ئانتروپىك شىركىتىنىڭ 2026-يىلى سېنتەبىردىكى تەھدىت-ئىستىخبارات دوكلاتىغا نەزەر

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئانتروپىك شىركىتى 2026-يىلى 10-سېنتەبىردە ئېلان قىلغان، نەشر قىلغۇچى ئورگان كۆرسىتىلمىگەن 154 بەتلىك «سۈنئىي ئەقىلنى سۇيىئىستېمال قىلىشنى بايقاش ۋە ئۇنىڭغا تاقابىل تۇرۇش: 2026-يىلى سېنتەبىر» ناملىق دوكلات 2025-يىلى دېكابىردىن 2026-يىلى ئاۋغۇستقىچە «كىلاۋد» سۈنئىي ئەقىل مودېلىدا بايقالغان ۋە توسۇلغان زىيانلىق پائالىيەتلەرنى يەتتە ساھە بويىچە تەھلىل قىلىدۇ. كارخانىنىڭ ئۆزىنىڭ ئىستىخبارات خاتىرىسىگە تايىنىپ تەييارلىغان بۇ ھۆججىتى تور ھۇجۇمى، ئۇچۇر مۇھىتىغا يوشۇرۇن تەسىر كۆرسىتىش، دۆلەت نازارىتى، قورال ۋە بىيولوگىيە تەتقىقاتى، ئالدامچىلىق، شۇنداقلا مودېل ئىقتىدارىنى رۇخسەتسىز كۆچۈرۈپ ئۆگىتىشنىڭ بىر-بىرىدىن ئايرىم مەسىلە ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ ئەھمىيىتى سۈنئىي ئەقىلنىڭ يامان نىيەتنى ئۆزى ياراتقانلىقىنى ئىسپاتلاشتا ئەمەس، بەلكى ئىلگىرى كۆپ خادىم، كەسپىي تىل، پىروگرامما تۈزۈش ۋە باشقۇرۇش ئىقتىدارى تەلەپ قىلغان مەشغۇلاتلارنىڭ تەننەرخى، سۈرئىتى ۋە كۆلىمىنى قايتا بەلگىلەۋاتقانلىقىنى كونكرېت دېلولار ئارقىلىق نامايان قىلغانلىقىدا ‎[3‑4]‎.

بۇ دوكلاتنىڭ ئاساسىي ئىلمىي قىممىتى سۈنئىي ئەقىلنىڭ زىيانلىق پائالىيەتلەردە پەقەت تېكىست يازىدىغان ياكى تېخنىكىلىق مەسلىھەت بېرىدىغان «ياردەمچى» سۈپىتىدە ئەمەس، بەلكى ئۇچۇر توپلاش، ۋەزىپە تەقسىملەش، كۆپ باسقۇچلۇق جەرياننى ماسلاشتۇرۇش، نەتىجىنى تەكشۈرۈش ۋە خاتالىق كۆرۈلگەندە قايتا سىناشنى تەشكىللەيدىغان مەشغۇلات قۇرۇلمىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتكەنلىكىدە. دوكلات تور ھۇجۇمى، ئۇچۇر مۇھىتىغا يوشۇرۇن تەسىر كۆرسىتىش، نازارەت قىلىش، قورال تەتقىقاتى، بىيولوگىيەلىك خەۋپ، ئالدامچىلىق ۋە مودېل ئىقتىدارىنى رۇخسەتسىز كۆچۈرۈپ ئۆگىتىش قاتارلىق يەتتە ساھەنى بىر رامكىدا مۇھاكىمە قىلىدۇ. بۇنىڭدىن چىقىدىغان باش تېزىس شۇكى، سۈنئىي ئەقىل يامان نىيەتنى ئۆزى پەيدا قىلمايدۇ، ئەمما ئىلگىرى كۆپ ئادەم، ئۇزۇن ۋاقىت ۋە كەسپىي تەجرىبە تەلەپ قىلىدىغان مەشغۇلاتنى ئەرزان، تېز ۋە كېڭەيتكىلى بولىدىغان ھالەتكە كەلتۈرىدۇ ‎[3‑4]‎.

دوكلاتتىكى دېلولارنى سۈنئىي ئەقىل سۇيىئىستېمالىنىڭ ئومۇمىي تارقىلىش نىسبىتى ياكى بارلىق تەھدىتلەرنىڭ ۋەكىللىك ئەۋرىشكىسى دەپ قاراشقا بولمايدۇ. ئانتروپىك شىركىتى ئۆزىمۇ تاللانغان مىساللارنىڭ 2025-يىلى دېكابىردىن 2026-يىلى ئاۋغۇستقىچە بايقالغان ئەڭ دىققەت تارتىدىغان ياكى يېڭى پائالىيەتلەردىن تەركىب تاپقانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئومۇمىي كۆرۈنۈشكە ئىستاتىستىكىلىق جەھەتتىن ۋەكىللىك قىلالمايدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. شۇڭا دوكلاتنى «قانچىلىك جىنايەت سۈنئىي ئەقىل بىلەن سادىر قىلىندى؟» دېگەن سوئالغا جاۋاب بېرىدىغان نوپۇس تەتقىقاتى ئەمەس، بەلكى «قايسى باسقۇچلار سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق قايتا تەشكىللىنىۋاتىدۇ؟» دېگەن سوئالنى يورۇتۇپ بېرىدىغان تەھدىت ئەندىزىلىرى ئارخىپى دەپ ئوقۇش توغرىراق. بۇ، پەرق سەۋەبلىك باغلىنىش بىلەن ئاددىي باغلىنىشنى، يەككە مىسال بىلەن ئومۇمىي ئەھۋالنى ئارىلاشتۇرۇپ قويۇشتىن ساقلايدۇ ‎[3]‎.

دوكلات «سۈنئىي ئەقىل تەمىنلىگەن قوشۇمچە ئىقتىدار ئېشىشى»نى ئاساسلىقى سۈرئەت، كۆلەم ۋە چوڭقۇرلۇق ئارقىلىق باھالايدۇ. لېكىن بۇ ئۈچ ئۆلچەمنىڭ ئورتاق مەنبەسى تېخنىكىلىق ئەقىلنىڭ مۇتلەق كۈچىدىن كۆرە، ئەمگەك ۋە تەشكىللەش تەننەرخىنىڭ تۆۋەنلىشىدۇر. بىر تەھدىت شەكىللەندۈرگۈچى تەرەپ نەچچە يۈز نىشاننى بىرلا ۋاقىتتا چارلىيالايدۇ، تىلىنى بىلمەيدىغان مۇھىتتا ئىشەنچلىك ئالاقە قۇرالايدۇ، ئۇزۇن ھۆججەتلەرنى قىسقا ۋاقىتتا تەھلىل قىلالايدۇ ۋە بىر قانچە سۈنئىي ئەقىل ئىجراچىسىغا مەخسۇس رول تەقسىملەپ، ئۇلارنى بىر نىشانغا يۈزلەندۈرەلەيدۇ. شۇڭا بۇ يەردىكى ئۆزگىرىش «ماشىنا ئادەمدىن ئەقىللىق بولۇپ كەتتى» دېگەن ئاددىي ھۆكۈم ئەمەس، بەلكى خەتەرلىك پائالىيەتلەرنىڭ شەكلىنىڭ ئاددى قول ھۈنەرۋەنچىلىكىدىن سانائەتلەشكەن سەۋىيەگە يۈكسىلىۋاتقانلىقىدۇر ‎[4‑6، 38‑39]‎.

بۇ ئۆزگىرىش ئىنساننىڭ رولىنى يوقىتىپ قويمايدۇ. دوكلاتتىكى كۆپىنچە دېلولاردا نىشاننى تاللاش، سىياسىي ياكى ئىقتىسادىي مەقسەتنى بەلگىلەش، خەتەرنى قوبۇل قىلىش، پۇلغا ئايلاندۇرۇش ۋە ئاخىرقى نەتىجىنى تەستىقلاش يەنىلا ئىنسانلارنىڭ قولىدا. سۈنئىي ئەقىل بولسا چارلاش، تەرجىمە، پىروگرامما تۈزۈش، سانلىق مەلۇماتنى تۈرگە ئايرىش، تېكىست ئىشلەپچىقىرىش ۋە قايتا سىناش ئارقىلىق بۇ قارارلارنىڭ ئىجرا سۈرئىتىنى ئۆستۈرىدۇ. شۇڭا مەسئۇلىيەتنى «مۇستەقىل مودېل»غا يۈكلەپ، دۆلەت ئورگانلىرى، سودا شىركەتلىرى ياكى جىنايەت تورىنىڭ ئىرادىسىنى كۆزدىن ساقىت قىلىش خاتا. ئەكسىچە، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئاسان ئېرىشكىلى بولىدىغانلىقى سەۋەبىدىن ئىلگىرى «يۇقىرى تېخنىكىلىق سەۋىيە» دەپ قارالغان ئالامەتلەرمۇ تەھدىت شەكىللەندۈرگۈچىنى تونۇشتىكى ئىشەنچلىك ئۆلچەم بولۇشتىن قېلىۋاتىدۇ ‎[38‑39]‎.

شۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، دوكلاتنىڭ ئەڭ مۇھىم نەتىجىسى يەككە مودېلنىڭ زىيانلىق جاۋاب بەرگەن-بەرمىگەنلىكىدە ئەمەس، سۈنئىي ئەقىلنىڭ پۈتۈن بىر تەشكىلاتنىڭ خىزمەت ئېقىمىغا قانداق سىڭىپ كىرىۋاتقانلىقىدا. مودېل بىخەتەرلىك تەدبىرى بىر سوئالنى رەت قىلسىمۇ، ۋەزىپىنى پارچىلاش، بىگۇناھ كۆرۈنىدىغان كەسپىي رامكا ئىشلىتىش، قايتا سوراش، ئاجىزراق مودېلغا يۆتكىلىش ياكى نەتىجىنى يەرلىك سىستېمىغا ئېلىپ كېتىش ئارقىلىق پۈتۈن مەشغۇلات داۋاملىشىشى مۇمكىن. شۇڭا تاقابىل تۇرۇش سىياسىتى پەقەت مەزمۇن سۈزگۈچكە ئەمەس، ھېسابات كىملىكى، مەشغۇلات ئەندىزىسى، كۆپ ھېسابات ئارىسىدىكى ماسلاشتۇرۇش، سانلىق مەلۇماتنىڭ كېيىنكى ئىشلىتىلىشى ۋە ھەقىقىي زىياننىڭ ئازايغان-ئازايمىغانلىقىغا قاراشقا تېگىشلىك. دوكلاتنىڭ تور ھۇجۇمىدىن نازارەت قىلىشقىچە بولغان بارلىق دېلولىرى دەل مۇشۇ سىستېمىلىق نۇقتىنى دەلىللەيدۇ ‎[3‑4، 41‑42]‎.

«ياردەمچى»دىن «تەشكىللەش مەركىزى»گە: تور ھۇجۇملىرىنىڭ يېڭى ئىقتىسادى

تور ھۇجۇمى ساھەسىدە كۆرۈلگەن ئەڭ چوڭ سۈپەت ئۆزگىرىشى سۈنئىي ئەقىلنىڭ يەككە كود يازىدىغان ياردەمچىدىن، تور ھۇجۇمى زەنجىرىنىڭ كۆپ باسقۇچىنى بىرلەشتۈرىدىغان تەشكىللەش مەركىزىگە ئايلىنىشىدۇر. دوكلاتتىكى پائالىيەتلەردە مودېل نىشان چارلاش، ئاجىزلىق تېپىش، ساختا كىملىك ۋە ئالدامچى ئۇچۇر تەييارلاش، كىرىش ئۇچۇرىنى سىناش، يان تەرەپكە كېڭىيىش، مەۋجۇتلۇقنى ساقلاش، سانلىق مەلۇماتنى مەخپىي چىقىرىپ كېتىش ۋە زىيانلىق پىروگراممىنى بايقاشتىن قاچۇرۇش قاتارلىق باسقۇچلارغا قاتناشقان. بىر قانچە سۈنئىي ئەقىل ئىجراچىسىنى ماسلاشتۇرۇش ئىقتىدارى ھەر بىر تارماق ۋەزىپىنى بىرلا ۋاقىتتا ئىجرا قىلىشقا يول ئاچىدۇ. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ھۇجۇمنىڭ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىش ئېھتىمالى ئۆسكەن-ئۆسمىگەنلىكىدىن قەتئىينەزەر، نىشان سانى ۋە قايتا سىناش قېتىمى ئۆسىدۇ، يەنى خەتەر ئالدى بىلەن «زەربىنىڭ كۈچى»دە ئەمەس، «زەربە بېرىش ئىقتىسادى»دا كۆرۈلىدۇ ‎[4‑6، 38‑39]‎.

رۇسىيە بىلەن باغلىنىشلىق دەپ باھالانغان 20006-نومۇرلۇق ھاسىللىغۇچ تەھدىت گۇرۇپپىسى بۇ ئۆزگىرىشنى روشەن كۆرسىتىدۇ. مەزكۇر تەرەپ ئۇكرائىنا ۋە ياۋروپادىكى ھۆكۈمەت، ھەربىي، دىپلوماتىيە ۋە مۇداپىئە ئورگانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يىگىرمىدىن ئارتۇق تەشكىلاتنى نىشان قىلغان، بايقالغان زىيانلىق پىروگراممىنى مودېل ئارقىلىق قايتا-قايتا ئۆزگەرتىپ، تەكشۈرۈش سىستېمىسىدىن ئۆتكىلى بولىدىغان نۇسخىلارنى ياسىغان. ئۇ يەنە كىملىك ئۇچۇرى ئوغرىلاشقا قارىتىلغان ئالدامچى ئۇچۇرلارنى ئاپتوماتلاشتۇرۇپ، مېھمانخانا سىمسىز تورلىرى، ۋاتساپ ھېساباتلىرى، مىكروسوفت 365 ئېلېكتىرونلۇق پوچتىلىرى ۋە ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتىنىڭ كۆرۈش يۇمشاق دېتاللىرىغا قىزىققان ‎[6‑9]‎. بۇ يەردىكى ئىستراتېگىيەلىك ئۆزگىرىش شۇكى، مۇداپىئەچى بىر نۇسخىنى بايقاش ئۈچۈن قىممەتلىك ۋاقىت سەرپ قىلغاندا، ھۇجۇمچى ناھايىتى ئەرزان باھادا نەچچە ئون تال ئۆزگەرگەن نۇسخا ئىشلەپچىقىرالايدۇ.

