ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

خىتاينىڭ ھىندىستاندا ئۆتكۈزۈلىدىغان بىرىكس باشلىقلار يىغىنىدىن ئېرىشەلەيدىغان ئەڭ مۇھىم نەتىجىسى، ئورتاق باياناتقا ئۆزىگە مايىل ئىبارىلەرنى كىرگۈزۈشتىن ھالقىغان مەنىگە ئىگە: غەرب بىلەن يېقىن مۇناسىۋەتلىرىنى ساقلاۋاتقان، خىتاينىڭ ئاسىيادىكى ئۈستۈنلۈكىنى قوبۇل قىلمايدىغان ھىندىستاننىڭ بېيجىڭمۇ مەركىزىي ئورۇن تۇتىدىغان ھەمكارلىق تەرتىپىگە داۋاملىق كۈچ سەرپ قىلىشى. بۇ خىتاينىڭ خەلقئارالىق رولىنىڭ تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە قوبۇل قىلىنىشىغا ياردەم بېرەلەيدۇ. بىراق دەل شۇ ھىندىستان بىرىكسنىڭ خىتاي تاشقى سىياسىتىنىڭ قوشۇمچە قورالىغا ئايلىنىشىنى چەكلەيدۇ. يىغىننىڭ تۈپ زىددىيىتىمۇ مۇشۇ يەردە: بېيجىڭ بۇ سۇپىنى قىممەتلىك قىلىدىغان كۆپ خىللىققا موھتاج؛ شۇ كۆپ خىللىق ئۇنىڭ سۇپىنى ئۆز ئارزۇسى بويىچە ئىشلىتىشىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.

خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ ‪10-سېنتەبىردىكى ئۇقتۇرۇشىغا قارىغاندا، شى جىنپىڭ نارېندرا مودىنىڭ تەكلىپىگە بىنائەن، ‪2026-يىلى ‪12–13-سېنتەبىر كۈنلىرى يېڭى دېھلىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان ‪18-نۆۋەتلىك بىرىكس باشلىقلار يىغىنىغا قاتنىشىدۇ.[1] ‪11-سېنتەبىرگە قەدەر يىغىن تېخى باشلانمىغان. شۇڭا قاتنىشىش ئۇقتۇرۇشلىرىنى، ئۇچرىشىش ھەققىدىكى مۆلچەرلەرنى ۋە تەييارلىق ھۆججەتلىرىنى ئاللىقاچان ھاسىل بولغان سىياسىي كېلىشىملەر دەپ قاراشقا بولمايدۇ. تەھلىل قىلىشقا تېگىشلىك مەسىلە، خىتاينىڭ ئاشكارا ئېلان قىلغان ئالدىنقى نىشانلىرى بىلەن مەۋجۇت كۈچ مۇناسىۋەتلىرىدىن يەكۈنلەشكە بولىدىغان ئېھتىماللىق مەقسەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشتۇر.

بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، بېيجىڭنىڭ بىر-بىرىنى تولۇقلايدىغان بىرنەچچە مەقسىتى بار دېيىشكە بولىدۇ: يەرشارى باشقۇرۇش ئىشلىرىدا تېخىمۇ كۆپ سۆز ھوقۇقىغا ئېرىشىش، تاشقى ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتلىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، پۇل مۇئامىلە ۋە تېخنىكا ساھەلىرىدە تاللاش ئىمكانىيەتلىرىنى يارىتىش، شۇنداقلا ھىندىستان بىلەن بولغان رىقابەتنىڭ تەننەرخىنى كونترول قىلغىلى بولىدىغان دائىرىدە تۇتۇش. بۇلارنىڭ ئورتاق نۇقتىسى، بىر قېتىملىق يىغىندا يېڭى دۇنيا تەرتىپىنى ئېلان قىلىشتىن كۆرە، خىتاي تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان ئورگانلار ۋە ئىقتىسادىي تورلارنىڭ ئىشلىتىلىش دائىرىسىنى كېڭەيتىشتۇر. ھىندىستان بىلەن مۇناسىۋەتنىڭ يۆنىلىشى بۇ نىشانلارنى يوققا چىقارمايدۇ؛ ئەمما ئۇلارنىڭ دائىرىسىنى، سۈرئىتىنى ۋە خىتاينىڭ بۇنىڭ ئۈچۈن تۆلەيدىغان سىياسىي بەدىلىنى بەلگىلەيدۇ.

يەرشارىنىڭ جەنۇبى نامىدا سۆزلەشنىڭ سىياسىي قىممىتى

شىنخۇانىڭ يىغىن ئالدىدىكى باھاسى كېڭەيگەن بىرىكسنى «يەرشارىنىڭ جەنۇبى»نىڭ ئورتاق ھەرىكەت قىلىش ئىقتىدارى بىلەن باغلايدۇ؛ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا ئىقتىسادىي باشقۇرۇشتا تېخىمۇ كۆپ ۋەكىللىككە ئېرىشىشىنى ۋە خىتاينىڭ يەرشارى خاراكتېرلىك تەشەببۇسلىرى بىلەن ھەمكارلىشىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ.[2] بۇ بايان بېيجىڭنىڭ يىغىندا قايسى سىياسىي رامكىنى كۈچەيتمەكچى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق رەسمىي خەۋەر ئاگېنتلىقى تەمىنلىگەن رامكا، بارلىق ئەزالارنىڭ خىتاينىڭ رەھبەرلىك تەلىپىنى ئوخشاش دەرىجىدە قوبۇل قىلغانلىقىنىڭ ئىسپاتى ئەمەس. ئېلان قىلىنغان نىشان بىلەن باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئۇنىڭغا بەرگەن ھوقۇقىنى پەرقلەندۈرۈش كېرەك.

«خەلق گېزىتى»نىڭ ‪11-سېنتەبىردىكى ئاساسلىق باھاسى خىتاينىڭ ‪2027-يىلى بىرىكسنىڭ نۆۋەتچى رەئىسلىكىنى ئۆتكۈزۈۋالىدىغانلىقىنىمۇ ئەسكەرتىدۇ.[3] شۇڭا يېڭى دېھلى بېيجىڭ ئۈچۈن كېيىنكى يىلنىڭ كۈنتەرتىپى تەييارلىنىدىغان بىر ئۆتكەل ھېسابلىنىدۇ. ھىندىستان رەئىسلىكىدە قوبۇل قىلىنغان ۋە ئەزالار قوللايدىغان خىزمەت پىروگراممىسىنى ئۆتكۈزۈۋېلىش، خىتاي رەئىسلىكىنىڭ بىر تەرەپلىك ئالدىنقى نىشانلارنى تاڭىۋاتقانلىقى ھەققىدىكى تەسىراتنى ئازايتالايدۇ. بۇ، كۈنتەرتىپ بەلگىلەش كۈچىنىڭ پەقەت تەكلىپنى تۇنجى بولۇپ ئوتتۇرىغا قويۇشتىن ئەمەس، ئۇنى باشقا پايتەختلەرنىڭمۇ قوبۇل قىلىشىنى قولغا كەلتۈرۈشتىن كېلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

