ئىئانە تورى، دىئاسپورا فوندى، تەتقىقات–تەربىيە تۈرلىرى ۋە ياۋروپا–ئاسىيا خۇسۇسىي فوندىغا تېخىمۇ كەڭ ئېرىشىش ئارقىلىق بىر مەنبەگە بولغان بېقىندىلىقنى تۆۋەنلىتىشتۇر.

سىرتقى مالىيە بېسىمىغا يەنە بىر ئىستراتېگىيەلىك خەۋپ قوشۇلىدۇ: خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنى «بۆلگۈنچى» ياكى «خىتايغا قارشى» تەشكىلات دەپ تەسۋىرلىشى. بۇ خىل سىياسىي بەلگە بەزى دۆلەتلەرنى رەسمىي ئالاقىدە ئېھتىياتچان بولۇشقا قىستايدۇ، رەھبەرلەرنىڭ سەپىرى، ۋىزا، خەلقئارا يىغىنلارغا قاتنىشىشى ۋە مالىيە–بانكا مۇناسىۋىتىگە چىقىم يۈكلەيدۇ. 2026-يىلى دولقۇن ئىسانىڭ ماراكەشكە كىرىشتىن توسۇلۇپ قايتۇرۇلۇشىنى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ئۆزى خەلقئارا باستۇرۇشنىڭ داۋامى دەپ باھالىدى. شۇڭا تەشكىلاتنىڭ خىراجىتى پەقەت ئىشخانا ۋە خادىم ئەمەس، رەھبەرلەرنىڭ خەلقئارا ھەرىكەتچانلىقىنى ساقلاشنىڭ ئۆزىمۇ قىممەت سىياسىي مەبلەغگە ئايلىنىدۇ.

5. رەھبەرلىك ۋە ئەخلاقىي ئىشەنچ: زىيانكەشلىككە ئۇچرىغانلارنىڭ ۋەكىلى ئۆزىگە قانداق ئۆلچەم قويۇشى كېرەك؟

مەزكۇر ماقالىنىڭ ئەڭ مۇنازىرىلىك، ئەمما ئېتىبار بېرىشكە تېگىشلىك قىسمى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ئىچكى باشقۇرۇشىغا قاراتقان سوئاللىرىدۇر. تۇرغۇنجان ئالائۇدىن 2024-يىلى ئۆكتەبىردە  دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى بولۇپ سايلاندى. ئۇ رەئىسلىككە بىردىنبىر نامزات ئىدى. NZZ بۇنى دېموكراتىك كۆپ خىللىق نۇقتىسىدىن سوئال قىلىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەسمىي دوكلاتى 27 دۆلەتتىن 176 ۋەكىل قاتناشقان سايلامدا 34 رەھبەرلىك ئورنى تاللانغانلىقى، سايلامنى تۆت مۇستەقىل كۆزەتكۈچى نازارەت قىلغانلىقى ۋە جەرياننى ئەركىن، ئادىل، سۈزۈك دەپ باھالىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دېمەك، رەئىسلىك نامزاتىنىڭ يەككە بولۇشى ھەقىقىي سىياسىي سوئال، ئەمما پۈتۈن سايلام جەريانىنى «دېموكراتىك ئەمەس» دەپ يەكۈنلەشكىمۇ بولمايدۇ. [WUC, 30.10.2024; WUC Election Report, 28.10.2024]

ئالائۇدىننىڭ «باشقىلار تەھدىت سەۋەبلىك نامزات بولۇشقا جۈرئەت قىلالمىدى» دېگەن بايانى بۇ پارادوكسنى چۈشەندۈرۈشنىڭ بىر يولى. ئەگەر خىتاي رەھبەرلىككە چىقىشنى ئائىلە ئەزالىرىغا قارىتا جازا خەۋپى بىلەن باغلىسا، سايلامدىكى تاللاشنىڭ تارىيىشى تەشكىلاتنىڭ ئىچكى قورقۇنچاقلىقىلا ئەمەس، سىرتقى باستۇرۇشنىڭ نەتىجىسى بولۇشى مۇمكىن. بىراق بۇ چۈشەندۈرۈش تەشكىلاتنى ئىچكى دېموكراتىيە، كادىر تەربىيەلەش ۋە رەھبەرلىك رىقابىتىنى كۈچەيتىش مەسئۇلىيىتىدىن خالى قىلمايدۇ.