50014-نومۇرلۇق ھاسىللىغۇچ تەھدىت گۇرۇپپىسى بىلەن باغلانغان «شاينى ھانتېرز» تور جىنايەت تورى سۈنئىي ئەقىلنىڭ كۆلەم ئىقتىسادىنى تېخىمۇ ئېنىق نامايان قىلىدۇ. بۇ تەرەپ 1 مىليون 800 مىڭدىن ئارتۇق ئاندىرويىد قوللىنىشچان پىروگرامما بوغچىسىنى تەكشۈرگەن، بىر دېلودىلا بىر تېرابايتتىن ئارتۇق سانلىق مەلۇماتنى ئوغرىلىغان، بىر ئاۋىياتسىيە شىركىتىنىڭ نەچچە ئون مىليون خاتىرىسىگە ئېرىشكەن ۋە 200 دىن ئارتۇق خېرىدارنى ئىككىلەمچى زىيانغا ئۇچراتقان. يەنە بىر مەشغۇلاتتا 40 ئىجارىدارنىڭ بۇلۇت مۇھىتىدىن 2 مىڭ 100 كىرىش بەلگىسى يىغىلغان. دەسلەپكى كىرىش بەلگىسىدىن تولۇق بۇلۇت باشقۇرغۇچى ھوقۇقىغا يېتىش تەخمىنەن ئۈچ سائەتتە ئەمەلگە ئاشقان ‎[11‑21]‎. بۇ مىسال سۈنئىي ئەقىلنىڭ جىنايەتنى پەقەت تېزلەتمەي، ئوغرىلانغان سانلىق مەلۇماتنى تاللاش، باھالاش، قورقۇتۇش ۋە پۇلغا ئايلاندۇرۇشنى بىر پۈتۈن سودا جەريانىغا ئايلاندۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

خىتايدا تۇرۇشلۇق دەپ باھالانغان 10007-نومۇرلۇق ھاسىللىغۇچ تەھدىت گۇرۇپپىسى بولسا، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئاجىزلىق تېپىش ۋە سىناق قىلىش جەريانىنى «ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەسى»گە ئايلاندۇرالايدىغانلىقىنى نامايان قىلغان. بۇ تەرەپ تەخمىنەن 50 نىشاننى چارلاپ، بىر ئاي ئىچىدە ئون نەچچە يېڭى ئاجىزلىق بولۇشى مۇمكىن بولغان مەسىلىنى بايقىغان ۋە ۋاقىت جەدۋىلى بويىچە ئىشلەيدىغان 13 سۈنئىي ئەقىل ئىجراچىسى ئارقىلىق ئۇچۇر توپلاشنى تەرتىپلىك داۋاملاشتۇرغان ‎[24‑28]‎. بۇنىڭ مۇھىم مەنىسى پەقەت خىتايغا باغلانغان بىر تەرەپنىڭ تېخنىكىلىق ئىقتىدارىدا ئەمەس، ئەكسىچە، سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق ئوتتۇرا سەۋىيەلىك بىر گۇرۇپپا ئىلگىرى دۆلەت دەرىجىلىك تەجرىبىنىڭ ئالامىتى دەپ قارالغان سۈرئەت ۋە تەرتىپنى تەقلىد قىلالايدۇ. نەتىجىدە ھۇجۇمنىڭ تېخنىكىلىق كۆرۈنۈشىگە تايىنىپ مەنبەنى بەلگىلەش بارغانسېرى ئىشەنچسىزلىشىدۇ.

سۈنئىي ئەقىل سىستېمىسىنىڭ ئۆزى نىشانغا ئايلانغان 50020-نومۇرلۇق ھاسىللىغۇچ تەھدىت گۇرۇپپىسى دېلوسى تەمىنات زەنجىرى خەۋپىنى تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ. بۇ تەرەپ باھالاش ئۈچۈن قۇرۇلغان يېپىق سىناق مۇھىتىغا «كۆرسەتمە قىستۇرۇش ھۇجۇمى» ئېلىپ بېرىپ، ئىشلەپچىقىرىش مۇھىتىغا تەۋە قوللىنىشچان پىروگرامما ئارايۈزى ئاچقۇچلىرىنى قولغا چۈشۈرگەن ۋە تۆت كۈن ئىچىدە تەخمىنەن 30 سۈنئىي ئەقىل شىركىتىنى نىشان قىلغان ‎[30‑34]‎. يېڭى مودېلغا ئېلان قىلىنىشتىن بۇرۇن كىرىش ئۇرۇنۇشى مۇۋەپپەقىيەتلىك بولمىغان بولسىمۇ، بۇ دېلو «مۇداپىئە قورالى» بىلەن «ھۇجۇم يۈزى»نىڭ بىر سىستېمىدا بىرلەشكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. مودېلنى سىناش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن ۋاكالەتچى مۇھىت، ئاچقۇچ، خاتىرە ۋە باھالاش قوراللىرى ئايرىم-ئايرىم قوغدالمىسا، بىخەتەرلىك تەكشۈرۈشىنىڭ ئۆزى ئىشلەپچىقىرىش سىستېمىسىغا كىرىدىغان كۆۋرۈككە ئايلىنىشى مۇمكىن.

فىرانسۇزچە سۆزلەيدىغان يالغۇز تور ھۇجۇمچىسىغا باغلانغان 50029-نومۇرلۇق ھاسىللىغۇچ تەھدىت گۇرۇپپىسى دۆلەت ئورگىنى بولمىغان تەرەپلەرنىڭمۇ تېز سۈرئەتتە ئىقتىدار توپلىيالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. بۇ شەخس ياۋروپادىكى سىياسىي ۋە ئاخبارات نىشانلىرىغا ھۇجۇم قىلىپ، ۋوردپرېس سىستېمىسىدىكى مۇسابىقە ھالىتىگە ئوخشايدىغان ئاجىزلىقتىن پايدىلانغان، تەخمىنەن 140 مىڭ سىياسىي پىكىر خاتىرىسىنى قولغا چۈشۈرگەن ۋە نەچچە ئون مىليون كىشىگە دائىر ئۇچۇر بار بولغان كىملىكنى ئاشكارىلاش سۇپىسى قۇرغان. ئۇ سىناق قىلغان 42 نىشاننىڭ 14 ىگە كىرەلىگەن ‎[34‑36]‎. بۇ نەتىجە سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھەر بىر ئادەمنى دەرھال يۇقىرى دەرىجىلىك ھۇجۇمچىغا ئايلاندۇرىدىغانلىقىنى ئەمەس، بەلكى يالغۇز بىر شەخسنىڭ سىناق، خاتالىق تۈزىتىش ۋە سانلىق مەلۇمات تەھلىلىنى ئىلگىرىكىدىن كۆپ قېتىم ئىجرا قىلالايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ دېلولار مۇداپىئە سىياسىتىنىڭ نوقۇل زىيانلىق كود ئىمزاسى ياكى يەككە گۇمانلىق سوئالنى توسۇشقا تايىنىپ قالماسلىقى كېرەكلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئەمدى مۇھىم بەلگە بىرلا جاۋابنىڭ مەزمۇنى ئەمەس، نىشانلارنىڭ قانداق تىزىلغانلىقى، ھېساباتلارنىڭ قانداق ماسلاشتۇرۇلغانلىقى، قايتا سىناش سۈرئىتى، ئاچقۇچ ۋە كىرىش بەلگىلىرىنىڭ قانداق يۆتكەلگەنلىكى، شۇنداقلا مودېل نەتىجىسىنىڭ تاشقى قوراللار بىلەن قانداق بىرلەشتۈرۈلگەنلىكىدۇر. سۈنئىي ئەقىل ھۇجۇمچىنىڭ ھەر بىر سىنىقىنى ئەرزانلاتقان بولسا، مۇداپىئەچىمۇ ھەرىكەت ئەندىزىسىنى بايقاش، ھېساباتلار ئارا مۇناسىۋەتنى تەھلىل قىلىش ۋە ئوخشاش ھۇجۇمنى تېز قايتا قۇرۇش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ تەكشۈرۈش تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىشى لازىم. بولمىسا، مۇداپىئە بىر قېتىملىق توسۇشنى غەلىبە دەپ قارىغان ۋاقىتتا، ھۇجۇمچى ئاللىقاچان باشقا ھېسابات، باشقا مودېل ياكى يەرلىك قورالغا يۆتكەلگەن بولىدۇ ‎[38‑40]‎.

مەزمۇندىن تەشكىلىي قۇرۇلمىغىچە: تەسىر كۆرسىتىش مەشغۇلاتى

ئۇچۇر مۇھىتىغا يوشۇرۇن تەسىر كۆرسىتىش ساھەسىدە سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئەڭ چوڭ تەسىرى تېخىمۇ ئىشەنچلىك بىر پارچە يالغان خەۋەر يېزىشتا ئەمەس، بەلكى پۈتۈن تەسىر كۆرسىتىش گۇرۇپپىسىنى قۇرۇش ۋە باشقۇرۇش تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىشتە كۆرۈلىدۇ. دوكلات ئالتە قىتئەگە تارقالغان توققۇز مەشغۇلاتنى خاتىرىلىگەن. بۇلارنىڭ ئارىسىدا دۆلەت ئورگانلىرى، دۆلەت كونتروللۇقىدىكى تاراتقۇلار، سودا شىركەتلىرى، ئىچكى سىياسىي گۇرۇھلار ۋە دىئاسپورادىكى ئۆكتىچى گۇرۇپپىلار بار ‎[41]‎. مودېللار ماقالە، باش تېما ۋە ئىنكاس يېزىشتىن باشقا، خىزمەت قوللانمىسى، نىشان سانلىق مەلۇمات ئامبىرى، خىزمەت توختامى، خادىملارنى باھالاش سىستېمىسى، ساختا كىملىك تارىخى ۋە تەشكىلىي ئەستە ساقلاشنى قۇرۇشقا ئىشلىتىلگەن. شۇڭا ھاسىللىغۇچ سۈنئىي ئەقىلنى «ساختا مەزمۇن ماشىنىسى» دەپلا چۈشىنىش يېتەرلىك ئەمەس، ئۇ پۇللۇق تەسىر كۆرسىتىش مۇلازىمىتىنىڭ باشقۇرۇش قاتلىمىغىمۇ ئايلىنىۋاتىدۇ ‎[42‑44]‎.

فىرانسىيەدە تۇرۇشلۇق دەپ قارالغان 54002-نومۇرلۇق تەھدىت گۇرۇپپىسى ھەجىم بىلەن ھەقىقىي تەسىرنىڭ بىر نەرسە ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ تور 70 ساختا خەۋەر تور بېكىتى، 70 ئاساسىي ھېسابات ۋە 250 ئىنكاس ھېساباتى قۇرۇپ، تەخمىنەن 20 تىلدا 8 مىڭ 913 ماقالە ئىشلەپچىقارغان ‎[47‑50]‎. بۇ سانلار قارىماققا چوڭ بولسىمۇ، دوكلات ئۇنىڭ ھەقىقىي ئوقۇرمەن ۋە تەسىر دائىرىسىنىڭ تۆۋەن بولغانلىقىنى باھالايدۇ. دېمەك، سۈنئىي ئەقىل مەزمۇن كەمچىللىكىنى ھەل قىلالايدۇ، لېكىن ئىشەنچ، تارقىتىش يولى ۋە كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى ئاپتوماتىك يارىتالمايدۇ. شۇنداقتىمۇ بۇنداق تۆۋەن تەسىرلىك تورلارنى خەتەرسىز دېيىشكە بولمايدۇ. ئۇلار ئەرزان باھادا ئۇزۇن مۇددەت ساقلىنىپ، كىرىزىس ياكى سايلام مەزگىلىدە تۇيۇقسىز ئىشقا سېلىنىدىغان ئالدىن تەييارلانغان ئۇل ئەسلىھە بولالايدۇ.

مالايسىيا سايلىمىغا مۇناسىۋەتلىك 84005-نومۇرلۇق تەھدىت گۇرۇپپىسى سۈنئىي ئەقىلنىڭ يەرلىك سايلام سانلىق مەلۇماتى بىلەن خەلقئارالىق تەشۋىقات مەنبەلىرىنى قانداق بىرلەشتۈرىدىغانلىقىنى نامايان قىلغان. مەشغۇلات تەخمىنەن مىڭ ساختا ھېساباتنى باشقۇرۇش، پۈتۈن 222 سايلام رايونىدىكى سايلىغۇچى سانلىق مەلۇماتىنى تۈرگە ئايرىش ۋە ساختا خەۋەر ۋاسىتىسى ئارقىلىق رۇسىيە ياكى خىتاي دۆلەت تاراتقۇلىرىدىن كەلگەن بايانلارنىڭ مەنبەسىنى يوشۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ‎[53‑57]‎. مەشغۇلاتچىلار كۆرۈش سانىنىڭ مىليونغا يەتكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولسىمۇ، دوكلات بۇ دەۋانى مۇستەقىل دەلىللىيەلمىگەن. بۇ پەرق ئىنتايىن مۇھىم: ئىشلەپچىقىرىلغان مەزمۇن سانى ياكى ھېسابات كۆلىمى تەسىرنىڭ ئۆلچىمى بولالمايدۇ، ئەمەلىي تەسىرنى باھالاش ئۈچۈن كىم كۆرگەنلىكى، قانداق قارار ئۆزگەرگەنلىكى ۋە تارقىتىشنىڭ تەبىئىي ياكى سۈنئىي ئىكەنلىكى ئايرىم تەكشۈرۈلۈشى كېرەك.

ئەكسىچە، رۇسىيەگە باغلانغان مەركىزىي ئافرىقا رادىيو ئاڭلىتىشى ۋە مولدوۋا، لاتىن ئامېرىكاسى، ئافرىقىغا قارىتىلغان دۆلەت تاراتقۇ مەشغۇلاتلىرى، تارقىتىش كۈچى بار تەشكىلاتقا سۈنئىي ئەقىل قوشۇلغاندا خەۋپنىڭ نېمە ئۈچۈن ئۆسىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. مەركىزىي ئافرىقا جۇمھۇرىيىتىدە ۋاگنېر تورىغا باغلانغان رادىيو خەۋەرلىرى يەرلىك تىل ۋە سىياسىي مۇھىتقا ماسلاشتۇرۇلغان. باشقا دېلولاردا رۇسىيە دۆلەت تاراتقۇسىغا تەۋە مەزمۇن تارىخى بار قاناللار، كەسپىي تەھرىرلىك قۇرۇلمىسى ۋە ئاللىقاچان شەكىللەنگەن تاماشىبىنلار ئارقىلىق تارقىتىلغان ‎[44‑47، 58‑62]‎. بۇ يەردە سۈنئىي ئەقىلنىڭ قوشۇمچە قىممىتى «تارقىتىشنى يارىتىش» ئەمەس، بار بولغان تارقىتىش كۈچىگە تېخىمۇ كۆپ تىل، تېخىمۇ كۆپ نۇسخا ۋە تېخىمۇ تېز ئىنكاس قوشۇشتۇر. شۇڭا كەلگۈسىدىكى تەسىر خەۋپى مودېلنىڭ سۈپىتى بىلەنلا ئەمەس، ئۇنى ئىشلىتىۋاتقان ئورگاننىڭ ئابرۇيى، تارقىتىش تورى ۋە سىياسىي ھوقۇقى بىلەن بەلگىلىنىدۇ.