ئوخشاش گېزىتنىڭ خەلقئارالىق شەخسلەرنىڭ پىكىرلىرىنى توپلىغان ماقالىسى خىتاينىڭ تۆھپىسىگە قارىتىلغان ئىجابىي ئۈمىدلەرنى گەۋدىلەندۈرىدۇ.[4] بۇ تاللانغان پىكىرلەر رەسمىي باياننىڭ سىرتتىنمۇ قوللاشقا ئېرىشكەنلىكىنى كۆرسىتىش رولىنى ئوينايدۇ؛ ئۇ ئەزا دۆلەتلەردىكى قاراشلارنىڭ تارقىلىشىنى ئۆلچىگەن تەكشۈرۈش ئەمەس. «خېيىن» ئىمزالىق باش ماقالە بولسا، كېڭەيگەن بىرىكسنى كۆپ تەرەپلىمىلىك ۋە يەرشارى باشقۇرۇش ئىسلاھاتى ئەتراپىدا ئورۇنلاشتۇرىدۇ.[5] بۇنىڭدىن چىقىرىشقا بولىدىغان يەكۈن، بېيجىڭنىڭ مەۋجۇت ئورگانلارنىڭ ھەممىسىنى يىقىتىشتىن كۆرە، قائىدىلەر ۋە ۋەكىللىكنى ئۆزىنىڭ ئېغىرلىقىغا تېخىمۇ ماسلاشتۇرۇشنى كۆزلەيدىغانلىقىدۇر. قايسى ئورگانلاردا ئىسلاھات، قايسى ساھەلەردە باشقا تاللاش ئىزدەۋاتقانلىقىنى ئايرىم تەكشۈرۈش كېرەك.

ھىندىستاننىڭ رەسمىي سودا كۈنتەرتىپى دۇنيا سودا تەشكىلاتىنى مەركەز قىلغان سىستېمىنى، تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ سىياسەت بەلگىلەش بوشلۇقىنى، كىچىك كارخانىلارنىڭ مەبلەغكە ئېرىشىشىنى ۋە مۇلازىمەت سودىسىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ. ئاۋغۇستتىكى مىنىستىرلار يىغىنىدا ئىلگىرى سۈرۈلگەن ‪2030-يىللىق ئىقتىسادىي شېرىكلىك ئىستراتېگىيەسىنى باشلىقلارنىڭ تەستىقىغا سۇنۇش پىلانلانغان.[6] بۇ ئاساس خىتاي بىلەن ھەمكارلىشىشقا ئوچۇق، ئەمما غەرب بىلەن بولغان بارلىق باغلىنىشلارنى بوشىتىشنى تەلەپ قىلمايدۇ. يېڭى دېھلى ئۈچۈن ئىسلاھات، نۇرغۇن شېرىك بىلەن ئىشلىيەلەش ئىمكانىيىتىنى ئاشۇرغان دەرىجىدە قىممەتلىك. بېيجىڭنىڭ دىپلوماتىك مۇۋەپپەقىيىتى بۇ پەرقلىق ئالدىنقى نىشانلارنى ئورتاق ۋە ئىجرا قىلغىلى بولىدىغان كۈنتەرتىپكە بىرلەشتۈرەلىشىگە باغلىق بولىدۇ.

ئىقتىسادىي يېقىنلىشىشتا مەنپەئەتنىڭ تەقسىملىنىشى

ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تىرىكى، سىياسىي ئىشەنچسىزلىككە قارىماي سانائەت ئېھتىياجلىق بولغان ئىشلەپچىقىرىش كىرگۈزۈلمىلىرىدۇر. «فاينەنشەل ئېكسپرېس»نىڭ يىغىن ئالدىدىكى باھاسى ھىندىستاننىڭ خىتايدىن ماشىنا، زاپچاس ۋە تېخنىكا تەمىنلەشكە بولغان ئېھتىياجىنىڭ ئىقتىسادىي قايتا يېقىنلىشىشقا تۈرتكە بولۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.[7] خىتاي ئۈچۈن تېخىمۇ مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان بازارغا كىرىش شارائىتى كارخانىلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە مەبلەغ سېلىش پىلانلىرىنى ئاسانلاشتۇرالايدۇ. ھىندىستان ئۈچۈن نىشان ئىمپورتنى ئۆز ئالدىغا ئاشۇرۇش ئەمەس، بەلكى بۇ كىرگۈزۈلمىلەر ئارقىلىق دۆلەت ئىچى ئىشلەپچىقىرىشى ۋە ئېكسپورت ئىقتىدارىنى كېڭەيتىشتۇر. ئوخشاش سودا ھەر ئىككى دۆلەتكە پايدا يەتكۈزەلەيدۇ؛ پايدىنىڭ خاراكتېرى ۋە ۋاقىت ئىچىدىكى تەقسىملىنىشى يەنىلا پەرقلىق بولۇشى مۇمكىن.

بۇ پەرقنىڭ كۆلىمى سودا سانلىق مەلۇماتلىرىدا كۆرۈنىدۇ. «ئىكونومىك تايمز»نىڭ يەرشارى سودا تەتقىقات تەشەببۇسىنىڭ تەھلىلىگە تايىنىپ نەقىل كەلتۈرگەن رەسمىي تاۋار سودا سانلىرىغا قارىغاندا، ھىندىستاننىڭ ‪2025–2026-مالىيە يىلىدا خىتايدىن قىلغان ئىمپورتى ‪131.6 مىليارد، خىتايغا قىلغان ئېكسپورتى ‪19.5 مىليارد دوللار بولغان.[8] بۇ ئىككى ساننىڭ پەرقى ھىندىستانغا پايدىسىز ‪112.1 مىليارد دوللارلىق سودا قىزىل رەقىمىنى بېرىدۇ. بۇ ھېساب بىر مالىيە يىلى ۋە تاۋار سودىسىغا تەۋە؛ ئۇنى كالېندار يىلى سانلىرى، مۇلازىمەت سودىسىنىڭ تەڭپۇڭلۇقى ياكى ئومۇمىي ئىقتىسادىي پايدا بىلەن ئارىلاشتۇرۇشقا بولمايدۇ. قىزىل رەقەم ئۆزئارا بېقىنىشنىڭ تەڭپۇڭسىزلىقىنى كۆرسىتىدۇ؛ يالغۇز ئۆزى بارلىق ئىمپورتنىڭ زىيانلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىمايدۇ.