ماقالە يەنە ئالائۇدىننىڭ خىتايلار ھەققىدە ئېتنىك كەمسىتىش تۈسى بار بىر گەپ قىلغانلىقىنى خاتىرىلەيدۇ. بۇنداق ئىپادە خۇسۇسىي سۆھبەتتە، كۈلكە ئارىسىدا ياكى مەدەنىيەت پەرقى ھەققىدە ئېيتىلغان بولسىمۇ، كەمسىتىشكە قارشى تۇرىدىغان كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتىنىڭ رەئىسى ئۈچۈن ئىستراتېگىيەلىك ۋە ئەخلاقىي جەھەتتىن زىيانلىق. چۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ ھەق–ھوقۇقىنى قوغداشنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئاساسى «بىر مىللەتكە قارشى ئۆچمەنلىك» ئەمەس، بارلىق ئىنسانلارغا تەڭ ھوقۇق ۋە كەمسىتمەسلىك پىرىنسىپىدۇر. بۇ پىرىنسىپ رەقىبنىڭ كىم بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئۆز تەشكىلاتىدا تېخىمۇ قاتتىق قوللىنىلىشى كېرەك. [NZZ, 01.09.2026]

ئالدىنقى رەئىس دولقۇن ئىسا ھەققىدىكى ئەخلاقىي ئەيىبلەشلەرمۇ دەل مۇشۇ ئىشەنچ مەسىلىسىنى ئېغىرلاشتۇردى.      2024 -يىلى NOTUS بىر ياش ئاكتىۋىست ۋە يەنە ئىككى ئايالنىڭ ئوخشاش مەزمۇندىكى ئەيىبلەشلىرىنى ئېلان قىلدى، دولقۇن ئىسا كېيىن « خاتالىقلىرى»نى ئېتىراپ قىلىپ، بىئاراملىق ۋە ئازاب پەيدا قىلغان خەۋەرلىرى ئۈچۈن كەچۈرۈم سورىدى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ھەرىكەتكە ئۆتمىگەنلىكىنى ئېيتتى. بۇ ئەھۋالنى جىنايى ياكى قانۇنىي ھۆكۈم سۈپىتىدە تەسۋىرلەشكە بولمايدۇ. ئەمما تەشكىلاتنىڭ ئەرز–شىكايەتنى قوبۇل قىلىش ۋە مۇستەقىل تەكشۈرۈش مېخانىزمىنىڭ يېتەرسىزلىكىنى ئاشكارىلىغانلىقى ئېنىق. [NOTUS, 10.05.2024]

ئالائۇدىننىڭ ئېيتىشىچە، كېيىنكى ئىچكى تەكشۈرۈش يېتەرلىك دەلىل تاپالمىغان، تېخىمۇ چوڭقۇر تەكشۈرۈش بولسا بەزى تەرەپلەرنىڭ تەكشۈرگۈچى بىلەن ھەمكارلاشماسلىقى سەۋەبلىك قىيىنلاشقان. بۇ باياننىڭ ئۆزى ئومۇمىي جامائەتچىلىككە ئېلان قىلىنغان مۇستەقىل تەكشۈرۈش دوكلاتى ئەمەس. شۇڭا تەشكىلات ئۈچۈن ئەڭ كۈچلۈك يول «ئەيىبلەش بار/يوق» دېگەن قوش قۇتۇپلۇق مۇنازىرىدىن كۆرە، جەرياننىڭ سۈزۈكلۈكى، مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئۆلچىمى ۋە كەلگۈسىدىكى ئەرز قىلىش يوللىرىنى ئېنىق كۆرسىتىشتۇر. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ 2024-يىللىق 8-قۇرۇلتىيىدا يېڭى ھەرىكەت ئەخلاقى ماددىسى ۋە كۈچەيتىلگەن دوكلات بېرىش مېخانىزمى قوبۇل قىلىنغانلىقى بۇ جەھەتتە مۇھىم، ئەمما ئۇنىڭ قىممىتى ئەمەلىي ئىجرا بىلەن ئۆلچىنىدۇ. [NZZ, 01.09.2026; WUC, 30.10.2024]

دولقۇ ئىسانىڭ تەشكىلاتتىن پۈتۈنلەي ئايرىلمىغانلىقىنىمۇ ئىككى خىل  ئوقۇش مۇمكىن. بىر تەرەپتىن، ئۇنىڭ كۆپ يىللىق ب د ت، ياۋروپا ۋە خەلقئارا لوبىچىلىق تەجرىبىسى يېڭى رەھبەرلىك ئۈچۈن قىممەتلىك ئىستراتېگىيەلىك مەبلەغ. يەنە بىر تەرەپتىن، رەھبەرلىك ئالماشتۇرۇشنىڭ ئىشەنچ ۋە يېڭىلىنىش مەقسىتى بولسا، ئالدىنقى رەھبەرنىڭ ناھايىتى كۆرۈنەرلىك رولدا داۋاملىق مەۋجۇت بولۇشى «رەھبەرلىك ئۆزگەردىمۇ ياكى پەقەت نام ئۆزگەردىمۇ؟» دېگەن سوئالنى پەيدا قىلىدۇ. دېموكراتىك دىئاسپورا تەشكىلاتى ئۈچۈن تەجرىبىدىن پايدىلىنىش بىلەن يېڭى رەھبەرلىككە ھەقىقىي بوشلۇق ئېچىش ئارىسىدىكى تەڭپۇڭلۇق مۇھىم.