باڭلادىشتىكى 54006-نومۇرلۇق تەھدىت گۇرۇپپىسى، ئىران خەلق مۇجاھىدلىرى تەشكىلاتى ۋە ئىران مىللىي قارشىلىق كېڭىشىگە باغلانغان 84006-نومۇرلۇق تەھدىت گۇرۇپپىسى، شۇنداقلا ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنىڭ يۆنىلىشىدىكى 84002-نومۇرلۇق تەھدىت گۇرۇپپىسى تەسىر مەشغۇلاتىنىڭ ئۈچ خىل تەشكىلىي شەكلىنى كۆرسىتىدۇ. باڭلادىش دېلوسىدا 1 مىڭ 500 باش تېما، 300 خەۋەر ۋە 1 مىڭ 500 سىن تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقىرىلغان؛ ئىرانلىق ئۆكتىچى تور 8 مىڭ 400 تېلېگرام يازمىسى ۋە 51 مىڭ 944 ئۇچۇرنى تەھلىل قىلىپ، شەخس ۋە قاناللار ھەققىدە ئارخىپ تۇرغۇزغان؛ ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىگە باغلانغان پائالىيەتتە 300 گە يېقىن ھېسابات، كۆچۈرۈلگەن غەيرىي ھۆكۈمەت تەشكىلاتى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىگە تەييارلانغان گۇۋاھلىق ۋە سىياسىيونلار ھەققىدىكى ئارخىپلار بار ‎[67‑80]‎. بۇلار مەزمۇن، نازارەت ۋە ساختا قانۇنىي كۆرۈنۈشنىڭ بىر مەشغۇلاتتا بىرلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

شۇنداق قىلىپ، تەسىر كۆرسىتىش مەشغۇلاتىدىكى ھەل قىلغۇچ توسالغۇ، مەزمۇن ئىشلەپچىقىرىشتىن تارقىتىش، ئىشەنچ ۋە ھەقىقىي ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرگە يۆتكەلدى. سۈنئىي ئەقىل مىڭلىغان خەۋەر، ئىنكاس ياكى ساختا كىملىك تەييارلىيالايدۇ، ئەمما ئابرۇي – ئىناۋەت، ئىشەنچ ۋە ئىجتىمائىي باغلىنىشنى ئۆزىلا قۇرالمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە، تەسىر مەشغۇلاتىنى پەقەت كۆرۈش سانى بىلەن باھالاشمۇ يېتەرلىك ئەمەس، چۈنكى تۆۋەن كۆرۈنۈشلىك پائالىيەت شەخسلەرنى ئارخىپلاشتۇرۇش، تاراتقۇلارنى قورقۇتۇش، ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ قارارىغا يوشۇرۇن ماتېرىيال تەمىنلەش ياكى كەلگۈسىدىكى كىرىزىس ئۈچۈن ھېسابات تورى تەييارلاشقا خىزمەت قىلالايدۇ. شۇڭا مۇداپىئەدە ساختا مەزمۇننى تونۇش بىلەن بىرگە، پۇل ئېقىمى، ھېساباتلار ئارا باشقۇرۇش مۇناسىۋىتى، تەشكىلىي قوللانما، مەنبە يوشۇرۇش ۋە ئاجىز گۇرۇپپىلارنى نىشانلاش ئەندىزىسىمۇ تەكشۈرۈلۈشى كېرەك ‎[41‑44، 78‑80]‎.

نازارەت ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىك بىيۇروكراتىيەسى

دوكلاتنىڭ نازارەت مەشغۇلاتلىرىغا بېغىشلانغان بۆلۈمى سۈنئىي ئەقىلنىڭ باستۇرۇشنى پەقەت تېخنىكىلىق جەھەتتىن «ئەقىللىقلەشتۈرۈپ» قويماي، ئۇنىڭ تەشكىلىي ئىقتىسادىنىمۇ ئۆزگەرتىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. 2026-يىلى 1-ئايدىن 7-ئايغىچە بايقالغان دېلولاردا دۆلەتكە باغلانغان ئورگانلار، ھۆكۈمەت ھۆددىگەرلىرى ۋە سودا خاراكتېرلىك جاسۇسلۇق مۇلازىمىتى تەمىنلىگۈچىلەر «كىلاۋد» مودېلىدىن قورال ياساش، كۆپ مىقداردىكى مەلۇماتنى رەتلەش، نىشان تاللاش ۋە دوكلات ئىشلەپچىقىرىشتا پايدىلانغان. شۇڭا بۇ يەردىكى ھەل قىلغۇچ ئۆزگىرىش بىر ئادەمنىڭ تېخىمۇ كۆپ مەلۇماتنى كۆرۈشىلا ئەمەس، ئىلگىرى پىروگراممىر، تىلشۇناس، رايون مۇتەخەسسىسى ۋە تەھلىلچىلەر قوشۇنى تەلەپ قىلىدىغان زەنجىرنىڭ بىر كىشى ياكى كىچىك ئىشخانا تەرىپىدىن ئىجرا قىلىنىشىدۇر. بۇ خىل تەننەرخ تۆۋەنلىشى نازارەتنى ئالاھىدە ھەرىكەتتىن دائىملىق مەمۇرىي ئادەتكە ئايلاندۇرىدۇ. شۇ سەۋەبتىن ئۇنىڭ كىشىلىك ھوقۇققا بولغان خەۋپى مودېلنىڭ ئۆزىدىكى «ئىلغارلىق»تىن كۆرە، دۆلەت مەجبۇرلاش كۈچى بىلەن قانداق بىرلەشتۈرۈلگەنلىكىدە ياتىدۇ ‎[81‑82]‎.

سودا خاراكتېرلىك «نازارەت مۇلازىمىتى»نىڭ كېڭىيىشى بۇ ئۆزگىرىشنىڭ بىرىنچى قەۋىتىدۇر. ئىران ۋە پارس قولتۇقى رايونىغا قارىتىلغان بىر تۈردە، تىجارىي تەمىنلىگۈچى 255 ساختا ھېساباتتىن تەركىب تاپقان تورنى پىلانلاپ، ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردىكى كەيپىيات ۋە ئاجىزلىق بەلگىلىرىنى تۈرگە ئايرىيدىغان سىستېما تۈزىگەن، ئەمما دوكلات بۇ پىلاننىڭ سىناق باسقۇچىدىن ئۆتۈپ، ھەقىقىي كەڭ كۆلەملىك مەشغۇلاتقا ئايلانغانلىقىنى ئىسپاتلىمايدۇ ‎[82‑85]‎. بۇ پەرق مۇھىم: تېخنىكىلىق ئىمكانىيەتنى ئەمەلىي زىيان بىلەن تەڭلەشتۈرۈش تەھدىتنى زورايتىپ كۆرسىتىدۇ. شۇنداقتىمۇ، سۈنئىي ئەقىل بازارغا كىرىش توسۇقىنى تۆۋەنلىتىپ، نازارەتنىڭ لايىھە، تەرجىمە، ساختا كىملىك ۋە نىشان باھالاش زاپچاسلىرىنى تەييار «مۇلازىمەت»كە ئايلاندۇرىدۇ. نەتىجىدە جاۋابكارلىق زەنجىرىمۇ پارچىلىنىدۇ. بۇيرۇق بەرگەن دۆلەت، ئۇنى ئىجرا قىلغان ھۆددىگەر، سۇپا ۋە سانلىق مەلۇمات مەنبەسى بىر-بىرىدىن يىراقلىشىپ، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىنىڭ قايسى تەرەپتىن ھېساب سورىشىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.

خىتايدىكى دىنىي ئىشلارغا مۇناسىۋەتلىك مەخپىي ئۇچۇر توپلاش دېلوسى سۈنئىي ئەقىلنىڭ نازارەت بىيۇروكراتىيەسىدىكى «خادىم ئورنىنى بېسىش» رولىنى تېخىمۇ روشەن قىلىدۇ. دوكلاتقا قارىغاندا، بىر مەشغۇلاتچى كاتولىك دىنىي رەھبەرلىرى، تەيۋەندىكى پىروتېستانت جامائىتى، تىبەت بۇددىست تەشكىلاتلىرى، فالۇنگۇڭ ئەزالىرى ۋە چەت ئەلدىكى خىرىستىيان تورلىرى ھەققىدىكى كۆپ تىللىق ماتېرىياللارنى مودېلغا كىرگۈزۈپ، خىتايچە قېلىپقا سېلىنغان ئارخىپ، كۈندىلىك ۋەزىيەت خۇلاسىسى ۋە «پايدىلىنىشقا بولىدىغان تۇتقۇ»لار تىزىملىكىنى ھاسىل قىلغان. تۇغۇلغان ۋاقتى، كۆچمەنلىك تارىخى، ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھېساباتى، ھەتتا دىنىي سورۇنلارنىڭ ئىچكى قۇرۇلۇش پىلانىغىچە توپلىنىشى، ئوچۇق مەنبەلىك ئۇچۇرنىڭ قانۇنسىز ئادەم تۇتۇش ئاساسىغا ئايلاندۇرۇلۇشىنى كۆرسىتىدۇ ‎[89‑92]‎. بۇنىڭ يېڭىلىقى مەلۇماتنىڭ مەۋجۇتلۇقىدا ئەمەس، بەلكى كۆپ تىللىق توپلاش، دۆلەت تىلى بويىچە قايتا يېزىش ۋە «ئاجىز نۇقتا»لارنى ئايرىپ چىقىشنىڭ بىر دائىمىي ئىش ئېقىمىغا ئايلانغانلىقىدۇر.

«مۇقىملىقنى ساقلاش» دېلوسىدا بۇ ئىش ئېقىمى بىۋاسىتە ساقچى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىك ئورگانلىرىنىڭ مەجبۇرلاش كۈچىگە ئۇلىنىدۇ. شەھەرلىك تور ساقچىسى مودېل ئارقىلىق تور بەتلىرىدىن ئۇچۇر سۈزۈپ ئېلىش، ھۆكۈمەتنىڭ نازارەت سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدىن سوئال سوراش ۋە كۈندىلىك دوكلات تارقىتىش زەنجىرىنى ئىشقا سالغان. يەنە بىر قوللانغۇچى ئەرز قىلىش ئېھتىمالى بار دەپ قارالغان ئون پۇقرانى «كونترول ئوبيېكتى» قىلىپ، ئەرز يولىنى توسۇش، مەجبۇرىي «سۆھبەت»كە چاقىرىش، ھەرىكەت ۋە ئالاقىسىنى يېقىندىن كۆزىتىش ھەققىدىكى تەۋسىيەلەرنى ھاسىل قىلغان. چەت ئەل بۆلىكىدە بولسا ۋانكۇۋېردىكى نامايىش لىنىيەسى، تۈركىيەدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيەت پائالىيىتى سورۇنلىرى ۋە ئوسلودىكى فىلىم كۆرسىتىش پائالىيەتلىرى ھەققىدە مەشغۇلاتتىن بۇرۇنقى ئورۇن ئۇچۇرى تەلەپ قىلىنغان ‎[93‑97]‎. دېمەك، مودېل «پىكىر تەھلىلى» بىلەنلا چەكلەنمەي، كۆزىتىشتىن مەجبۇرلاشقا ئۆتىدىغان مەمۇرىي كۆۋرۈكنى قىسقارتىۋاتىدۇ.

خىتايدىكى «جامائەت پىكرىنى كۆزىتىپ تەكشۈرۈش» مەشغۇلاتى بۇ كۆۋرۈكنىڭ ئىدىيەۋى تەرەپىنى نامايان قىلىدۇ. ھۆكۈمەت خېرىدارلىرى ئۈچۈن ئىشلەۋاتقانلىقى ئوتتۇرا دەرىجىدىكى ئىشەنچ بىلەن باھالانغان بىر ھۆددىگەر ھەر كۈنى 15 تىن 30 غىچە، بەزىدە ئۇنىڭدىنمۇ ئارتۇق چەت ئەل خەۋىرىنى بىر تەرەپ قىلىپ، ئۆكتىچى، ئەمگەكچى، ئوقۇغۇچى، ئۇيغۇر، تىبەتلىك، دىنىي جامائەت، تەيۋەنلىك سىياسىي ئەرباب ۋە خەلقئارالىق كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنى «سىياسىي سەزگۈرلۈك» بويىچە نومۇرلىغان. مودېلغا خىتاي دۆلىتىنىڭ مەيدانىدا تۇرۇپ رول ئېلىش، «كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى» دېگەندەك ئىبارىلەرنى گۇمان بىلدۈرىدىغان تىرناق ئىچىگە ئېلىش ۋە تەنقىدىي خەۋەرنى «دۈشمەنلىك» لۇغىتىگە قايتا كىرگۈزۈش بۇيرۇلغان ‎[98‑101]‎. بۇ يەردە سۈنئىي ئەقىل سانلىق مەلۇماتنىلا قىسقارتمايدۇ، ئۇ ھاكىمىيەتنىڭ سۆز قامۇسىنى قېلىپلاشتۇرۇپ، بىيۇروكرات خادىمنىڭ كىمنى تەھدىت دەپ قاراش، قايسى خەۋەرنى قانداق ئوقۇش ۋە قايسى ئورگانغا يوللاش ھەققىدىكى قارارلىرىنى بىر خىللاشتۇرىدۇ.

ئىرانغا باغلانغان دېلولار سۈنئىي ئەقىلنىڭ تەھلىلچى بىلەن پىروگراممىرنىڭ رولىنى بىرلا ۋاقىتتا ئورۇندايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. يەتتە بۆلۈملۈك بىر قۇرۇلما 155 مىڭدىن ئارتۇق ئىجتىمائىي تاراتقۇ يازمىسىنى تەھلىل قىلىپ، 39 ئۆكتىچى ھېساباتنى كۆزىتىش نىشانى قىلىپ تاللىغان، قۇم شەھىرىدىكى باشقا بىر گۇرۇپپا بولسا ئىبادەت ۋاقتى قوللانمىسىدەك كۆرسىتىلگەن توركېزەر كېڭەيتمىسى ئارقىلىق ئىشلەتكۈچى كىملىكىنى كەڭ كۆلەمدە يىغىدىغان قورالنى ئىشلەپ چىققان. «كىلاۋد» بەزى ئوچۇق ئارخىپ تۈزۈش ۋە تەشۋىقات تەلەپلىرىنى رەت قىلغان بولسىمۇ، قورال ياساشقا ئايرىم-ئايرىم بېرىلگەن كۆپلىگەن «بىگۇناھ» پروگراممىچىلىق تەلەپلىرىنى توسالمىغان ‎[101‑102، 107‑108]‎. بۇ ئەھۋال مەزمۇن سۈزگۈچنىڭ چەكلىمىسىنى ئېچىپ بېرىدۇ. زىيان بىر جۈملىدە ئاشكارا يېزىلماستىن، نۇرغۇن نورمال كۆرۈنىدىغان كىچىك ۋەزىپىنىڭ كېيىن بىر پۈتۈن مەشغۇلات قورالىغا بىرلەشتۈرۈلۈشىدىن پەيدا بولىدۇ.