ماشىنا ئىمپورتى كەلگۈسىدىكى ئىشلەپچىقىرىشنى ئاشۇرالايدۇ؛ ئوخشاش ئىمپورت ئۇزاق مۇددەتلىك تېخنىكىلىق بېقىنىشنىمۇ پەيدا قىلالايدۇ. پەرقنى بەلگىلەيدىغىنى، يەرلىك تەمىنلىگۈچىلەرنىڭ تەرەققىي قىلىش-قىلماسلىقى، بىلىمنىڭ يۆتكىلىش-يۆتكەلمەسلىكى ۋە ھىندىستان كارخانىلىرىنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى قوشۇلما قىممەتلىك پائالىيەتلەرگە ئۆتەلىشىدۇر. شۇڭا بېيجىڭنىڭ سودا مىقدارىنى ئاشۇرۇش نىشانى بىلەن يېڭى دېھلىنىڭ سانائەت ئىقتىدارىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش نىشانى ئۆزلۈكىدىن بىرلىككە كەلمەيدۇ. خىتاي ھىندىستاننى پەقەت سېتىش بازىرى دەپ قاراۋاتقانلىقى ھەققىدىكى تەسىراتنى ئازايتماقچى بولسا، ھىندىستان مەھسۇلاتلىرىنىڭ بازارغا كىرىشىنى ۋە يەرلىك ئىشلەپچىقىرىشتىن ئېلىنغان پايدىنى كۆرۈنەرلىك قىلىشى كېرەك.

رېيتېر ئاگېنتلىقىنىڭ مارتتىكى خەۋىرىگە قارىغاندا، ھىندىستان خىتايغا چېتىشلىق مەبلەغ سېلىشقا قويغان چەكلىمىلىرىنى بەلگىلىك ساھەلەردە ۋە شەرتلەر بىلەن بوشاتقان.[9] بۇ قەدەم يىغىندا كۈتۈلۈۋاتقان ئىقتىسادىي ئالاقىلەرنىڭ ئاساسسىز پەيدا بولمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، تاللاش خاراكتېرلىك ئېچىۋېتىشنىڭ بىخەتەرلىك باھالىشىنى پۈتۈنلەي بىكار قىلىش دېگەنلىك ئەمەسلىكى ئېنىق. بېيجىڭ تېخىمۇ كەڭ ۋە مۇقىم كىرىش ھوقۇقى ئىزدىگەندە، يېڭى دېھلى ساھەلەرگە قاراپ پەرقلىق شەرتلەرنى قويالايدۇ. كېلىشىشنىڭ ئېھتىماللىق شەكلى، ئومۇميۈزلۈك ئىقتىسادىي ئەركىنلەشتۈرۈشتىن كۆرە، ئۆزئارا پايدىنى ئۆلچىگىلى بولىدىغان ساھەلەردە كونتروللۇق كېڭىيىش بولىدۇ.

پۇل مۇئامىلە تاللاشلىرىنىڭ ئەمەلىي دائىرىسى

پۇل مۇئامىلە ساھەسىدە ئۈچ ئايرىم مەسىلە دائىم ئارىلاشتۇرۇلىدۇ: سودىدا مىللىي پۇللارنى ئىشلىتىش، پۇل تۆلەش سىستېمىلىرىنى ئۆزئارا ئۇلاش ۋە ئورتاق پۇل قۇرۇش. ئالدىنقى ئىككىسى بەلگىلىك سودىلارنىڭ تەننەرخىنى ياكى ئۈچىنچى دۆلەت ئۇل ئەسلىھەلىرىگە بولغان بېقىنىشىنى ئازايتالايدۇ. ئورتاق پۇل بولسا پۇل سىياسىتىنى باشقۇرۇش، زاپاس مۈلۈكلەر، ئاخىرقى قەرز بەرگۈچى ئورگان ۋە كىرىزىستا زىياننى تەقسىملەش ھەققىدە تېخىمۇ ئېغىر ۋەدىلەرنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇڭا پۇل تۆلەش ئۇلىنىشىدىكى ئىلگىرىلەشنى دوللارنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان ئورتاق پۇلدا كېلىشىم ھاسىل بولغاندەك كۆرسىتىش تەھلىلىي خاتالىقتۇر.

يېڭى تەرەققىيات بانكىسى باشقا تاللاش يارىتىش ئىقتىدارىنىڭ ھەم مەۋجۇتلۇقىنى، ھەم چەكلىمىسىنى كۆرسىتىدۇ. بانكا ئېلان قىلغان جۇغلانما سانلار ‪2025-يىلنىڭ ئاخىرىغىچە ‪139 تۈرگە تەخمىنەن ‪42.9 مىليارد دوللار مەبلەغ تەستىقلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.[10] تەستىقلانغان مىقدار پۇلنىڭ ھەممىسى تارقىتىلغان ياكى بارلىق تۈرلەر كۆزلەنگەن تەرەققىيات نەتىجىسىنى ياراتقان دېگەنلىك ئەمەس. شۇنداقتىمۇ بۇ سان بىرىكس ھەمكارلىقىنىڭ پەقەت باياناتلاردىنلا تەركىب تاپمىغانلىقىنى ئاشكارىلايدۇ. ئاساسلىق باھالاش، تۈرلەرنىڭ قوشۇمچە مەبلەغ مەنبەسى يارىتىش-ياراتماسلىقىغا ۋە قەرز ئالغۇچىلارنىڭ تەننەرخى بىلەن خەتىرىنى قانداق ئۆزگەرتىدىغانلىقىغا تايىنىشى كېرەك.

بانكىنىڭ پاي ئىگىدارلىق جەدۋىلىدە خىتاي بىلەن ھىندىستاننىڭ پاي نىسبىتى ئايرىم-ئايرىم ھالدا ‪18.72 پىرسەنتتىن.[11] دېمەك، خىتاينىڭ ئىقتىسادىي كۆلىمى بۇ ئورگاندا يالغۇز قارار چىقىرىش ھوقۇقىغا ئايلانمىغان. بانكىنىڭ ‪2022–2026-يىللىق ئىستراتېگىيەسىدىكى مىللىي پۇلدا مەبلەغ بىلەن تەمىنلەشنى ‪30 پىرسەنتكە يەتكۈزۈش نىشانىنىمۇ ئەمەلگە ئاشقان نىسبەت دەپ ئوقۇشقا بولمايدۇ.[12] بېيجىڭ ئۈچۈن بۇنداق ئورگاننىڭ قىممىتى خىتاينىڭ ھەر بىر قارارنى كونترول قىلىشىدىن كۆرە، شېرىكلەر ئىشلىتىشكە رازى بولىدىغان مەبلەغ تاللىشىنىڭ تەرەققىي قىلىشىدىدۇر. ھىندىستان ئۈچۈن بولسا، ئورگاندىكى باراۋەر ئورۇن ئىقتىسادىي كۆلەم پەرقىنى قىسمەن تەڭپۇڭلاشتۇرۇش ۋاسىتىسىدۇر.