6. بېيجىڭ غەلىبە قىلدىمۇ؟ قىسمەن مۇۋەپپەقىيەت، ئەمما مەسىلە ھېلىھەم مەۋجۇت

ماقالىنىڭ ئاخىرقى ھۆكۈمى «بۇ تەرەققىيات بېيجىڭ ئۈچۈن مۇۋەپپەقىيەت» دېگەن قاراشقا يېقىن. بۇنى قىسمەن قوبۇل قىلىشقا بولىدۇ. خىتاي 2018–2021-يىللاردىكى يۇقىرى خەلقئارا غەزەپنىڭ ئورنىغا تۆۋەن سەۋىيەلىك، پارچىلانغان ۋە «نورمال» بىر كۈنتەرتىپ ياراتتى. لاگېرلارنىڭ سىمۋوللۇق قىممىتى كۆرۈنەرلىك ئاجىزلىدى، دىئاسپورا ئۈستىدىكى بېسىم كۈچەيدى، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى مالىيە ۋە ئىشەنچ مەسىلىسىگە دۇچ كەلدى. ئەگەر مەقسەت خەلقئارا سىياسىي چىقىمنى تۆۋەنلىتىش بولسا، بېيجىڭنىڭ قىسمەن نەتىجىگە ئېرىشكەنلىكىنى ئېيتىش مۇمكىن.

لېكىن «ئۇيغۇر مەسىلىسى خەلقئارا سىياسەتتىن يوقاپ كەتتى» دېگەن خۇلاسە زىيادە كۈچلۈك. 2022-يىللىق ب د ت باھاسى قانۇنىي–دىپلوماتىك مەنبە سۈپىتىدە ساقلىنىۋاتىدۇ، مەجبۇرىي ئەمگەككە قارشى قانۇن ۋە تەمىنات زەنجىرى تەكشۈرۈشى خىتايغا ئىقتىسادىي چىقىم پەيدا قىلىۋاتىدۇ. 2025-يىللىق شىۋېيتسارىيە دوكلاتى ۋە 2026-يىللىق كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ تەكشۈرۈشلىرى چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشنى دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە پۇقرالار ھوقۇقى مەسىلىسىگە ئايلاندۇردى. بۇلارنىڭ ھەممىسى «دىققەت»نىڭ خەۋەر سەۋىيەسىدىن قانۇن ۋە تۈزۈم سەۋىيەسىگە قىسمەن كۆچكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. [OHCHR, 2022; Swiss Federal Council, 2025; HRW, 2026]

ئۇيغۇر ھەرىكىتىنىڭ كېيىنكى باسقۇچى شۇڭا پەقەت تېخىمۇ كۆپ نامايىش ياكى تېخىمۇ قاتتىق سۆزگە تايانمايدۇ. ئۇ ئۈچ ئىشنى بىرلا ۋاقىتتا قىلىشى كېرەك: شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇشنىڭ «يېڭى، تۆۋەن چېلىقارلىق» شەكىللىرىنى سانلىق ۋە ئىسپاتلىق ھالدا داۋاملىق كۆرسىتىش؛ چېگرا ھالقىغان بېسىمغا قارشى ياۋروپا، شىمالىي ئامېرىكا ۋە باشقا دۆلەتلەردە قانۇنىي قوغداشنى كۈچەيتىش؛ ئۆز تەشكىلاتلىرىدا سۈزۈكلۈك، كۆپ خىل رەھبەرلىك، ئەخلاقىي جاۋابكارلىق ۋە مالىيە مۇستەقىللىقىنى كۈچەيتىش. خەلقئارا جامائەتچىلىك ئۈچۈنمۇ مەسىلە «ئۇيغۇرلارغا قايتا قىزىقىش» ئەمەس، بەلكى بىر قېتىملىق غەزەپنى ئۇزۇن مۇددەتلىك، ئىزچىل ۋە دەلىلگە تايانغان سىياسەتكە ئايلاندۇرۇشتىن ئىبارەت.

مەنبە:

Büchenbacher, Katrin. 2026. “Warum die Uiguren aus dem Blick der Welt verschwunden sind.” Neue Zürcher Zeitung, September 1, 2026.

Human Rights Watch. 2026. “China: Decade of Impunity for Crimes Against Uyghurs.” August 27, 2026.

Financial Times. 2026. “How China Is Breaking Apart a People and Its Culture.” May 29, 2026.

Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights (OHCHR). 2022. “OHCHR Assessment of Human Rights Concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China.” August 31, 2022.

Swiss Federal Council. 2025. “Bundesrat verabschiedet Bericht zur Situation von tibetischen und uigurischen Personen in der Schweiz.” February 12, 2025.

National Endowment for Democracy. 2025. “Statement on NED’s Funding Disruption and Program Suspensions.” February 25, 2025.

Wilt, Haley Byrd. 2024. “The Human Rights World Has a Sexual Harassment Problem.” NOTUS, May 10, 2024.

World Uyghur Congress. 2024. “Uyghur Delegates Elect New WUC Leadership at 8th General Assembly.” October 30, 2024.

State Council Information Office of the People’s Republic of China. 2026. Press conference on the Law on Promoting Ethnic Unity and Progress, June–July 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.