مالىدىكى «لاكانا 360» سىستېمىسى بولسا «ھېساباتنى تاقاش» بىلەن «زىياننى توختىتىش» ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى ئەڭ روشەن كۆرسىتىدۇ. دوكلاتتا بىرلا مەسلىھەتچىنىڭ «كىلاۋد»نى ئاساسلىق قۇرۇلۇش ئەمگەك كۈچى قىلىپ، دۆلەتتىكى ئۈچ كۆچمە خەۋەرلىشىش تىجارەتچىسىگە تەۋە تەخمىنەن 25 مىليون تېلېفون كارتىسىدىن تېلېفون سۆھبىتى، قىسقا ئۇچۇر ۋە ئاۋاز سانلىق مەلۇماتى توپلاشقا لايىھەلەنگەن سۇپا قۇرغانلىقى؛ سوت رۇخسىتى تەلىپىنىڭ نىشان نومۇرى ھەققىدىكى سۈنئىي ئەقىل دوكلاتىدىن چىقىرىۋېتىلگەنلىكى؛ ئاۋاز ئىزى، مەخپىيلەشتۈرۈلگەن ئالاقە ۋە جۇغراپىيەلىك نازارەت تىزىملىكىنىڭ دۆلەت بىيولوگىيەلىك پەرقلەندۈرۈش تىزىملىكىگە ئۇلانغانلىقى بايان قىلىنىدۇ ‎[103‑105]‎. بۇ قۇرۇلما قانۇنىي رۇخسەتنى تېخنىكىلىق تەڭشەككە قىسقارتىپ، خادىمنىڭ بىر كۇنۇپكا بىلەن ئۇنى ئۆچۈرۈشىگە يول قويغان. ئەمما سۇپا يەرلىك مۇلازىمېتىردىكى مودېل بىلەن ئىشلىگەنلىكى ئۈچۈن، ھېساباتنى چەكلەش كېيىنكى قۇرۇلۇشنى ئاستىلاتقان بولسىمۇ، ئورنىتىلغان سىستېمىنى بىكار قىلالمىغان.

بۇ دېلولار بىخەتەرلىك چەكلىمىسىنىڭ پەقەت «رەت قىلدىمۇ ياكى جاۋاب بەردىمۇ؟» دېگەن ئىككىلىك ئۆلچەم بىلەن باھالانمايدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدۇ. خىتايدىكى بىر دېلودا مودېل «مۇقىملىقنى ساقلاش» دوكلاتىنى دەسلەپتە رەت قىلغان، ئەمما قايتا سوئال قويۇلغاندا ئون پۇقرانىڭ نامىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان باستۇرۇش كۆرسەتمىسىنى چىقارغان، باشقا بىر مەشغۇلاتتا بولسا ئوخشاش مەقسەتتىكى تەلەپلەر نۇرغۇن سۆھبەت جەريانىدا توسالغۇسىز قاندۇرۇلغان ‎[94، 97]‎. ئىران دېلوسىدىمۇ ئوچۇق زىيانلىق تەلەپلەرنىڭ كۆپىنچىسى توختىتىلغان، لېكىن قورال زاپچاسلىرى پارچىلىنىپ سورالغاندا قوغداش ئاجىزلىغان ‎[107]‎. شۇڭا مۇۋەپپەقىيەتلىك قوغداش بىر جاۋابنىلا ئەمەس، ھېساباتلار ئارا تەكرارلىنىدىغان نىيەت، ۋەزىپىلەرنىڭ كېيىنكى بىرلىشىشى، ھۆكۈمەت سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا ئۇلىنىش ۋە نىشاننىڭ ئاجىز گۇرۇپپىغا تەۋە ئىكەنلىكىنى ۋاقىت ئىچىدە بىر پۈتۈن زەنجىر سۈپىتىدە كۆرۈشى كېرەك.

شۇنداق قىلىپ، نازارەت بۆلۈمىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك نەتىجىسى سۈنئىي ئەقىلنىڭ مۇتلەق يېڭى باستۇرۇش ئىرادىسىنى پەيدا قىلغانلىقى ئەمەس، مەۋجۇت ئىرادىنى تېز، ئەرزان ۋە تەكرارلاشقا قولاي مەمۇرىي ئىقتىدارغا ئايلاندۇرغانلىقىدۇر. ھېساباتنى تاقاش، رەقەملىك ئىمزانى كۆزىتىش ۋە سانائەت شېرىكلىرىگە ئۇچۇر بېرىش زۆرۈر، لېكىن بۇلار مەشغۇلات سۇپىسىنىڭ سىرتىغا چىققاندىن كېيىنكى زىياننى يالغۇز ئۆزىلا ئەسلىگە قايتۇرالمايدۇ. تېخىمۇ توغرا سىياسەت تۆت سەۋىيەنى ئايرىپ ئۆلچەيدۇ: ھېساباتنىڭ تاقىلىشى، مەشغۇلاتنىڭ قانچىلىك ئۈزۈلۈشى، قارشى تەرەپ ئىقتىدارىنىڭ ھەقىقىي تۆۋەنلىشى ۋە نىشان قىلىنغان كىشىلەرگە يەتكەن زىياننىڭ ئازىيىشى. بۇنىڭغا مۇستەقىل نازارەت، كىشىلىك ھوقۇق تەسىرىنى ئالدىن باھالاش، سانلىق مەلۇماتنى مەقسەت ۋە مۇددەت بويىچە چەكلەش، ئەرز-شىكايەت يولى ۋە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىغا بىخەتەر ئاگاھلاندۇرۇش قوشۇلمىسا، تېخنىكىلىق قوغداشنىڭ ئۆزى يېڭى نازارەت سانلىق مەلۇماتىنى پەيدا قىلىدىغان پارادوكسقا ئايلىنىشى مۇمكىن.

شەرقىي تۈركىستان: ئالگورىزىملىق زۇلۇمدىن ھاسىللىغۇچ خاراكتېرلىك باستۇرۇشقا

شەرقىي تۈركىستاندىكى تېخنىكىلىق باستۇرۇشنى توغرا چۈشىنىش ئۈچۈن، كونا ۋە يېڭى قەۋەتنى بىر-بىرىگە ئارىلاشتۇرماسلىق كېرەك. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى 2019-يىلى تەھلىل قىلغان بىرلەشمە مەشغۇلات سۇپىسى ئاساسلىقى كۆپ مەنبەلىك سانلىق مەلۇماتنى توپلايدىغان، ئالدىن بېكىتىلگەن قائىدە ۋە «غەيرىي نورماللىق» بەلگىسىگە ئاساسەن ساقچىغا ئاگاھلاندۇرۇش ئەۋەتىدىغان چوڭ سانلىق مەلۇمات سىستېمىسى ئىدى. ئۇنى دەلىلسىز ھالدا ھازىرقى زامان ھاسىللىغۇچ سۈنئىي ئەقىل ياكى ناھايىتى ئىلغار ئالگورىزىم دەپ تەسۋىرلەش توغرا ئەمەس [كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى، ‎2019‎، ‎16‑19‎]. 2026-يىللىق دوكلات كۆرسەتكەن يېڭىلىق بولسا، شۇنىڭغا ئوخشاش مەلۇمات ئامبارلىرىنىڭ ئۈستىگە تىل، تەرجىمە، رول ئېلىش، خەرىتە سېلىشتۇرۇش، ئاجىزلىق باھالاش ۋە ھۆججەت ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ قوشۇلۇشىدۇر. شۇڭا ئۆزگىرىش «نازارەت بار ياكى يوق»تا ئەمەس، توپلانغان سانلىق مەلۇماتنىڭ ئادەمگە قارشى مەشغۇلات قارارىغا ئايلاندۇرۇلۇشنىڭ سۈرئىتى ۋە دائىرىسىدۇر.

بۇ زەنجىر ئالدى بىلەن كىشىلەرنى ئىزدەش، سېلىشتۇرۇش ۋە قايتا ئىشلىتىشكە بولىدىغان سانلىق مەلۇمات ئوبيېكتىغا ئايلاندۇرۇش ئۈستىگە قۇرۇلغان. كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ بايقىشىچە، 12 ياشتىن 65 ياشقىچە بولغان ئاھالىلەرنىڭ دېئوكسىرىبونۇكلېئىك كىسلاتا ئەۋرىشكىسى، بارماق ئىزى، كۆزنىڭ رەڭدار پەردىسىنىڭ سۈرىتى ۋە قان تىپى توپلانغان. پاسپورت ئىلتىماس قىلغۇچىلاردىن ئاۋاز ئەۋرىشكىسى ئېلىنغان ۋە بۇ ئۇچۇرلار دۆلەت كىملىك نومۇرىغا باغلانغان مەركەزلەشتۈرۈلگەن، ئىزدەشكە بولىدىغان سانلىق مەلۇمات ئامبارلىرىغا كىرگۈزۈلگەن [كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى، ‎2019‎، ‎14‑15‎]. بۇ يەردىكى خەۋپ ھەر بىر سانلىق مەلۇمات تۈرىنىڭ يەككە مەۋجۇتلۇقىدىنمۇ چوڭ بولۇپ، بىيولوگىيەلىك پەرقلەندۈرۈش، ھەرىكەت، ئالاقە، ئائىلە ۋە دىنىي ئادەت بىر كىملىككە باغلانغاندا، خاتا ياكى بىر تەرەپلىمە بەلگە كىشىنىڭ ھاياتىدىكى نۇرغۇن ساھەگە بىراقلا تەسىر قىلىدىغان «سانلىق مەلۇمات كۆلەڭگە» سىنى پەيدا قىلىدۇ.

بىرلەشمە مەشغۇلات سۇپىسى بۇ سانلىق مەلۇمات كۆلەڭگىسىنى ساقچى ھەرىكىتىگە ئۇلايدىغان مەركىزىي تۈگۈن بولغان. تەكشۈرۈلگەن كۆچمە قوللىنىشچان پىروگرامما ۋە ھۆكۈمەت سېتىۋېلىش ھۆججەتلىرىگە قارىغاندا، سىستېما چىراي تونۇش ياكى كېچىدە كۆرۈش ئىقتىدارى بار كامېرالار، سىمسىز تور پەرقلەندۈرگۈچلىرى، تەكشۈرۈش پونكىتلىرى، كىملىك كارتىسى، تېلېفون، ماشىنا ۋە ئائىلە زىيارىتى خاتىرىلىرىدىن ئۇچۇر يىغىپ، ئادەمنىڭ «ھەرىكەت ئىزى»نى قۇرغان. ئادەتتىن تاشقىرى توك ئىشلىتىش، تىزىملاتمىغان تېلېفون ياكى رۇخسەتسىز رايوندىن ئايرىلىشنى «مىكرو يىپ ئۇچى» دەپ ساقچى تەكشۈرۈشىگە يوللىغان [كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى، ‎2019‎، ‎16‑19‎]. ئەمما مەركىزىي سىستېمىنىڭ ئۆزى بىر قارا قۇتا بولغاچقا، ھەر بىر ئاگاھلاندۇرۇشتا قايسى ئالگورىزىم ئىشلىتىلگەنلىكى ۋە ئىنسان قارارىنىڭ قانچىلىك رول ئوينىغانلىقى ئېنىق ئەمەس. بۇ چەكلىمە سىستېمىنىڭ زىيىنىنى كىچىكلەتمەيدۇ، پەقەت تېخنىكىلىق تەسۋىرنىڭ ئىسپاتقا ماس بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ.

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتى ئىشخانىسىنىڭ باھالىشى بۇ تېخنىكىلىق قۇرۇلمىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق نەتىجىسىنى تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ. ئۇنىڭدا توردىكى ۋە تور سىرتىدىكى كەڭ نازارەت، كەڭ دائىرىلىك قانۇنىي ھوقۇق، چىراي ۋە كۆز رەڭدار پەردىسىگە ئوخشاش بىيولوگىيەلىك سانلىق مەلۇمات، كامېرا تورى، تەكشۈرۈش پونكىتى، شەخسىي ئۈسكۈنە ۋە مالىيە تارىخىنىڭ بىرلەشتۈرۈلۈشى بايان قىلىنىدۇ. بىرلەشمە مەشغۇلات سۇپىسى دىنىي ماتېرىيال چۈشۈرۈش، چەت ئەل بىلەن ئالاقىلىشىش ياكى نورمال كۈندىلىك ھەرىكەتلەرنى ئاگاھلاندۇرۇش سەۋەبىگە ئايلاندۇرۇپ، ساقچى سورىقى، ھەرىكەت چەكلىمىسى ياكى تۇتۇپ كېتىشكە يول ئاچقان [بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتى ئىشخانىسى، ‎2022‎، ‎30‑32‎]. بۇنىڭدىن كۆرۈلىدىغىنى، مەسىلە «ناچار سانلىق مەلۇمات»لا ئەمەس، قانۇنلۇق ھەرىكەتنى بىخەتەرلىك خەۋپىگە ئايلاندۇرىدىغان سىياسىي تۈرگە ئايرىش ئۆلچىمىدۇر.

تېخنىكىلىق نازارەتنى تۇتۇپ تۇرۇش ۋە مەجبۇرلاش مۇھىتىدىن ئايرىپ قاراشمۇ توغرا ئەمەس. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ باھالىشى خىتاينىڭ «تېررورلۇققا ۋە ئاشقۇنلۇققا قارشى تۇرۇش» رامكىسىدىكى ئۇقۇملارنىڭ مۈجمەل، چەكسىز ئىكەنلىكىنى؛ خادىملارغا كەڭ ئىختىيارلىق بېرىدىغانلىقىنى؛ بۇ رامكىنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەرگە قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك، خالىغانچە ۋە كەمسىتىش خاراكتېرلىك ئەركىنلىكتىن مەھرۇم قىلىشقا تۈرتكە بولغانلىقىنى خۇلاسىلىگەن. ئىشخانا 2017–2019-يىللاردا ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ داۋاملاشقان بولۇشى مۇمكىن بولغان خالىغانچە ۋە كەمسىتىش خاراكتېرلىك تۇتۇپ تۇرۇشنىڭ دائىرىسى خەلقئارا جىنايەتنى، بولۇپمۇ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتنى تەشكىل قىلىشى مۇمكىنلىكىنى بايان قىلغان [بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتى ئىشخانىسى، ‎2022‎، ‎43‑45‎]. خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ باھالاشنى «يالغان ئۇچۇرغا تايانغان» دەپ رەت قىلىپ، تەدبىرلىرىنى تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە تەرەققىيات سىياسىتى دەپ ئاقلايدۇ [خىتاينىڭ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى جەنۋە ئىشخانىسىدىكى دائىمىي ۋەكىللەر ئۆمىكى، ‎2022‎، ‎1‑2‎]. رەسمىي ئىنكارنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىش زۆرۈر، لېكىن ئۇ بەلگە قويۇلغاندىن كېيىن، دۆلەتنىڭ مەجبۇرلاش كۈچىنىڭ قانداق ئىشلىتىلىدىغانلىقىنى مۇستەقىل دەلىل بىلەن تەكشۈرۈش زۆرۈرىيىتىنى يوققا چىقارمايدۇ.  

ئانتروپىك شىركىتى بايقىغان خىتايغا باغلانغان 14010-نومۇرلۇق تەھدىت گۇرۇپپىسى بۇ كونا ئىچكى نازارەت قۇرۇلمىسىنىڭ چېگرا ھالقىغان يېڭى ئىش ئېقىمىغا قانداق ئۇلانغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. مەشغۇلاتچى سۈرىيەدىكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇر قوراللىق تەشكىلاتلىرىنى ئىزدەپ، ئارخىپلاشتۇرۇپ، ئۇلارغا يېقىنلىشىشقا تىرىشقان. خىتاي ھۆكۈمىتى «تېررورچى» دەپ بەلگىلىگەن گۇرۇپپىلارغا كىرىش ئىمكانى بار دەپ قارالغان كىشىلەرگە پۇل بەدىلىگە ئۇچۇر يەتكۈزۈش تەكلىپى سۇنۇش پىلانلانغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، سۈرىيەدىكى ئۇيغۇر كارخانىلىرى ۋە مۇھىم ئورۇنلار ئىزدەلگەن، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر پائالىيەتچىلىرى كۆزىتىلگەن ۋە خىتايدىكى ئىدارە دەرىجىلىك ھۆكۈمەت خېرىدارلىرى ئۈچۈن نازارەت سۇپىسى تەكلىپى تەييارلانغان ‎[86‑89]‎. دوكلات مەشغۇلاتچىنى بىۋاسىتە دۆلەت ئورگىنىغا تەۋە بولۇشىدىن بەكرەك، ھۆددىگەر بولۇشى مۇمكىن دەپ، پەقەت تۆۋەن ئىشەنچ بىلەن باھالىغان، شۇڭا باغلىنىشنى مۇتلەق ھۆكۈم سۈپىتىدە ئەمەس، دەلىل دەرىجىسىگە ماس ئىپادىلەش زۆرۈر.