بانكىنىڭ ‪2026-يىلى ئىيۇلدىكى مەبلەغ سالغۇچىلارغا سۇنغان تونۇشتۇرۇشى دوللاردا مەبلەغ توپلاشنىڭ مۇھىملىقىنى ساقلاۋاتقانلىقىنى ۋە رۇسىيەدىكى يېڭى مەشغۇلاتلارنىڭ توختىتىپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.[13] بۇ ھالەت سىياسىي ئەزالىق بىلەن پۇل مۇئامىلە ئورگىنىنىڭ ئەمەلىي خەتەر كۆتۈرۈش ئىقتىدارى ئوتتۇرىسىدىكى ئارىلىقنى ئاشكارىلايدۇ. خەلقئارا كاپىتال بازىرىدىن مەبلەغ توپلايدىغان بانكا ئۆزىنىڭ تەننەرخىنى، ئىناۋىتىنى ۋە مەشغۇلاتلىرىنىڭ داۋاملىشالايدىغانلىقىنى نەزەرگە ئېلىشى كېرەك. خىتاي تەسىرىنىڭ ئېشىشى بۇ چەكلىمىلەرنىڭ يوقىلىشى دېگەنلىك ئەمەس. يېڭى دېھلى ئۈچۈنمۇ دوللارغا بېقىنىشنى ئازايتىش بىلەن خەلق پۇلىغا يېڭى بېقىنىش پەيدا قىلىش ئوخشاش نىشان ئەمەس؛ يارىتىلىدىغان تاللاشلارنىڭ كۆپ خىللىقى مۇھىم.

چېگرادىكى ئىشەنچ ۋە دىپلوماتىك يېقىنلىشىش

ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىدىكى ئىقتىسادىي ئېچىۋېتىشنى چەكلەيدىغان تۈپ ئامىل، چېگرا مەسىلىسىنىڭ ھەل قىلىنمىغانلىقىدۇر. ‪2024-يىلى ئۆكتەبىردىكى كېلىشىمدىن كېيىن، تەرەپلەر ھىمالايا چېگراسىدىكى بەلگىلىك قارىمۇقارشى تۇرۇش نۇقتىلىرىدىن چېكىنىش ئورۇنلاشتۇرۇشىنى ئىجرا قىلىشقا باشلىغان ئىدى.[14] بىراق ئۇچرىشىش نۇقتىلىرىدا قوشۇنلارنى ئايرىش، رايوندىكى ھەربىي توپلىنىشنى ئازايتىش ۋە چېگرانى ئاخىرقى قېتىم بەلگىلەش پەرقلىق باسقۇچلاردۇر. بىرىنچى ساھەدىكى ئىلگىرىلەش قالغان ئىككىسىنىڭ تاماملانغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. يىغىندىكى سۈرەتلەرمۇ بۇ بىخەتەرلىك تەرتىپىنىڭ ئورنىنى ئالالمايدۇ.

بېيجىڭ بىلەن يېڭى دېھلى ئوتتۇرىسىدىكى مۇھىم پەرق، نورماللىشىشنىڭ تەرتىپىگە مۇناسىۋەتلىك. خىتاينىڭ شى–مودى ئۇچرىشىشى ھەققىدىكى ‪2025-يىللىق باياناتى چېگرا مەسىلىسىنىڭ ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ ھەممىسىنى بەلگىلىمەسلىكى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ.[15] ھىندىستاننىڭ بېيجىڭدىكى باش ئەلچىسى ۋىكرام دورايسۋامىنىڭ يىغىن ئالدىدىكى باھاسىنى نەقىل كەلتۈرگەن خەۋەر بولسا، چېگرادىكى تىنچلىق ۋە خاتىرجەملىكنىڭ مۇناسىۋەتنىڭ ئاساسى ئىكەنلىكىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ.[16] خىتاي ھەمكارلىقنىڭ باشقا ساھەلىرىنى چېگرا ئىختىلاپىدىن ئىمكانقەدەر ئايرىماقچى بولسا، ھىندىستان بىخەتەرلىكتىكى ياخشىلىنىشنى تېخىمۇ كەڭ ئېچىۋېتىشنىڭ شەرتى دەپ قارايدۇ. بۇ پەرق ئىبارە تاللاش مۇنازىرىسى ئەمەس، قايسى تەرەپنىڭ ئالدى بىلەن كاپالەت ياكى يول قويۇش تەمىنلەيدىغانلىقى مەسىلىسىدۇر.

شۇڭا زىيارەت تەييارلىقى ھەققىدە چىققان خەۋەرلەرنى ئېھتىيات بىلەن ئوقۇش كېرەك. «ئىكونومىك تايمز» ئۆز مەنبەلىرىگە تايىنىپ، خىتاينىڭ شى جىنپىڭنىڭ ‪67 كىشىلىك رەسمىي ئۆمىكى ئۈچۈن ‪27-ئاۋغۇستتا ۋىزا تەلەپ قىلغانلىقىنى خەۋەر قىلدى.[17] خەۋەر توغرا بولسا، بۇ زىيارەت جامائەتچىلىككە ئېلان قىلىنىشتىن بۇرۇن تەييارلىق كۆرۈلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۆمەكنىڭ چوڭلۇقى ئىقتىسادىي كېلىشىملەرنىڭ دائىرىسىنى، يېپىق ئىشىك ئارقىسىدىكى سودىلىشىشلارنى ياكى تەرەپلەرنىڭ ئىشەنچ دەرىجىسىنى ئۆلچىمەيدۇ. ئەشيا ئوبوروتى ۋە سەپەر تەييارلىقىدىن مەخپىي سىياسىي كېلىشىم يەكۈنلەش، مەۋجۇت دەلىل كۆتۈرەلەيدىغاندىن ئارتۇق مەنە يۈكلەش بولىدۇ.

«ھىندىستان ئېكسپرېس»نىڭ يىغىن ئالدىدىكى خەۋىرىدە، ئىستراتېگىيەلىك ئىقتىسادىي سۆھبەتنى قايتا جانلاندۇرۇش باشلىقلار ئۇچرىشىشىنىڭ ئېھتىماللىق تېمىلىرى قاتارىدا كۆرسىتىلىدۇ.[18] بۇنداق مېخانىزم مەسىلىلەرنى قەرەللىك مۇزاكىرە قىلىشقا شارائىت يارىتالايدۇ؛ ئۇ ھەل قىلىشنىڭ ئۆزى ئەمەس. ئاساسلىق سوئال، چېگرادا جىددىيلىك كۈچەيسە ئىقتىسادىي سۆھبەتنىڭ داۋاملىق ئىشلىيەلەيدىغان-ئىشلىيەلمەيدىغانلىقىدۇر. ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان ئالاقە يوللىرى ۋە نەق مەيداندا دەلىللىگىلى بولىدىغان ئورۇنلاشتۇرۇشلار بولمىسا، دىپلوماتىك يۇمشاش كارخانىلارنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك مەبلەغ سېلىش قارارىغا ئوخشاش دەرىجىدە ئەكس ئەتمەسلىكى مۇمكىن.

ھىندىستان ئامىلى ۋە كېلىشىشنىڭ خىتاي ئۈچۈن تەننەرخى

ھىندىستاننى خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدا ئورۇن ئالماشتۇرىدىغان بىر تەرەپ دەپ قاراش خاتا چۈشەنچىگە باشلايدۇ. «چاتام خاۋۇس» تەتقىقات مەركىزىنىڭ خىتاي–ھىندىستان مۇناسىۋەتلىرى ھەققىدىكى تەتقىقاتى رايونلۇق رىقابەت ۋە خەلقئارالىق مەرتىۋە ئىزدەشنىڭ مۇناسىۋەتنىڭ قۇرۇلمىلىق ئامىللىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.[19] يېڭى دېھلىنىڭ پەرقلىق شېرىكلەر بىلەن ئىشلىشى پەقەت شۇ كۈنى ۋاشىنگتون ياكى بېيجىڭ بىلەن يۈز بەرگەن مەسىلىگە قايتۇرۇلغان ئىنكاس ئەمەس. ھىندىستان ئۆزىنىڭ قارار چىقىرىش بوشلۇقىنى كېڭەيتمەكچى. ئۇنىڭ خىتاي بىلەن ھەمكارلىشىشنىڭ ئىقتىسادىي قىممىتىنى ئېتىراپ قىلىشى، ئاسىيادىكى كۈچ تەقسىماتىغا دائىر مەنپەئەتلىرىنىڭ ئۆزگەرگەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.