بۇ دېلودىكى ئەڭ ئېغىر مەزمۇن 100 دىن ئارتۇق ۋاتساپ گۇرۇپپىسى ۋە ئونلىغان تېلېگرام قانىلىدىن توپلانغان سۆھبەتنىڭ خىتايچە قېلىپلاشقان نىشان سانلىق مەلۇماتىغا ئايلاندۇرۇلۇشىدۇر. مودېل ئىقتىساد قىيىنچىلىقى، ئائىلىدىن ئايرىلىپ قالغانلىق ۋە روھىي ئۈمىدسىزلىكنى «يېقىنلىشىشقا قولايلىق» بەلگىسى قىلىپ چىقىرىپ، كىشىلەرنىڭ تورلار ئارا كىملىكىنى ماسلاشتۇرغان ۋە مۇناسىۋەت خەرىتىسىنى قۇرغان ‎[86‑88]‎. بۇ جەرياندا جەمئىيەت ئىچىدىكى نورمال ياردەم سوراش، دەرت تۆكۈش ياكى سىياسىي ئىككىلىنىش، ئالاقە باغلاشقا ئاساس بولىدىغان ئاجىزلىققا ئۆزگىرىدۇ. يەككە سۆزلەر ئۆز ئالدىغا زىيانسىز بولسىمۇ، توپلىنىپ سېلىشتۇرۇلغاندا كىشىنىڭ ئىقتىسادى ۋە روھىي ھالىتىگە دائىر مەخپىي ئارخىپ ھاسىل قىلىدۇ. شۇڭا سۈنئىي ئەقىلنىڭ «تەھلىل» ئىقتىدارى بىتەرەپ ئەمەس، نىشان تاللاش ئۆلچىمىنى باستۇرۇش نىيىتى بەلگىلىگەندە، تىل مودېلىنىڭ رەتلەش ۋە خۇلاسىلەش كۈچى بىر پۈتۈن جامائەتنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىنى مەخپىي نىشان بايقاش ئامبىرىغا ئايلاندۇرالايدۇ.

مەشغۇلاتچىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا قالغان ئائىلە ئەزالىرىنى ئالاھىدە «پايدىلىنىش ۋاسىتىسى» قىلىپ بەلگىلىشى بۇ زەنجىرنىڭ ئىچكى ۋە چەتئەل قانىتىنى بىۋاسىتە تۇتاشتۇرىدۇ. ئانتروپىك شىركىتى بۇ ۋاسىتىنى ئەمەلىي ئىشلىتىش خىتاينىڭ ئىچكى خەۋپسىزلىك ئورگانلىرى بىلەن ماسلىشىشنى تەلەپ قىلىدىغانلىقىنى بايان قىلىدۇ ‎[87]‎. بۇ بىر تىل مودېلىنىڭ ئۆزى تۇغدۇرغان يېڭى زوراۋانلىق ئۇسۇلى ئەمەس، ئائىلىنى ۋاكالىتەن جازالاش ۋە چەت ئەلدىكى كىشىنى تۇغقانلىرى ئارقىلىق جىمىقتۇرۇشتىن ئىبارەت مەۋجۇت ئەمەلىيەتنىڭ نىشان تاللاش باسقۇچىنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش خەۋپىدۇر. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئائىلىسىدىن ئايرىلىپ قېلىش، چەت ئەلدىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان تەھدىت ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى تۇغقانلىرىدىن ئۆچ ئېلىش قاتارلىقلارنىڭ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ شەخسىي تۇرمۇش ۋە ئائىلە ھاياتىغا سوغۇق تەسىر پەيدا قىلغانلىقىنىمۇ خاتىرىلىگەن [بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقى ئىشخانىسى، ‎2022‎، ‎43‑44‎].

سۈنئىي ئەقىلنىڭ بۇ دېلودىكى ئەمەلىي قوشۇمچە ئىقتىدار ئېشىشى تىل توسۇقىنى ۋە مۇتەخەسسىس ئەمگىكىنى بىراقلا قىسقارتىشىدا ئىپادىلىنىدۇ. ئەرەبچە بىلمەيدىغان مەشغۇلاتچى مودېلنى سۈرىيە شىۋىسىدە يوشۇرۇن ئالاقە قۇرۇش، جاۋابلارنى نەق مەيداندا تەرجىمە قىلىش، ھەربىي ئاتالغۇ ۋە نىشان پىسخىكىسىنى تەكشۈرۈش، سۆھبەتتە «مۇتەخەسسىس» رولىنى ئېلىپ ئالدامچىلىقنىڭ سۈپىتىنى كونترول قىلىش ۋە يۇقىرىغا يوللىنىدىغان ھۆججەتنى قېلىپلاشتۇرۇشقا ئىشلەتكەن. ئۇ يەنە سۈنئىي ھەمراھ سۈرەتلىرى ۋە خەرىتە ئارقىلىق شەخسلەرنىڭ ئورنىنى بېكىتىش، تور مۇناسىۋىتىنى سېلىشتۇرۇش ۋە يېقىنلىشىش مۇمكىنچىلىكىگە نومۇر قويۇشقا ياردەم بەرگەن ‎[87‑88]‎. بۇ ئۆزگىرىش چەت ئەلدىكى مەشغۇلاتنىڭ جۇغراپىيەلىك دائىرىسىنى كېڭەيتىپلا قالماي، يوشۇرۇن ئالاقىنى تېخىمۇ ئىشەنچلىك كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىللە، خاتا كىملىك ماسلاشتۇرۇش ياكى خاتا تەرجىمىنىڭ ھەقىقىي كىشىگە جىسمانىي خەۋپ ئېلىپ كېلىش ئېھتىمالىنىمۇ ئاشۇرىدۇ.

خىتاينىڭ ئۇيغۇر مۇھاجىرەت ئاخباراتچىلىقىنى باستۇرۇش پىلانى نازارەت بىلەن ئۇچۇر مۇھىتىغا تەسىر كۆرسىتىشنىڭ بىرلا مەشغۇلاتتا بىرلەشكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاينىڭ مەشغۇلاتچىلىرى «ئۇيغۇر پوچتىسى» دېگەندەك ئاخبارات ساھەسىدىكى پائالىيەتچى ۋە ژۇرنالىستلارغا قارشى ئۆز ئارا  ماسلىشىپ تۈركۈملەپ شىكايەت قىلىش، ئۇلارنى چەت ئەللىكلەرنىڭ ئالدىنقى سەپ تەشكىلاتلىرى دەپ ئېتىبارسىزلاشتۇرۇش ۋە بوت تورى ئارقىلىق بۇ باياننى كۈچەيتىش پىلانىنى تۈزىگەن ‎[87‑89]‎. بۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەقسىتى بىر خەۋەرنى رەت قىلىشتىن چوڭ بولۇپ، ئۇچۇر مەنبەسىنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى يوقىتىش، تارقىتىش سۇپىسىنىڭ قائىدىسىنى سۇيىئىستېمال قىلىپ ھېساباتنى چەكلەش ۋە باشقا مۇخبىرلارغا ئۆز-ئۆزىنى سانسور قىلىش سىگنالى بېرىش. دېمەك، سۈنئىي ئەقىل بىر تەرەپتىن كىمنى كۆزىتىش كېرەكلىكىنى تېپىپ بېرىدۇ، يەنە بىر تەرەپتىن شۇ كىشىنىڭ سۆزىنىڭ ئاڭلىنىشىنى توسىدىغان مەزمۇن ۋە تەشكىلىي پىلاننى تەييارلايدۇ. بۇ ئىككى قەۋەت بىرلەشكەندە چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ تەننەرخى تۆۋەنلەيدۇ.

دوكلاتتىكى باشقا خىتاي دېلولىرى بۇ خەۋپنىڭ سۈرىيەدىكى بىر مەشغۇلات بىلەنلا چەكلەنمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. «مۇقىملىقنى ساقلاش» مەشغۇلاتى تۈركىيەدىكى ئۇيغۇر مەدەنىيەت پائالىيىتى سورۇنلىرى ھەققىدە ئالدىن ئۇچۇر تەلەپ قىلغان. «جامائەت پىكرىنى كۆزىتىپ تەكشۈرۈش» زەنجىرى بولسا ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ۋە مۇھاجىرەت جامائىتىنى سىياسىي خەۋپ تۈرىگە كىرگۈزۈپ، خىتاي دۆلەت تىلى بويىچە قايتا تەسۋىرلىگەن ‎[94، 98‑100]‎. بۇ ئىككى دېلونى بىرلەشتۈرۈپ ئوقۇغاندا، چەت ئەلدىكى مەدەنىيەت سورۇنى پەقەت جۇغراپىيەلىك نۇقتا ئەمەس، ئاخبارات، مۇناسىۋەت ۋە كىملىك مەنبەسىگە ئايلىنىدۇ. سۈنئىي ئەقىل بۇ مەنبەلەرنى بىر قېلىپقا سالغاندا، نامايىشقا قاتنىشىش، مەدەنىيەت پائالىيىتى ئۆتكۈزۈش ياكى كىشىلىك ھوقۇق ھەققىدە يېزىشنىڭ ھەممىسى بىرلا «تەھدىت» ئارخىپىدا ئۇچرىشىدۇ، نەتىجىدە قانۇنلۇق پائالىيەت بىلەن بىخەتەرلىك خەۋپىنىڭ چېگراسى مەقسەتلىك ھالدا ئۆچۈرۈلىدۇ.

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ سەككىز غەرب دۆلىتىدىكى 32 ئوقۇغۇچى بىلەن ئېلىپ بارغان زىيارەتلىرى، بۇ رەقەملىك ئىقتىدارنىڭ ئادەم ھاياتىدىكى سوغۇق تەسىرىنى چۈشىنىشكە سېلىشتۇرما رامكا بېرىدۇ. زىيارەت قىلىنغانلارنىڭ ئون نەپىرى خىتايدىكى ئائىلىسىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ چەت ئەلدىكى پائالىيىتى سەۋەبىدىن ساقچى ياكى باشقا ئەمەلدارلارنىڭ پاراكەندىچىلىكىگە ئۇچرىغانلىقىنى ئېيتقان، 14 نەپىرى چەت ئەلدىكى پائالىيەتتە گۇمانلىق سۈرەتكە ياكى سىنغا ئېلىنغانلىقىنى بىلدۈرگەن. تەشكىلات ئۇيغۇر ۋە تىبەت مۇھاجىرەت جامائىتىنىڭ بۇ خىل ئائىلە ئارقىلىق بېسىم ۋە نازارەتنى ئۇزۇندىن بېرى تېخىمۇ ئېغىر شەكىلدە باشتىن كەچۈرۈۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتكەن [خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى، ‎2024‎، ‎28‑32‎]. ئانتروپىك شىركىتىنىڭ دېلوسى بۇ ئەمەلىيەتنىڭ سۈنئىي ئەقىل قورالى بىلەن قانداق سىستېمىلىشىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ، ئەمما چەت ئەلدىكى ھەر بىر ۋەقەنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئارقىلىق يۈز بەرگەنلىكىنى ئىسپاتلىمايدۇ.

شۇنداقلا، دەلىللەرنى بىر سىزىققا تىزىپ « ھەممە باستۇرۇشنى سۈنئىي ئەقىل پەيدا قىلدى» دېگەن تېخنىكا-مەركەزلىك خۇلاسىگە كېلىشتىن ساقلىنىش كېرەك. شەرقىي تۈركىستاندىكى مەجبۇرىي بىيولوگىيەلىك سانلىق مەلۇمات توپلاش، تەكشۈرۈش پونكىتى، تېلېفون ئاختۇرۇش، قانۇنلۇق دىنىي پائالىيەت ۋە چەت ئەل بىلەن بولغان ئالاقىنى گۇمانلىق دەپ بەلگىلەش، ئائىلىنى ۋاكالىتەن جازالاش ۋە كەڭ كۆلەملىك تۇتۇپ تۇرۇش سۈنئىي ئەقىلنىڭ ھازىرقى قوللىنىلىشىدىن ئىلگىرىلا مەۋجۇت ئىدى [كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش تەشكىلاتى، ‎2019‎، ‎14‑19‎، ‎35‑36‎؛ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتى ئىشخانىسى، ‎2022‎، ‎30‑32‎، ‎43‑44‎]. يېڭى مودېللارنىڭ رولى سىياسىي مەقسەتنى يارىتىش ئەمەس، بەلكى شۇ مەقسەتكە خىزمەت قىلىدىغان تەرجىمە، نىشان تاللاش، خۇلاسىلەش ۋە ئالدامچىلىق ئەمگىكىنى كۆپەيتىشتۇر. بۇ پەرق جاۋابكارلىقنى ماشىنىغا يۈكلەپ، بۇيرۇق بەرگەن ۋە مەجبۇرلىغان دۆلەت ئورگانلىرىنى كۆزدىن قاچۇرماسلىق ئۈچۈن ھەل قىلغۇچتۇر.

ئىچكى ۋە تاشقى چېگرا ھالقىغان باستۇرۇشنىڭ سانلىق مەلۇمات قۇرۇلمىسى بىرلەشسە، كېيىنكى باسقۇچتا ئۈچ خىل ئۆزگىرىش كۆرۈلۈشى مۇمكىن. بىرىنچىدىن، كۆپ تىللىق مۇھاجىرەت سۆھبىتى ئاپتوماتىك رەتلىنىپ، ئائىلە، دوستلۇق، مالىيە ۋە جۇغراپىيە بەلگىسى ئارقىلىق نىشان باھاسىغا ئايلاندۇرۇلىدۇ. ئىككىنچىدىن، «مۇقىملىقنى ساقلاش» قوللانمىسى ۋە دۆلەت تىلىدىكى سۈنئىي ئەقىل مودېل كۆرسەتمىسىگە قېلىپلاشتۇرۇلۇپ، يەرلىك ئىدارىلەر ئارىسىدىكى ئىقتىدار پەرقى تۆۋەنلەيدۇ. ئۈچىنچىدىن، ئوچۇق مەنبەلىك خەۋەر، ساختا كىملىك، سودا ھۆددىگەرلىكى ۋە ئىچكى ساقچى سانلىق مەلۇماتى ئۆزئارا تۇتاشسا، ھەر بىر پارچە ئۇچۇرنىڭ قايسى مەقسەتتە توپلانغانلىقى بىلەن، كېيىن قايسى يامان مەقسەت ئۈچۈن ئىشلىتىلگەنلىكى ئارىسىدىكى چېگرا يوقىلىدۇ ‎[87‑100]‎. بۇ بىر مۇقەررەرلىك ئەمەس، لېكىن دوكلاتتىكى ئىش ئېقىملىرى تېخنىكىلىق ئىمكانىيەت بىلەن مەمۇرىي ئىرادە ئۇچراشقاندا مۇشۇ يۆنىلىشنىڭ مۇقەررەرلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

شۇڭا، شەرقىي تۈركىستانغا مۇناسىۋەتلىك قوغداش تەدبىرلىرى پەقەت «زىيانلىق سوئال»نى سۈزۈش بىلەن چەكلەنمەسلىكى كېرەك. مودېل تەمىنلىگۈچىلەر ئائىلىنى بېسىم ۋاسىتىسى قىلىش، جۇغراپىيەلىك ئورۇن بېكىتىش، مەشغۇلات ئالدىدىكى سورۇن تەپسىلاتى، كەڭ كۆلەملىك ساختا كىملىك ۋە «كونترول» تىزىملىكى قاتارلىق زەنجىرلىك بەلگىلەرنى بىرلەشتۈرۈپ تەكشۈرۈشى لازىم. ئەمما تەھدىت ئۇچۇرىنى ھەر قانداق ھۆكۈمەتكە بېرىش بىخەتەر ئەمەس، چۈنكى نازارەت قىلغۇچى دۆلەت زىيان سالغۇچى بولغاندا ئۇچۇر نىشاننى تېخىمۇ ئاشكارىلاپ بېرىدۇ. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، مۇستەقىل كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرى ۋە مۇھاجىرەت جامائىتى سانلىق مەلۇماتنى مۇمكىنقەدەر ئەڭ ئاز ساقلىشى ۋە چارە تەلەپ قىلىش ھوقۇقىنى مەركەزگە قويۇشى كېرەك. ئەڭ مۇھىمى، «دۆلەت خەۋپسىزلىكى» نامى بۇ خىل ئىشلىتىشنى قانۇنلۇق قىلىپ قويمايدۇ: دوكلاتتىكى ئۈچ خىتاي دېلوسى سۈنئىي ئەقىلنىڭ نىشان بايقاشتىن ئاۋاز ئۆچۈرۈشكىچە بولغان زەنجىرنى قىسقارتىپ، باستۇرۇشنى ئاز خادىم ۋە ئاز ۋاقىت بىلەن، تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە ئىجرا قىلىشقا بولىدىغان بىيۇروكراتىك جەريانغا ئايلاندۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ ‎[86‑100]‎.

قورال، بىيولوگىيە ۋە قوش قوللىنىشلىق خەۋپى

كىشىلىك ھوقۇققا قارىتىلغان بۇ خەۋپتىن سىرت، دوكلاتنىڭ قورال ۋە بىيولوگىيە بابلىرىمۇ سۈنئىي ئەقىلنىڭ قوش قوللىنىشچان بىلىمنى پەقەت كېڭەيتىپلا قويماستىن، ئۇنى مەشغۇلات قۇرۇلمىسىغا قانداق تېز ئايلاندۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئەنئەنىۋى قوراللارغا دائىر ئالتە مىسالنىڭ ئورتاق مەنىسى، سۈنئىي ئەقىلنىڭ يېڭى قورالنى ئۆزلۈكىدىن «كەشىپ قىلىدىغان» سىرلىق كۈچكە ئايلانغانلىقىدا ئەمەس، بەلكى ئىلگىرى ئايرىم ئىنژېنېر، يۇمشاق دېتالچى، سىناقچى، ھۆججەت تەييارلىغۇچى ۋە سېتىۋېلىش خادىمى ئورۇندايدىغان ۋەزىپىلەرنى بىرلا مەشغۇلات زەنجىرىگە باغلىغانلىقىدا. ئانتروپىك شىركىتى تەكشۈرگەن خىتايدىكى ئۈچ، رۇسىيەدىكى ئىككى ۋە يەمەندىكى بىر ھەرىكەتتە، «كىلاۋد» مودېلى قورال قاتتىق دېتالىغا ئىگە ۋە ساھە تەجرىبىسى بار ئىشلەتكۈچىلەرگە كود يېزىش، تەقلىدىي سىناق، ھۆججەتلەشتۈرۈش، ئوچۇق مەنبەلىك ئىستىخبارات توپلاش ۋە سېتىۋېلىشنى ماسلاشتۇرۇشتا ياردەم قىلغان. شۇڭا خەۋپنىڭ ئاساسىي مەنبەسى پەقەت تېخنىكىلىق بىلىمنىڭ تارقىلىشى ئەمەس، تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋاقتىنىڭ قىسقىرىشى، مەخسۇس خادىملارغا بولغان ئېھتىياجنىڭ تۆۋەنلىشى ۋە بىر كىچىك گۇرۇپپىنىڭ چوڭ تەشكىلاتتەك ئىشلىشىدۇر. دېمەك، مۇھىم ئۆزگىرىش ئالدى بىلەن قورالنىڭ تۈرىدە ئەمەس، ئۇنى بارلىققا كەلتۈرىدىغان تەشكىلىي قۇرۇلمىدا يۈز بېرىدۇ ‎[111‑128]‎.

يەمەننىڭ شىمالىدىكى بىر گۇرۇپپا ئۈچ ئايرىم قورال تەرەققىيات پىروگراممىسى ئۈستىدە ئىشلىگەن: باشقۇرۇلىدىغان راكېتا، نىشان مۇساپىسى 2000 كىلومېتىردىن ئاشىدىغان كۆپ باسقۇچلۇق باللىستىك باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە گىپېرئاۋازلىق سىيرىلما ئاپپارات نۇسخىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ خىل «R2000» باشقۇرۇلىدىغان بومبا توپلىمى. ئۇلار بىر نەچچە سۈنئىي ئەقىل ئىجراچىسىنى بىرلەشتۈرگەن رامكا ئارقىلىق ئۇچۇش كونترول ئالگورىزىملىرىنى تەڭشەپ، تەقلىدىي مودېللارنى پايدىلىنىشقا بولىدىغان مۇستەقىل يۇمشاق دېتالغا ئايلاندۇرغان، ئەمما باشقۇرۇلىدىغان راكېتانىڭ نەق مەيدان سىنىقى مەغلۇپ بولغاندەك كۆرۈنگەن. بۇ نەتىجەدىن ئىككى خىل يەكۈن كېلىپ چىقىدۇ: سۈنئىي ئەقىل لايىھە بىلەن ئەمەلىي ئىقتىدار ئارىسىدىكى ماتېرىيال، ئىشلەپچىقىرىش ۋە سىناق توسالغۇلىرىنى بىكار قىلالمايدۇ، لېكىن مەغلۇپ بولغان سىناقنى تېز تەھلىل قىلىپ، كېيىنكى ئايلىنىشقا تەييار كود ۋە مودېل قالدۇرغانلىقى ئۈچۈن، قايتا سىناق قىلىشنىڭ تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىدۇ. ھېساباتلارنى تاقاش ئاللىقاچان قۇرۇلغان ئۈسكۈنىلەرنى ياكى تورسىز تەقلىد يۇمشاق دېتالىنى يوقاتمايدۇ ‎[112‑115]‎.

خىتايدىكى سۇ ئاستى ئۇرۇشىغا دائىر ھەرىكەتتە سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئەڭ مۇھىم رولى تېخنىكىلىق ھېسابلاشتىن كۆرە، لايىھەنى دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى قوبۇل قىلالايدىغان ئىدارىۋى مەھسۇلاتقا ئايلاندۇرۇشتا كۆرۈلگەن. ھەرىكەت قىلغۇچى تەرەپ تورپېدانى توسۇش ئوت كونترول سىستېمىسىنىڭ خىتايچە ئۆلچىمىنى، 200 بەتتىن ئارتۇق تېخنىكىلىق تەكلىپنى، باشقۇرغۇچىلارغا سۇنۇلىدىغان تونۇشتۇرۇشنى ۋە ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ سۇ ئاستى قورال سىستېمىلىرى بىلەن سېلىشتۇرما دوكلاتنى تەييارلاتقان. مودېلغا يەنە رەھىمسىزلىك بىلەن تەنقىد قىلىدىغان مۇتەخەسسىس باھالىغۇچى رولىنى ئويناتقان. بۇ، سۈنئىي ئەقىلنىڭ قورال ئىقتىدارىنىلا ئەمەس، تەستىق ئېلىش ۋە سېتىۋېلىش بىيۇروكراتىيەسىدىن ئۆتۈش ئىقتىدارىنىمۇ ئاشۇرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىراق دوكلات پەقەت خىتاي مۇداپىئە سانائىتى بىلەن باغلىنىشنى باھالايدۇ، مەلۇم بىر ئورگانغا باغلىيالمايدۇ، سىستېمىنىڭ ئەمەلىي ئورۇنلاشتۇرۇلغانلىقىنىمۇ دەلىللىمەيدۇ. بۇ پەرق ئىستراتېگىيەلىك ئەندىشە بىلەن دەلىللەنگەن مەشغۇلاتنى ئارىلاشتۇرماسلىق ئۈچۈن زۆرۈر ‎[115‑116]‎.

رۇسىيە مەركەزلىك بىرىنچى شەخس كۆرۈنۈشىدىكى ئۆزىنى پارتلىتىدىغان ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتلىرى توپى مىسالىدا، مەسىلە ياردەمچى كودلاشتىن ئۆتۈپ ئەجەللىك قارارنى ماشىنىغا تاپشۇرۇش چېكىگە يېقىنلاشقان. دوكلاتتا ئۇچقۇچىسىز ئاپپاراتلار توپىنىڭ ئورتاق خاتىرە سىستېمىسى، كاشىلىغا چىداملىق ماسلاشتۇرۇش لوگىكىسى، كامېرا ئارقىلىق ئاخىرقى يولباشلاش ۋە ئىنساننىمۇ نىشان تۈرى قىلىپ تاللاپ، ئادەم قاتناشمىغان ھالدا پارتلىتىش بۇيرۇقى بېرەلەيدىغان كىچىك تىل مودېلى تىلغا ئېلىنغان. كودنىڭ ھەقىقىي تاختىلارغا قاچىلانغانلىقىغا قارىماي، سىستېما پەقەت تەقلىدىي مۇھىتتا دەلىللەنگەن، تېخنولوگىيەلىك پىشىپ يېتىلىش دەرىجىسى 3–4- دەپ باھالانغان. شۇنداقتىمۇ، بۇ باسقۇچنىڭ ئۆزى مەسئۇلىيەت زەنجىرىنى مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ: خاتا نىشان تاللاشنىڭ جاۋابكارلىقىنى پىروگراممىر، سانلىق مەلۇمات تەمىنلىگۈچى، مەشغۇلاتچى ياكى مودېل تەمىنلىگۈچىنىڭ قايسىسىغا يۈكلەش ئېنىق بولماي قالىدۇ. دېمەك، مۇستەقىل مەشغۇلات ئىقتىدارى ئاشقانسېرى «ئىنساننىڭ كونتروللۇقىدا» دېگەن قائىدىنىڭ قانۇنىي مەزمۇنىمۇ قايتا بېكىتىلىشى كېرەك بولۇپ قالىدۇ ‎[117‑119]‎.

خىتايدىكى يەنە بىر ھەرىكەتتە «كىلاۋد» رادارنى بايقاش، توسۇش ۋە ئالداش، شۇنداقلا دۈشمەن ھاۋا مۇداپىئەسىنى بېسىشقا مۇناسىۋەتلىك تەخمىنەن 16 مودۇللۇق يۇمشاق دېتال توپلىمىنى 12 نەشرى بويىچە تەرەققىي قىلدۇرۇشقا ئىشلىتىلگەن. دەسلەپكى سېنارىيە كېيىن تەيۋەندىكى 12 نىشاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان سېنارىيەگە ئۆزگەرتىلگەن، ماتېرىياللاردا خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ ھەربىي پەنلەر ئاكادېمىيەسىگە مۇناسىۋەتلىك ئۇلىنىشلار كۆرۈلگەن. بۇ ئەھۋال، سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۇرۇش پىلانىنى بىر كۇنۇپكا بىلەن ھاسىل قىلغانلىقىنى ئەمەس، رادار فىزىكىسى، كود، كۆرۈنمە يۈز ۋە سېنارىيە يېڭىلاشنى توختىماي بىرلەشتۈرۈپ، مەلۇم جۇغراپىيەگە ماسلاشتۇرۇش ئايلىنىشىنى تېزلەتكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. شۇڭا، بۇ يەردىكى ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەت، مۇستەقىل مەشغۇلات قىلىدىغان قورالدىنمۇ بۇرۇن، تىنچ دەۋردىكى تەييارلىق ۋاقتىنىڭ قىسقىرىشىدا كۆرۈلىدۇ. بىراق دوكلات ئەمەلىي ئورۇنلاشتۇرۇشنى ئىسپاتلىمايدۇ. مۇشۇ چەكلىمە باھا بىلەن ئاگاھلاندۇرۇش ئارىسىدىكى تەڭپۇڭلۇقنى ساقلايدۇ ‎[119‑122]‎.

قورال خەۋپىنىڭ يەنە بىر قاتلىمى لايىھە سۇپىسىدا ئەمەس، تەمىنات زەنجىرىدە شەكىللىنىدۇ. رۇسىيەدىكى بىر سېتىۋېلىش باشقۇرغۇچىسى خىتاي چوڭ قۇرۇقلۇقى ۋە خوڭكوڭدىكى ۋاسىتىچىلەرنى تېپىپ، ياۋروپادا ئىشلەنگەن قوش قوللىنىشچان مەھسۇلاتلارنىڭ رۇسىيەدىكى ئاخىرقى ئىشلەتكۈچىسىنى يوشۇرىدىغان سودا خەتلىرى، رەسمىي خېرىدار چاقىرىش تەلەپنامىلىرى ۋە ئۈچىنچى دۆلەت ئارقىلىق ئۆتكۈزۈش زەنجىرىنى تەييارلاتقان. خىتايدىكى باشقا بىر تەرەپ بولسا يۆنىلىشلىك ئېنېرگىيە قورالى ھەققىدىكى ئوچۇق مەنبەلىك ئۇچۇرلارنى ۋە ئۇنىڭ تەمىنلىگۈچىلىرىنى خەرىتىلىگەن. بۇ مىساللاردا مودېل قورالنىڭ فىزىكىلىق قىسىمىنى ياساپ بەرمەيدۇ. ئۇ ئىقتىسادىي جازا، ئېكسپورت كونتروللۇقى ۋە تىل توسالغۇسىنى ئايلىنىپ ئۆتىدىغان سودا ئەقلىنى ئەرزانلاشتۇرىدۇ. نەتىجىدە قورال كونترول سىياسىتى مودېل مەزمۇنىنىلا ئەمەس، ئاخىرقى ئىشلەتكۈچى ۋە يەتكۈزۈش يولىنىمۇ نازارەت قىلىشى كېرەك. بۇ ساھەدە سودا سانلىق مەلۇماتىنىڭ ئۆزى بىخەتەرلىك دەلىلىگە ئايلىنىدۇ ‎[123‑128]‎.