پاكىستان ئامىلى بۇ پەرقنى كونكرېتلاشتۇرىدۇ. ‪2025-يىلدىكى ھىندىستان–پاكىستان توقۇنۇشىدا خىتايدا ياسالغان ھەربىي سىستېمىلارنىڭ ئىشلىتىلىشى خىتاي–پاكىستان مۇداپىئە شېرىكلىكىنى يېڭى دېھلى ئۈچۈن تېخىمۇ سەزگۈر مەسىلىگە ئايلاندۇردى؛ چېگرا ھالقىغان دەريالار ۋە تىبەتمۇ مۇناسىۋەتتىكى باشقا جىددىيلىك ساھەلىرىدۇر.[20] بۇلارنىڭ سەۋەبلىرى ۋە ھەل قىلىش ۋاسىتىلىرى پەرقلىق؛ ئىقتىسادىي يېقىنلىشىش ئۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئۆزلۈكىدىن ھەل قىلالمايدۇ. ھىندىستان ئۈچۈن يەرشارىدىكى كۆپ قۇتۇپلۇقنىڭ ئاسىيا ئىچىدىمۇ ئەمەلىي ئىپادىسى بولۇشى كېرەك. غەرب ئۈستۈنلۈكىنى چەكلەيدىغان بىر تەرتىپنىڭ رايوندا خىتاي ئۈستۈنلۈكىنى مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان ھالەتكە كەلتۈرۈشى يېڭى دېھلىنىڭ مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ئەمەس.

بىرىكسنىڭ پەرقلىق يۆنىلىشكە ئىگە ئەزالىرى ھىندىستاننىڭ بۇ ئۇسۇلىغا بوشلۇق ئاچىدۇ. «چاتام خاۋۇس» تەتقىقات مەركىزىنىڭ يىغىن ئالدىدىكى تەھلىلىمۇ غەرب بىلەن مۇناسىۋەتلىرىنى ساقلىماقچى بولغان ئەزالار بىلەن غەربكە تېخىمۇ توقۇنۇشچان مۇئامىلە قىلىدىغان ئەزالار ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تەكىتلەيدۇ.[21] بۇ شارائىتتا ھىندىستاننىڭ خىتاينى چەكلىشى ھەر بىر تەكلىپكە قارشى چىقىشىنى تەلەپ قىلمايدۇ. تەكلىپنىڭ دائىرىسىنى تارايتىش، ئىختىيارىي قاتنىشىشنى ساقلاش، ئىجرا ۋاقىت جەدۋىلىنى ئۆزگەرتىش ياكى باشقا ئەزالار بىلەن ئورتاق شەرت قويۇشمۇ تەسىر پەيدا قىلالايدۇ. ساھىبخانلىق بۇ كۈنتەرتىپ ۋە تەرتىپ تاللاشلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن قوشۇمچە ئىمكانىيەتتۇر.

بېيجىڭ ئالدىدىكى تاللاش ھىندىستاننىڭ مۇستەقىللىقىنى بېسىش ياكى ئۇنىڭ بىلەن ھېچقانداق ئىش قىلماسلىقتىنلا ئىبارەت ئەمەس. خىتاي تېخىمۇ كەڭ قاتنىشىشنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن قارار ھوقۇقىنى ئورتاقلىشالايدۇ، ھىندىستاننىڭ ئىقتىسادىي ئەندىشىلىرىگە جاۋاب بېرەلەيدۇ ۋە بارلىق تاشقى سىياسەت تاللاشلىرىنى ئورتاقلاشتۇرماي تۇرۇپ ھەمكارلىق قۇرالايدۇ. بۇ ئۇسۇل خىتاينىڭ قىسقا مۇددەتتە ئېرىشەلەيدىغان ئاشكارا سىياسىي قوللىشىنى ئازايتىشى مۇمكىن؛ ئەمما سۇپىنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك ئىشلىتىلىشىنى ئاشۇرالايدۇ. «ھىندىستان بۈگۈن»مۇ زىيارەتنىڭ ئىككى تەرەپ مۇقىملىقى جەھەتىنى گەۋدىلەندۈرىدۇ.[22] مۇقىملىقنىڭ سىياسىي قىممىتى تەرەپلەرنىڭ ئوخشاش ئىستراتېگىيەگە ئىگە بولۇشىدىن ئەمەس، پەرقلىق ئىستراتېگىيەلەر بىلەن بىللە ئىشلىيەلىشىدىن كېلىدۇ.

تېخنىكا ۋە ئۇل ئەسلىھەدىكى تېخىمۇ تىنچ رىقابەت

تېخنىكا ساھەسى يىغىننىڭ چوڭ جۇغراپىيەلىك سىياسەت بايانلىرىنىڭ ئارقىسىدا قېلىپ قالغۇدەك دەرىجىدە تېخنىكىلىق، ئەمما ئۇزاق مۇددەتلىك تەسىرى جەھەتتىن سىياسىيدۇر. ‪2026-يىلى ئاۋغۇستتىكى چەننەي ئورتاق تونۇشى پەن-تېخنىكا ھەمكارلىقىدا ئىگىلىك ھوقۇق، مىللىي ئالدىنقى نىشانلار ۋە ئىختىيارىيلىقنى تەكىتلەيدۇ؛ دېڭىز ئاستى كابېللىرى ھەققىدە مۇمكىنچىلىك تەتقىقاتى قىلىش قاتارلىق تېمىلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.[23] بۇنداق ھۆججەتلەردە بىر تېمىنىڭ تىلغا ئېلىنىشى تۈرگە مەبلەغ بېرىلگەن ياكى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇش قارارى چىقىرىلغان دېگەنلىك ئەمەس. شۇنداقتىمۇ ئۇ قايسى ساھەلەرنىڭ ئورتاق خىزمەتكە ئېچىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

خىتاي ئۈچۈن تېخنىكىلىق ھەمكارلىق كارخانىلار، ئۆلچەملەر ۋە مۇتەخەسسىسلىك تورلىرىنىڭ تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە ئورۇن ئېلىشىغا ياردەم بېرەلەيدۇ. بىر دۆلەتنىڭ ئۇل ئەسلىھەسى بەلگىلىك تېخنىكىلىق ھەل قىلىش چارىلىرى ئەتراپىدا قۇرۇلغاندا، ئاسراش، تەربىيەلەش ۋە كېيىنكى مەبلەغ سېلىشلارمۇ شۇ تەمىنلەش مۇھىتىغا باغلىنىشى مۇمكىن. بۇنىڭ سىياسىي نەتىجىسى ئاپتوماتىك بويسۇنۇش ئەمەس؛ تاللاشنى ئۆزگەرتىش تەننەرخىنىڭ ئۆرلىشىدۇر. شۇڭا تەسىرنى پەقەت دۆلەت باشلىقلىرىنىڭ باياناتىدىنلا ئەمەس، تېخنىكىلىق ئۆلچەم ھۆججەتلىرى، سانلىق مەلۇمات قائىدىلىرى ۋە مەبلەغ شەرتلىرىدىنمۇ ئىزدەش كېرەك.