بۇ ئالتە دېلو ھەققىدە، پىشىپ يېتىلىش دەرىجىسى بىلەن مەشغۇلات نىيىتىنى پەرقلەندۈرمەي يەكۈن چىقىرىش ئىلمىي جەھەتتىن خاتا بولىدۇ. ھەرىكەت قىلغۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسىدە ساھە تەجرىبىسى، قاتتىق دېتال ياكى تەمىنات ئالاقىسى بار بولۇپ، سۈنئىي ئەقىل ئۇلارنى قوشۇمچە ئىقتىدار بىلەن تەمىنلىگەن. دوكلات بولسا تولۇق تاماملانغان ۋە ئۇرۇشتا ئىشلىتىلگەن قوراللارنى ئەمەس، سۇپىدىكى سۆھبەت ۋە كود ئىزلىرىنى بايقىغان. «مەشغۇلاتنى ئۈزۈپ قويۇش» دېگەن ئاتالغۇمۇ ئاساسەن باغلانغان ھېساباتلارنى تاقاشنى كۆرسىتىدۇ، ئۇ چۈشۈرۈۋېلىنغان كود، باشقا مودېل ياكى تورسىز تەقلىد سىستېمىسىدا داۋاملىشىشنى تولۇق چەكلىمەيدۇ. دېمەك، خەۋپنى بەك كىچىك كۆرسىتىشمۇ، سۈنئىي ئەقىلنى بىۋاسىتە تەييار قورالغا تەڭلەشمۇ توغرا ئەمەس. ئەڭ مۇۋاپىق باھا ئۇنىڭ تەرەققىيات ئايلىنىشىنى قانچىلىك تېزلەتكەنلىكى ۋە قايسى توسالغۇنى ئاجىزلاتقانلىقىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق چىقىرىلىدۇ ‎[111‑128]‎.

بىيولوگىيەلىك خەۋپ بۆلۈمى بۇ ئۆلچەش مەسىلىسىنى تېخىمۇ قىيىنلاشتۇرىدۇ، چۈنكى بىرلا بىلىم ۋاكسىنا ياساشقىمۇ، كېسەل پەيدا قىلىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشكىمۇ ئىشلىتىلىشى مۇمكىن. ئانتروپىك شىركىتى 2025-يىلدىكى كونا مودېللارنىڭ تەجرىبىلىك تەتقىقاتچىغا ئالاھىدە ئارتۇق ئىقتىدار بېرەلمەيدىغانلىقىنى، ئەمما 2026-يىلدىكى ئەڭ ئىلغار مودېللارنىڭ ئۇنداق ئەمەسلىكىنى ئېيتىدۇ. شۇنداقتىمۇ، دوكلاتتىكى بەش مىسالنىڭ ھېچبىرىنى شىركەت بىيولوگىيەلىك قورال ياساش نىيىتىنىڭ ئىسپاتى دەپ كۆرسەتمەيدۇ. ئۇلار پەقەت ھەقىقىي ئىشلىتىشتە قوش ئىشلىتىشلىك خەتەرنىڭ قانداق پەيدا بولىدىغانلىقىنى نامايان قىلىدۇ. تەقلىدىي ئىقتىدار سىنىقىنىڭ «مودېل نېمە قىلالايدۇ؟» دېگەن سوئالغا جاۋاب بېرىشى، «كىم نېمە ئۈچۈن قىلىدۇ؟» دېگەن ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي سوئالنى ھەل قىلمايدۇ. بۇ پەرق خەۋپنى ھەم ئاشۇرۇۋەتمەسلىك، ھەم تۆۋەن مۆلچەرلىمەسلىك ئۈچۈن زۆرۈر بولغان مېتود چېكىدۇر ‎[129‑131]‎.

چىكۇنگۇنيا ۋىرۇسىنىڭ تارقىلىش ۋە ئىممۇنىتېتتىن قېچىش خۇسۇسىيىتىنى كۈچەيتىش تەتقىقاتىدا، بىيولوگىيەلىك بىخەتەرلىك بويىچە تۈرگە ئايرىش مودېلى دەسلەپ مەبلەغ ئىلتىماسىنى توسقان. ئەمما ۋاسىتىچى سۇپا ساختا كىملىك، رايون چەكلىمىسىدىن ئايلىنىپ ئۆتۈش، سانلىق مەلۇماتنى ساقلىماسلىق مۇلازىمىتى ۋە تېخىمۇ كەڭ يول قويىدىغان رىقابەتچى مودېللار ئارقىلىق خىزمەتنى داۋاملاشتۇرغان. قۇش زۇكىمىنى سۈت ئەمگۈچىلەرگە ماسلاشتۇرۇش تەتقىقاتىدا بولسا كۈچلۈك مودېللارنىڭ توسۇشى ئىشلەتكۈچىنى ئاجىزراق مودېللارغا يۆتكىگەن، سۈنئىي ئەقىل تەمىنلىگەن قوشۇمچە پايدا كۆپىنچە سانلىق مەلۇمات تەھلىلى، تەتقىقات ئىدىيەسى ۋە لايىھەسىگە دائىر ئىشخانا خىزمىتى خاراكتېرلىك ياردەم بىلەن چەكلەنگەن. بۇ ئىككى دېلو بىخەتەرلىك تەدبىرىنىڭ بىكارلىقىنى ئەمەس، خەۋپنىڭ بىر سۇپا ئىچىدە ئەمەس، بىر نەچچە سۇپا ۋە ۋاسىتىچىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مۇلازىمەتلەر مۇھىتىدا جۇغلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىر تۈگۈندىكى رەت قىلىش، پۈتۈن زەنجىر بويىچە ئورتاق قوغداشقا ئايلانمىسا، خەتەرلىك ۋەزىپە مەشغۇلاتى باشقا يولدىن داۋاملىشىۋېرىدۇ ‎[131‑135]‎.

ئورتوپوكس ۋىرۇسى ھەققىدىكى مەبلەغ ئىلتىماسى، شۇنداقلا زەھەرلىك پېپتىد ۋە توكسىنلارنى قايتا لايىھەلەش تەتقىقاتى، مەزمۇنغىلا تايانغان توسۇشنىڭ نېمە ئۈچۈن يېتەرسىز ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرسىتىدۇ. بىرىنچى دېلودا «كىلاۋد» يۇقىرى بىيولوگىيەلىك بىخەتەرلىك دەرىجىسىدىكى تەجرىبىخانىدا جانلىق ۋىرۇس بىلەن ئىشلەشنى پىلانلىغان ئىلتىماسنى تەخمىنەن بىر سائەتتە پۈتۈنلەي تەييارلاشقا ياردەم قىلغان، تەتقىقات ۋىرۇسنى ئاجىزلاشتۇرۇش دەپ چۈشەندۈرۈلگەچكە، تۈرگە ئايرىش مودېلى توسالمىغان. كېيىنكى ئىككى دېلودا داۋالاش مەقسىتىدە تەسۋىرلەنگەن مولېكۇلا لايىھەلىرى پالەچ قىلغۇچى ياكى زىيانلىق بىرىكمىلەرنىمۇ ھاسىل قىلالايتتى. شۇڭا يەككە بىر سوئالنىڭ «ياخشى» ياكى «يامان» كۆرۈنۈشى نىيەتنى بەلگىلىيەلمەيدۇ. ھېسابات تارىخى، ئورگان بىلەن بولغان باغلىنىش ۋە تەتقىقات زەنجىرىنى بىرلىكتە باھالاش لازىم. بۇنداق باھادا پايدىلىنىشقا بولىدىغان ئىقتىدار بىلەن دەلىللەنگەن زىيان سېلىش نىيىتى ئايرىم كۆرسىتىلىشى كېرەك ‎[135‑137]‎.

دوكلات ئاخىرىدا ھەل قىلىش يولى سۈپىتىدە ھېسابات ۋە ئورگانغا دائىر بەلگىلەرنى، سانلىق مەلۇماتنى مەلۇم دەرىجىدە ساقلاشنى ۋە «ئىشەنچلىك ئىشلەتكۈچى» پىروگراممىلىرىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. ئەمما بۇ تەكلىپنىڭ ئۆزى بىر باشقۇرۇش پارادوكسىنى پەيدا قىلىدۇ: سانلىق مەلۇماتنى ساقلاش خەتەرلىك زەنجىرنى بايقاشقا ياردەم قىلىشى مۇمكىن، لېكىن ئالىملارنىڭ مەخپىيەتلىكى ۋە قانۇنلۇق تەتقىقات ئەركىنلىكىگە زىيان يەتكۈزۈشىمۇ مۇمكىن؛ دۆلەت قارمىقىدىكى تەجرىبىخانىنى ئالدىن «ئىشەنچلىك» دەپ قاراش بولسا، دوكلاتنىڭ ئۆزى بايقىغان دۆلەت بىلەن باغلىنىشلىق قوش ئىشلىتىشلىك تەتقىقاتلارغا زىت. شۇڭا ئىجازەت پەقەت ئىشلەتكۈچى ياكى ئورگاننىڭ نامىغا ئەمەس، مەقسەت، بىخەتەرلىك مەدەنىيىتى، مۇستەقىل نازارەت ۋە جاۋابكارلىققا باغلىنىشى كېرەك. ئاخىرقى ئۆلچەم پەقەت مەزمۇننى توسۇش ئەمەس، قانۇنلۇق پايدىنى ساقلىغان ھالدا زىيانغا ئۆتۈش ئېھتىمالىنى تۆۋەنلىتىش بولۇشى لازىم. بۇ تەڭپۇڭلۇق بىر شىركەتنىڭ ئىچكى قائىدىسىگىلا ئامانەت قىلىنماسلىقى كېرەك ‎[137‑138]‎.

قانۇنسىز كۆچۈرۈپ ئۆگىتىش، تەمىنات زەنجىرى ۋە قوغداش پارادوكسى

مودېل ئىقتىدارىنى كۆچۈرۈپ ئۆگىتىش، يەنى تېخنىكىلىق تەتقىقات يازمىلىرىدا «سۈزۈۋېلىش» دەپ ئاتىلىدىغان ئۇسۇلنىڭ ئۆزى قانۇنسىز ئەمەس: چوڭ «ئوقۇتقۇچى» مودېلنىڭ جاۋابلىرى ئارقىلىق كىچىك «ئوقۇغۇچى» مودېلنى تەربىيەلەش ھېسابلاش بايلىقىنى تېجەيدىغان قانۇنلۇق تەتقىقات ئۇسۇلىدۇر. ئانتروپىك شىركىتى «قانۇنسىز كۆچۈرۈپ ئۆگىتىش»نى، ساختا ھېسابات، ئوغرىلانغان پۇل تۆلەش ئۇچۇرى ياكى قوللىنىشچان پىروگرامما ئارايۈزى ئاچقۇچى ئارقىلىق مودېلنىڭ ئىقتىدارىنى رۇخسەتسىز ۋە سانائەت كۆلىمىدە كۆچۈرۈش ھەرىكىتى دەپ بېكىتىدۇ. بۇ پەرقلەندۈرۈش مۇھىم، چۈنكى مەسىلە بىلىمنىڭ تارقىلىشىدىن كۆرە، رىقابەتچى تەرەپنىڭ تەتقىقات، ھېسابلاش ۋە بىخەتەرلىك چىقىمىنى باشقىلارغا يۈكلەپ، ئىقتىدارغا تېز ئېرىشىشىدۇر. شۇنىڭ بىلەن سۈنئىي ئەقىل رىقابىتى پەن-تېخنىكا مۇسابىقىسىدىن ھېسابات كىملىكى، سانلىق مەلۇمات ۋە ۋاسىتىچى سۇپىلارنى كونترول قىلىشقا دائىر تەمىنات زەنجىرى توقۇنۇشىغا ئايلىنىدۇ. مۇشۇ ئېنىقلىما قانۇنلۇق بىلىم ئالماشتۇرۇش بىلەن ئالدامچىلىققا تايانغان سانائەت كۆلىمىدىكى كۆچۈرۈشنى ئارىلاشتۇرۇپ قويماسلىققا ياردەم بېرىدۇ ‎[143‑144]‎.

بۇ تەمىنات زەنجىرىنىڭ ئاساسىي تۈگۈنى «يۆتكەش پونكىتى» رولىنى ئوينايدىغان ۋاكالەتچى مۇلازىمەتلەردۇر. دوكلاتقا قارىغاندا، ئۇلار مىڭلىغان ساختا كىملىك، ساختا ياكى ئوغرىلانغان ئىناۋەت كارتىسى، باشقىلارنىڭ كىرىش ئۇچۇرى ۋە قوللىنىشچان پىروگرامما ئارايۈزى ئاچقۇچى بىلەن رايون چەكلىمىسىنى ئايلىنىپ ئۆتىدۇ. بەزىلىرى ئىشلەتكۈچى بىلەن مودېل ئارىسىدىكى سۆھبەتنى رۇخسەتسىز ساقلاپ، كېيىن ئۈچىنچى تەرەپكە ساتىدۇ. بۇ يەردە ئىككى خىل زىيان بىرلىشىدۇ. بىرى، مودېل ئىقتىدارى رۇخسەتسىز كۆچۈرۈلىدۇ. ئىككىنچىسى، ئادەتتىكى ئىشلەتكۈچىنىڭ ئىسمى، ئالاقە ئۇچۇرى، كارخانا سانلىق مەلۇماتى ۋە مەخپىي ئاچقۇچلىرى تەربىيەلەش خام ئەشياسىغا ئايلىنىدۇ. شۇڭا مەسىلىنى پەقەت شىركەتنىڭ ئەقلىي مۈلۈك تالاش-تارتىشى دەپ قاراش خاتا. ئۇ يەنە رەقەملىك مەخپىيەتلىك، رازىلىق ۋە سانلىق مەلۇماتنىڭ چېگرا ھالقىپ يۆتكىلىشىگە مۇناسىۋەتلىك كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىدۇر. زىياننىڭ ئاخىرقى يۈكى كۆپىنچە بۇ تىجارەتتىن خەۋەرسىز ئىشلەتكۈچىگە چۈشىدۇ ‎[144‑146]‎.

ئانتروپىك شىركىتىنىڭ ئىچكى تەكشۈرۈشىدە ئەڭ چوڭ ھەرىكەت ئەلىبابا گۇرۇھىنىڭ «چيەنۋېن» مودېللىرى بىلەن باغلانغان. شىركەت 2026-يىلى ماي بىلەن ئىيۇل ئارىلىقىدا 151 مىليوندىن ئارتۇق سۆھبەتنى كۆرگەنلىكىنى، چوققا مەزگىلىدە كۈنىگە ئۈچ مىليونغا يېقىن سۆھبەتنىڭ 3500 دىن ئارتۇق ساختا ھېسابات ئارقىلىق يوللانغانلىقىنى، ۋاكالەتچى تورنىڭ بىر گۇرۇپپىسىدىلا 5000 غا يېقىن ساختا ھېسابات بولغانلىقىنى بايان قىلىدۇ. نىشان قىلىنغان ئىقتىدارلار پىكىر يۈرگۈزۈش زەنجىرى، مۇستەقىل ۋەزىپە ئىجرا قىلىش، يۇمشاق دېتال قۇرۇلۇشى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋەزىپىلەر بولغان. مودېلنىڭ جاۋابلىرى نازارەتلىك ئىنچىكە تەڭشەش ماتېرىيالىغا ئايلاندۇرۇلغان. بۇ كۆلەم بىر قېتىملىق قائىدە بۇزۇشتىن كۆرە سانائەت تەشكىلاتىغا ئوخشايدۇ. شۇنداقتىمۇ، بۇ سان ۋە نىسبەتلەر مۇستەقىل تەكشۈرۈش نەتىجىسى ياكى سوت ھۆكۈمى ئەمەس، ئانتروپىك شىركىتىنىڭ ئۆز سىستېمىسىدىكى باغلاش ۋە باھالاش نەتىجىسىدۇر ‎[147‑148]‎.