ھىندىستاننىڭ مەنپەئەتى ھەمكارلىققا قاتنىشىش جەريانىدا ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق ئىقتىدارى ۋە نازارەت قىلىپ تەڭشەش ھوقۇقىنى ساقلاشتۇر. ئورتاق ئۆلچەملەر سىستېمىلارنىڭ ئۆزئارا ئىشلىيەلەش ئىقتىدارىنى ئاشۇرالايدۇ؛ بىرلا تەمىنلىگۈچى ياكى سانلىق مەلۇمات باشقۇرۇش ئەندىزىسىگە باغلىنىش بولسا پەرقلىق خەتەرلەرنى پەيدا قىلىدۇ. يىغىندىكى بىر تېخنىكا تەشەببۇسىنىڭ قىممىتى ئۇنى كىمنىڭ باشقۇرىدىغانلىقى، خېرىدار چاقىرىش ۋە قاتنىشىش شەرتلىرىنىڭ ئوچۇقلۇقى، يەرلىك ئىقتىدارغا قوشقان تۆھپىسى ۋە ئەزالارنىڭ باشقا چارىلەرنى ئىشلىتىش ئەركىنلىكى بىلەن ئۆلچىنىشى كېرەك. شۇنداق قىلغاندا تېخنىكا مۇنازىرىسى، بارلىق خىتاي تەكلىپلىرىنى تەھدىت ياكى بارلىق ئورتاق تۈرلەرنى ئىلگىرىلەش دەپ قارايدىغان ئىككى ئاسان ئومۇملاشتۇرۇشتىن قۇتۇلالايدۇ.

ئەزالىقنىڭ كېڭىيىشى ئېلىپ كەلگەن يۈك

بىرىكسنىڭ كېڭىيىشى خىتاينىڭ دىپلوماتىك ئالاقە دائىرىسى ۋە ھەمكارلىق ساھەلىرىنى ئاشۇرالايدۇ. بىراق ئەزالارنىڭ كۆپىيىشى ھەر بىر مەسىلىدە تېخىمۇ كۈچلۈك ئورتاق ھەرىكەت بارلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. رېيتېرنىڭ يىغىن ئالدىدىكى خەۋىرىدە ئىران ئۇرۇشى ۋە ئىران–ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى جىددىيلىكى ئورتاق مەيدان شەكىللەندۈرۈشنى قىيىنلاشتۇرىدىغان ئامىللار سۈپىتىدە گەۋدىلىنىدۇ.[24] بىخەتەرلىك تەھدىتلىرىنى پەرقلىق چۈشەندۈرىدىغان دۆلەتلەرنىڭ غەرب مەركەزلىك تەرتىپكە دائىر بەزى تەنقىدلەرنى ئورتاقلىشىشى مۇمكىن. بۇ ئورتاق تەنقىد، كونكرېت بىر رايونلۇق كىرىزىستا ئوخشاش تەرەپتە تۇرىدىغانلىقىغا كاپالەت بەرمەيدۇ.

بۇ يەردە خىتاينىڭ ماددىي بايلىقى بىلەن سىياسىي ھوقۇقى ئوتتۇرىسىدىكى پەرق ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. تېخىمۇ كۆپ مەبلەغ ياكى سودا تەمىنلىيەلەش باشقا ئەزالارنىڭ تەھدىت تونۇشىنى يوققا چىقارمايدۇ. بېيجىڭ ئەزالارنى بەلگىلىك كىرىزىستا بىرلا يولغا مەجبۇرلىغاندا، ئۆزىنىڭ تېخىمۇ كەڭ ئىقتىسادىي ۋە ئورگان خاراكتېرلىك نىشانلىرىغا كېرەكلىك كېلىشىشنى زەخىملەندۈرۈشى مۇمكىن. يەنە بىر تەرەپتىن، بارلىق ئىختىلاپلارنى تېكىستتىن چىقىرىۋېتىشمۇ باياناتنى تەسىرسىز قىلىپ قويالايدۇ. شۇڭا بەزىدە دائىرىسى تار، ئەمما ئىجرا قىلغىلى بولىدىغان كېلىشىم، كەڭ كۆرۈنگىنى بىلەن ئورتاق ھەرىكەت پەيدا قىلمايدىغان تېكىستتىن قىممەتلىكتۇر.

ئىگىلىك ھوقۇققا ھۆرمەت قىلىش پىرىنسىپىمۇ ئۆز ئالدىغا يېتەرلىك سۈپەت ئۆلچىمى ئەمەس. دۆلەتلەرنىڭ خەلقئارا قارار چىقىرىش جەريانىدا تېخىمۇ باراۋەر ۋەكىللىككە ئېرىشىشى بىلەن شەخسلەرنىڭ ھوقۇقى، ئاشكارىلىق ۋە جاۋابكارلىقنىڭ قوغدىلىشى پەرقلىق مەسىلىلەردۇر. يەرشارىنىڭ جەنۇبى نامىدا سۆزلەيدىغان سۇپا ۋەكىللىك تەلىپى بىلەنلا ئەمەس، ئەمەلىيەتلىرىنىڭ نەتىجىسى بىلەنمۇ باھالىنىشى كېرەك. خىتاينىڭ بىرىكس ئارقىلىق تېخىمۇ كەڭ ئېتىراپ قىلىنىدىغان خەلقئارالىق رولغا ئېرىشىشى، پەقەت غەربنىڭ زىددىيەتلەرنى كۆرسىتىشىگە ئەمەس، قوللىغان ھەمكارلىقىنىڭ شېرىكلەر ۋە جەمئىيەتلەر ئۈچۈن قانداق ئىشلەيدىغانلىقىغىمۇ باغلىق.

ئامېرىكا بېسىمى ۋە تارىخىي پۇرسەتنىڭ چېكى

ئامېرىكىنىڭ ئىقتىسادىي بېسىمى بېيجىڭ ئۈچۈن يېڭى شېرىكلىك ساھەلىرىنى ئاچالايدۇ؛ ئەمما بۇنىڭدىن تۈز سىزىقلىق سىياسىي يەكۈن چىقارغىلى بولمايدۇ. ۋاشىنگتون بىلەن مەسىلە ياشاۋاتقان بىر دۆلەت خىتاي بىلەن سودىلىشىش بوشلۇقىنى كېڭەيتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا بىلەن مۇناسىۋىتىنى ئوڭشاشقا تىرىشىشىمۇ مۇمكىن. بېسىمنىڭ يۆنىلىشى ياكى تەننەرخى ئۆزگەرگەندە بۇ دۆلەتنىڭ تاللاشلىرى قايتا تەڭشىلىشى مۇمكىن. خىتاينىڭ قىسقا مۇددەتلىك تاشقى سىياسەت ئىنكاسلىرىنى ئۇزاق مۇددەتلىك تەسىرگە ئايلاندۇرۇشى، شېرىكلەرگە باشقا تاللاشنىڭ ئىشەنچلىك ۋە ماددىي جەھەتتىن پايدىلىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىشىنى تەلەپ قىلىدۇ.

دەيۋىد مىئېلنىڭ «جىزېرو مېدىيا»دىكى ماقالىسى ‪11-سېنتەبىردىن كېيىنكى خەلقئارالىق ئۆزگىرىشنى خىتاينىڭ باش كۆتۈرۈشى ۋە بىرىكسنىڭ تەرەققىياتى بىلەن بىللە مۇھاكىمە قىلىدۇ.[25] بۇ تارىخىي رامكا ئامېرىكا ئىستراتېگىيەلىك دىققىتىنىڭ تەقسىملىنىشى بىلەن ئىقتىسادىي كۈچ ئۆزگىرىشىنى بىللە ئويلىشىش ئۈچۈن پايدىلىق. بىراق ۋاقىت جەھەتتىكى ماس كېلىش ئۆز ئالدىغا سەۋەب-نەتىجە باغلىنىشى ئەمەس. خىتاينىڭ ‪2001-يىلى ‪11-دېكابىردا دۇنيا سودا تەشكىلاتىغا كىرىشى ئايرىم بىر ئورگان خاراكتېرلىك بۇرۇلۇش نۇقتىسىدۇر.[26] خىتاينىڭ باش كۆتۈرۈشىنى پەقەت ئامېرىكىنىڭ ئۇرۇشلىرىغا باغلاش، ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى، مەبلەغ سېلىش ۋە يەرشارى سودىسىغا قاتنىشىشنى چۈشەندۈرۈشنىڭ سىرتىدا قالدۇرىدۇ.

ئوخشاشلا ‪2026-يىللىق يىغىننى ئامېرىكا چېكىنىشى ياكى خىتاي رەھبەرلىكىنىڭ كەسكىن ئېلانى دەپ ئوقۇشمۇ بالدۇرلۇق قىلىدۇ. كۈچ ئىقتىسادىي كۆلەم بىلەن بىللە، شېرىكلەرنىڭ تاللاشلىرىغا تەسىر كۆرسىتىش ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك ھەمكارلىقنى داۋاملاشتۇرۇش ئىقتىدارىدۇر. بىرىكسنىڭ ئېغىرلىقى ئاشقانسېرى، ئەزالار ئوتتۇرىسىدىكى مەنپەئەت پەرقلىرىنى باشقۇرۇش ئېھتىياجىمۇ زورىيىدۇ. بېيجىڭ ئالدىدىكى تارىخىي پۇرسەت ھەقىقىي؛ بىراق بۇ پۇرسەتنىڭ ئورگان خاراكتېرلىك نەتىجىگە ئايلىنىشى باشقا دۆلەتلەرنىڭ مۇستەقىل قارار چىقىرىشىنى قايسى دەرىجىدە قوبۇل قىلالايدىغانلىقى بىلەن زىچ باغلىنىشلىق.

يىغىننىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنى قانداق ئۆلچەش كېرەك

مەۋجۇت تەييارلىقلار ئەڭ ئەقىلگە مۇۋاپىق كۈتۈشنىڭ چەكلىك ۋە كونكرېت ئىلگىرىلەشلەر ئىكەنلىكىنى ئويلاندۇرىدۇ: قەرەللىك ئىقتىسادىي سۆھبەت، ئىجرا قىلغىلى بولىدىغان سودا قولايلىقلىرى ۋە ئورتاق خىزمەت پىروگراممىلىرى. بۇ بىر ئېھتىماللىق باھاسىدۇر؛ ئەمەلگە ئاشقان نەتىجە ئەمەس. تېخىمۇ زور يېقىنلىشىش، چېگرادا دەلىللىگىلى بولىدىغان ئىشەنچ ئاشۇرۇش قەدەملىرى بىلەن ئىقتىسادىي كىرىش ئىمكانىيىتىنىڭ بىللە ئىلگىرىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. تەتۈر يۆنىلىشتىكى ۋەزىيەتتە بولسا، ئىككى تەرەپ بىخەتەرلىك جىددىيلىكى ياكى ئەزالار ئارىسىدىكى رايونلۇق ئىختىلاپلار يىغىننى ئومۇمىي ئىبارىلەر بىلەنلا چەكلىنىدىغان ئۇچرىشىشقا ئايلاندۇرۇشى مۇمكىن.

مۇۋەپپەقىيەت باھاسى ئېلان قىلىنغان تۈر سانىدىن كۆرە، ۋەدىلەرنىڭ خاراكتېرىگە قارىشى كېرەك. ئىقتىسادتا قايسى توسالغۇنىڭ بىكار قىلىنغانلىقى، بۇنىڭ قاچان ئىجرا قىلىنىدىغانلىقى ۋە ئۆزئارا بازارغا كىرىشنىڭ قانداق كۆزىتىلىدىغانلىقى مۇھىم. پۇل مۇئامىلىدە يەرلىك پۇل ئىشلىتىشكە دائىر نىشان بىلەن ئىشلىتىشكە ئېچىلغان پۇل تۆلەش ئۇلىنىشى پەرقلەندۈرۈلۈشى كېرەك. بىخەتەرلىكتە يېڭى يىغىن ئۆتكۈزۈش قارارى بىلەن نەق مەيداندىكى ھەرىكەتنى ئۆزگەرتىدىغان، دەلىللىگىلى بولىدىغان ئورۇنلاشتۇرۇشنىڭ ئېغىرلىقى ئوخشاش ئەمەس. تېخنىكا ھەمكارلىقىدا بولسا مەبلەغ، باشقۇرۇش ۋە قاتنىشىش شەرتلىرى ئېنىقلاشماي تۇرۇپ، زور ئىستراتېگىيەلىك نەتىجىلەرنى ئېلان قىلغىلى بولمايدۇ.

خىتاينىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك پايدىسى ھىندىستاننىڭ ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىللىقىنىڭ ئاخىرلىشىشى بولمايدۇ. ھىندىستاننىڭ ئۆز مەنپەئەتلىرىنى قوغدىيالايدىغانلىقىغا ئىشىنىپ، بىرىكسنىڭ ئورگانلىرى، تۈرلىرى ۋە خىزمەت جەريانلىرىغا تېخىمۇ كۆپ كۈچ سەرپ قىلىشى بېيجىڭ ئۈچۈن تېخىمۇ ئۇزاق مۇددەتلىك مۇۋەپپەقىيەت بولالايدۇ. بۇنىڭ بەدىلى قارار ھوقۇقىنى ئورتاقلىشىش، ئىقتىسادىي تەڭپۇڭسىزلىقلارغا ئەستايىدىل مۇئامىلە قىلىش ۋە بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرىنى پەقەت سۆز بىلەنلا يېڭىپ بولمايدىغانلىقىنى قوبۇل قىلىشتۇر. يېڭى دېھلى يىغىنى بۇ جەھەتتىن خىتاينىڭ قانچىلىك كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىشتىن كۆرە، ئۇنىڭ كۈچىنى شېرىكلىرىنىڭ رازىلىقى بىلەن قانچىلىك دەرىجىدە ئىشلىتىشكە بولىدىغان خەلقئارالىق ئىقتىدارغا ئايلاندۇرالايدىغانلىقىنى سىنايدۇ.

مەنبەلەر:

1. Ministry of Foreign Affairs of China. 习近平将赴印度出席金砖国家领导人第十八次会晤. 2026-09-10.

2. 张代蕾、朱瑞卿. Xinhua. 习近平主席赴印度出席金砖国家领导人第十八次会晤前瞻. 2026-09-10.

3. 本报记者. People’s Daily. 推动金砖合作实现大发展、展现大作为. 2026-09-11. p. 1.

4. 本报记者. People’s Daily. 深化金砖合作 完善全球治理——国际人士热切期待习近平主席出席金砖国家领导人第十八次会晤. 2026-09-11. p. 2.

5. 和音. People’s Daily. 开创“大金砖合作”高质量发展新局面（和音）. 2026-09-11. p. 2.

6. Ministry of Commerce and Industry of India / Press Information Bureau. India successfully concludes the 16th BRICS Trade Ministers’ Meeting in Jaipur under its BRICS Chairship 2026. 2026-08-07.

7. Mukesh Jagota. Financial Express. BRICS meet may set stage for India-China economic reset. 2026-09-10.

8. ET Online. The Economic Times. The BRICS trade boom has a $226 billion hole for India. 2026-09-10.

9. Nikunj Ohri, Aditi Shah and Krishna N. Das. Reuters. India approves limited easing of Chinese investment curbs after years of friction. 2026-03-10.

10. New Development Bank. At a Glance. Data as of 2025-12-31; accessed 2026-09-11.

11. New Development Bank. Shareholding. Accessed 2026-09-11.

12. New Development Bank. General Strategy 2022–2026. Accessed 2026-09-11.

13. New Development Bank. Investor Presentation July 2026. 2026-07. pp. 5, 36.

14. Reuters. India, China begin implementing new border pact, ending Himalayan face-off. 2024-10-25.

15. Ministry of Foreign Affairs of China. President Xi Jinping Meets with Indian Prime Minister Narendra Modi. 2025-09-01. Meeting: 2025-08-31.

16. PTI. The New Indian Express. Indian envoy calls for stable, predictable India-China ties ahead of President Xi’s visit. 2026-09-10.

17. ET Online. The Economic Times. China sought visas for Xi’s 67-member delegation on August 27, just two weeks before BRICS visit was announced. 2026-09-11.

18. Shubhajit Roy. The Indian Express. Exclusive: On the table for Xi-Modi meet, a strategic economic dialogue. 2026-09-11.

19. Chietigj Bajpaee and Yu Jie. Chatham House. How China–India relations will shape Asia and the global order. 2025-04-23. Updated 2025-04-30; DOI: 10.55317/9781784136444.

20. Chietigj Bajpaee. Chatham House. Modi’s SCO summit visit shows China and India want to reset relations. But the ‘Dragon–Elephant Tango’ will be tough. 2025-09-01.

21. Chietigj Bajpaee. Chatham House. The India–China reset will continue at the BRICS summit. 2026-09-08.

22. India Today World Desk. India Today. Xi’s India visit for BRICS puts focus on stable India-China ties. 2026-09-10.

23. BRICS Science, Technology and Innovation Ministers. Chennai Consensus: Joint Declaration of the 14th BRICS Science, Technology and Innovation Ministerial Meeting. 2026-08-21. paras. 4, 8, 27.

24. Reuters. India hosts BRICS summit as Iran war tests bloc unity. 2026-09-10.

25. David Meale. GZERO Media. How China, BRICS, and a new balance of power emerged from 9/11’s shadow. 2026-09-10.

26. World Trade Organization. China and the WTO. Accessed 2026-09-11.

---

[1] Ministry of Foreign Affairs of China, Xi Jinping to attend the 18th BRICS Summit, 2026-09-10.

[2] Xinhua, Preview of Xi Jinping’s attendance at the BRICS Summit in India, 2026-09-10.

[3] People’s Daily, Advancing BRICS cooperation, 2026-09-11, p. 1.

[4] People’s Daily, Deepening BRICS cooperation and improving global governance, 2026-09-11, p. 2.

[5] People’s Daily, High-quality development of expanded BRICS cooperation, 2026-09-11, p. 2.

[6] Ministry of Commerce and Industry of India / Press Information Bureau, 16th BRICS Trade Ministers’ Meeting in Jaipur, 2026-08-07.

[7] Financial Express, BRICS meet may set stage for India-China economic reset, 2026-09-10.

[8] The Economic Times, The BRICS trade boom has a $226 billion hole for India, 2026-09-10.

[9] Reuters, India approves limited easing of Chinese investment curbs, 2026-03-10.

[10] New Development Bank, At a Glance — approved projects and financing, Data as of 2025-12-31; accessed 2026-09-11.

[11] New Development Bank, Shareholding, Accessed 2026-09-11.

[12] New Development Bank, General Strategy 2022–2026, Accessed 2026-09-11.

[13] New Development Bank, Investor Presentation July 2026, 2026-07, pp. 5, 36.

[14] Reuters, India, China begin implementing new border pact, 2024-10-25.

[15] Ministry of Foreign Affairs of China, President Xi Jinping Meets with Indian Prime Minister Narendra Modi, 2025-09-01, Meeting: 2025-08-31.

[16] The New Indian Express, Indian envoy calls for stable, predictable India-China ties, 2026-09-10.

[17] The Economic Times, China sought visas for Xi’s 67-member delegation on August 27, 2026-09-11.

[18] The Indian Express, On the table for Xi-Modi meet, a strategic economic dialogue, 2026-09-11.

[19] Chatham House, How China–India relations will shape Asia and the global order, 2025-04-23, Updated 2025-04-30; DOI: 10.55317/9781784136444.

[20] Chatham House, Modi’s SCO summit visit and the difficulties of a China–India reset, 2025-09-01.

[21] Chatham House, The India–China reset will continue at the BRICS summit, 2026-09-08.

[22] India Today, Xi’s India visit for BRICS puts focus on stable India-China ties, 2026-09-10.

[23] BRICS Science, Technology and Innovation Ministers, Chennai Consensus, 2026-08-21, paras. 4, 8, 27.

[24] Reuters, India hosts BRICS summit as Iran war tests bloc unity, 2026-09-10.

[25] GZERO Media, How China, BRICS, and a new balance of power emerged from 9/11’s shadow, 2026-09-10.

[26] World Trade Organization, China and the WTO, Accessed 2026-09-11.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.