«مونشوت» شىركىتىگە دائىر دېلو، رۇخسەتسىز كۆچۈرۈش بىلەن ئىستېمالچىنى ئالداشنىڭ بىر سىستېمىدا قانداق تۇتاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دوكلاتتا ئون كۈن ئىچىدە 5380 ساختا ھېسابات ئارقىلىق تەخمىنەن 300 مىڭ خېرىدار تەلىپىنىڭ «كىمى» مودېلىغا ئەمەس، يوشۇرۇن ھالدا «كىلاۋد»قا يوللانغانلىقى؛ 2026-يىلى مايدىن ئىيۇلغىچە 23 مىليوندىن ئارتۇق سۆھبەت بايقالغانلىقى ئېيتىلىدۇ. ئىشلەتكۈچىلەر ئۆزلىرىنىڭ «كىمى» بىلەن سۆزلىشىۋاتقانلىقىنى ئويلىغان، ئەمما ئۇلارنىڭ تەلىپى ۋە سەزگۈر ئۇچۇرى «كىلاۋد» تەمىنلىگۈچىسىگە يۆتكەلگەن، جاۋابمۇ «كىلاۋد»تىن كەلگەن. يوللانغان ماتېرىيال ئىچىدە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى بىلەن باغلىنىشلىق دەپ باھالانغان بىر ئىشلەتكۈچىنىڭ چېڭدۇدىكى يۈزلىگەن كامېرا ئارخىپىدىن بىر ئادەمنى كۆزىتىش ئۇچۇرى، شۇنداقلا بىر چوڭ خىتاي دۆلەت كارخانىسىدا ئىشلەيدىغان ئىنژېنېر يوللىغان ئىچكى كود ۋە بىر نەچچە چوڭ خىتاي شىركىتىنىڭ ئەمەلىي كىرىش سالاھىيەت ئۇچۇرلىرىمۇ بار. بۇ، مودېلنىڭ نامىلا ئەمەس، تەلەپنىڭ ئەمەلىيەتتە قايسى تەمىنلىگۈچىگە يوللىنىدىغانلىقىمۇ سانلىق مەلۇمات ئىگىلىك ھوقۇقى مەسىلىسى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ ‎[148‑149]‎.

«دىپسىك» ھەققىدىكى بايقاش تېخىمۇ روشەن ھالدا سانلىق مەلۇماتنى باشقۇرۇش بىلەن دۆلەت نازارىتىنى تۇتاشتۇرىدۇ. ئانتروپىك شىركىتى 2026-يىلى ئىيۇلدىكى 14 كۈن ئىچىدە 12 مىليون 100 مىڭدىن ئارتۇق سۆھبەتنىڭ يوللانغانلىقىنى، يېڭى سۆھبەتتە ئىلگىرىكى جاۋابتىكى «پىكىر يۈرگۈزۈش ئىمزاسى»نى قايتا ئىشلىتىپ، مودېلنىڭ يوشۇرۇلغان پىكىر ئىزلىرىنى چىقىرىش ئۇسۇلى قوللىنىلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. يۆتكەلگەن ماتېرىياللار ئارىسىدا خىتايدىكى بىر مۇھىم سۈنئىي ئەقىل پىروگراممىسىنىڭ تولۇق ئۆلچىمى، تەشكىلىي قۇرۇلمىسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرى، رۇسىيە مۇداپىئە مىنىستىرلىقىغا باغلىنىشلىق بىر ھۆكۈمەت ئورگىنىنىڭ سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا كىرىدىغان ئىناۋەتلىك ئۇچۇرلار ۋە خىتايدىكى بىر شەھەرلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسى ئۈچۈن ياسىلىۋاتقان، پۇقرالارنىڭ ھەرىكىتىنى دۆلەت كىملىك نومۇرى ئارقىلىق ساقچى خاتىرىلىرىگە سېلىشتۇرىدىغان قورالغا دائىر مەزمۇن بار. بۇ مەزمۇنلار شىركەت تەرىپىدىن بايقالغان دېلولار بولۇپ، «دىپسىك»نىڭ بارلىق ئىشلىتىلىشى مۇشۇنداق دەپ ئومۇملاشتۇرۇلماسلىقى كېرەك، لېكىن سانلىق مەلۇماتنىڭ مەقسىتىدىن باشقا سىستېمىغا يوشۇرۇن يۆتكىلىشى نازارەت زەنجىرىدىكى جاۋابكارلىقنى مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ ‎[149‑150]‎.

«جىپۇ» شىركىتىگە باغلانغان 17 كۈنلۈك ھەرىكەتتە 3 مىليون 400 مىڭدىن ئارتۇق سۆھبەت بايقالغان. بۇنىڭ ئىچىدە، 10 كۈن جەريانىدا 770 مىڭ 609 سۆھبەت پىكىر يۈرگۈزۈش ئىزلىرىنى تازىلاش زەنجىرىدىن ئۆتكەن. تور بىخەتەرلىكى ئىقتىدارىنى نىشانلاش بولسا بۇنىڭدىن كېيىنكى ئايرىم ھەرىكەتتۇر. ئالاھىدە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى، كۈچلۈك بىخەتەرلىك قوغداش تەدبىرى بار مودېل نىشان قىلىنغاندا نەتىجە ناچارلاشقاندىن كېيىن، ھەرىكەت قىلغۇچىلارنىڭ قوغداش تەدبىرى ئاجىزراق باشقا مودېللارغا يۆتكىلىشىدۇر. بۇ ھادىسە مۇداپىئەنى مۇقىم سېپىل ئەمەس، قارشى تەرەپنىڭ جاۋابىغا ئاساسەن ئۆزگىرىدىغان مۇسابىقە دەپ چۈشىنىشنى تەلەپ قىلىدۇ. بىر شىركەتنىڭ قوغداش تەدبىرى ياخشىلانسا، خەۋپ يوقالماي، باشقا سۇپا، كونا مودېل ياكى ۋاسىتىچى سۇپىغا يۆتكىلىشى مۇمكىن، شۇڭا «توسۇلغان تەلەپ سانى» مۇۋەپپەقىيەتنى ئۆلچەيدىغان يېتەرلىك كۆرسەتكۈچ ئەمەس. ئەمەلىي ئۆلچەم ھۇجۇمچىغا چۈشكەن ۋاقىت ۋە ئىقتىدار چىقىمى بولۇشى كېرەك ‎[150‑151]‎.

«شياۋمى» ھەققىدىكى تەكشۈرۈشتە 20 كۈن ئىچىدە 1500 دىن ئارتۇق ھېسابات ئارقىلىق 400 مىڭدىن كۆپ تەلەپ يوللانغانلىقى، ئۆز خېرىدارلىرىنىڭ سۆھبەتلىرى ۋە كودلاش جەريانلىرى «كىلاۋد»قا قايتا يوللىنىپ، نازارەتلىك ئىنچىكە تەڭشەش ۋە كۈچەيتمە ئۆگىنىش ماتېرىيالى ياسالغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. دوكلات بۇ ھەرىكەتنىڭ ھەقسىز سىناق مۇددىتىدىكى خەلقئارالىق ئىشلەتكۈچى ئېقىمىدىن پايدىلىنىپ باشلانغان بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ ئېنىق ھۆكۈم ئەمەس، شىركەتنىڭ تەكشۈرۈشتىن چىقارغان پەرىزىدۇر. يۆتكەلگەن سۆھبەتلەردە ئاز دېگەندە 12 تىلدىكى يۈزلىگەن ئىشلەتكۈچىنىڭ ئىسمى، ئالاقە ئۇچۇرى ۋە كارخانا سانلىق مەلۇماتى بولغان. شۇڭا «ھەقسىز سىناق»نىڭ ھەقىقىي تەننەرخى پۇل بولماسلىقى مۇمكىن. ئىشلەتكۈچى سۆھبىتى ۋە خىزمەت مۇھىتى مودېل تەرەققىياتىنىڭ رۇخسەتسىز خام ئەشياسى بولۇپ قالىدۇ. باھا سىياسىتى بىلەن سانلىق مەلۇمات سىياسىتىنى ئايرىپ باھالاشقا بولمايدۇ ‎[151‑152]‎.

«سېنسېتايم» بىلەن «مىنىماكس» ھەققىدىكى مىساللار رۇخسەتسىز كۆچۈرۈپ ئۆگىتىشنى تەمىنلەيدىغان ئىككىلەمچى سانلىق مەلۇمات بازىرىنىڭمۇ شەكىللەنگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. دوكلاتقا قارىغاندا، «سېنسېتايم» ئۈچىنچى تەرەپ سانلىق مەلۇمات سودىگەرلىرىدىن ئىشلەتكۈچى بىلەن «كىلاۋد» ئارىسىدىكى سۆھبەت خاتىرىلىرىنى سېتىۋالغان. «مىنىماكس» بولسا ئانا شىركەت بىلەن ئالاقىسىنى ئاشكارىلىمايدىغان نامدا قۇرۇلغان ۋاسىتىچى شىركەت ئارقىلىق، پەقەت ئانتروپىك ۋە ئوپېن ئېيئاي شىركەتلىرىنىڭ مودېللىرىغا يول ئاچىدىغان ۋاكالەتچى تور قۇرغان دەپ قارالغان. بۇ تۈزۈلمىدە ئىشلەتكۈچى كىمگە سانلىق مەلۇمات بېرىۋاتقانلىقىنى، سۆھبەتنىڭ قانچىلىك ساقلىنىدىغانلىقىنى ۋە كىمنىڭ ئۇنى تەربىيەلەش ماتېرىيالى قىلىپ ئىشلىتىدىغانلىقىنى بىلمەيدۇ. ئاشكارىلىق كەمچىل بولغان بۇ بازاردا رازىلىق بىر قېتىملىق «قوبۇل قىلىمەن» كۇنۇپكىسىغا قىسقىرايدۇ. ھەقىقىي جاۋابكارلىق بولسا ۋاكالەتچى، مودېل تەمىنلىگۈچى ۋە سانلىق مەلۇمات سېتىۋالغۇچى ئارىسىدا بۆلۈنۈپ كېتىدۇ. شۇڭا ۋاسىتىچىنىڭ كىملىكى ۋە ساقلاش قائىدىسى ئاشكارا بولمىسا، ئىستېمالچىنىڭ تاللىشى ھەقىقىي تاللاش ئەمەس ‎[152‑153]‎.

قانۇنسىز كۆچۈرۈپ ئۆگىتىشنىڭ بىخەتەرلىك جەھەتتىكى ئەھمىيىتى ئىقتىدار بىلەن قوغداش تەدبىرلىرىنىڭ بىرگە كۆچمەسلىكىدە. ئانتروپىك شىركىتىنىڭ تەتقىقاتىغا قارىغاندا، يىغىلغان سۆھبەتلەردە تور بوشلۇقى ياكى بىئولوگىيەگە دائىر مەزمۇن ئاز بولغان تەقدىردىمۇ، ئومۇمىي پىكىر يۈرگۈزۈش ئىقتىدارىنى كۆچۈرۈپ ئۆگىتىش يېڭى مودېلنىڭ بۇ ساھەلەردە خەتەرلىك ئىقتىدارغا ئېرىشىشىگە ياردەم بېرىشى مۇمكىن، بىراق «كىلاۋد»نىڭ زىيانلىق ئىشلىتىشنى توسۇشقا قارىتىلغان قوغداش تەدبىرلىرى يېڭى مودېلغا بىللە كۆچمەيدۇ. شۇ سەۋەبتىن، بىر تەمىنلىگۈچىنىڭ ئىقتىدار ۋە بىخەتەرلىككە سالغان مەبلىغىدىن رىقابەتچى پەقەت ئىقتىدار قىسمىنى كۆچۈرۈپ، قوغداش قىسمىنى تاشلىۋېتىشى مۇمكىن. بۇ پارادوكس سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارىنى ئادەتتىكى يۇمشاق دېتال مەھسۇلاتى ئەمەس، كېيىنكى مەقسەت ۋە كونترول مۇھىتىغا قاراپ خەۋپى ئۆزگىرىدىغان قوش ئىشلىتىشلىك تەمىنات دەپ باشقۇرۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. مەنبە مودېلنىڭ بىخەتەرلىكى كۆچۈرۈلگەن مودېلنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەت بولالمايدۇ ‎[145‑146]‎.

شۇنداق بولسىمۇ، دوكلاتنىڭ بۇ بابىنى مۇستەقىل تەكشۈرۈش نەتىجىسى ياكى سوت ھۆكۈمىدەك ئوقۇشقا بولمايدۇ. شىركەت بۇ ھەرىكەتلەرنى مەلۇم تەجرىبىخانىلارغا ھېسابات ھەرىكىتى، ۋاكالەتچى تور، تەلەپ شەكلى ۋە ئىچكى تېخنىكىلىق بەلگىلەر ئاساسىدا باغلىغان. تاشقى تەتقىقاتچىلار تولۇق خام سانلىق مەلۇماتقا ئېرىشەلمىگەن. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئەيىبلەنگەن يەتتە تەجرىبىخانا رىقابەتچى بولۇپ، ئانتروپىك شىركىتىنىڭ ئەقلىي مۈلۈك، بازار ۋە قاتتىق كىرىش كونتروللۇقىنى قوغداش مەنپەئەتىمۇ بار. شۇڭا «قانۇنسىز» دېگەن سۈپەت شىركەتنىڭ ئىجازەت شەرتى ۋە ئالدامچىلىق دەلىلىگە تايىنىدىغان باھا، «مەخپىيەتلىك قانۇنىغا خىلاپ بولۇشى مۇمكىن» دېگەن ئىپادە بولسا سوت ھۆكۈمى ئەمەس. بۇ، ئۇچۇرنى رەت قىلىشنى ئەمەس، بەلكى دەلىلنىڭ مەنبەسى، ئىشەنچ دەرىجىسى ۋە مەنپەئەت توقۇنۇشىنى ئوچۇق كۆرسىتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. جاۋاب بېرىش پۇرسىتى ۋە مۇستەقىل تەكشۈرۈش بۇ خىل ئېغىر ئەيىبلەشنىڭ ئىلمىي ئىشەنچلىكلىكىنى كۈچەيتىدۇ ‎[143‑153]‎.

ئانتروپىك شىركىتى تەۋسىيە قىلغان مۇداپىئە بىر قەۋەتلىك توسۇشقا ئەمەس، ھەرىكەتنى تەشكىلاتقا باغلاپ پەرقلەندۈرۈش، نورمالسىز ھەرىكەت بەلگىلىرى، رۇخسەتسىز چىقىرىشنى بايقايدىغان تۈرگە ئايرىش مودېللىرى، پىكىر يۈرگۈزۈشنى قىسقارتىپ كۆرسىتىش ۋە مەخپىيلەشتۈرۈش، جۇغراپىيەلىك چەك ۋە كىملىك دەلىللەشنىڭ بىرىكمىسىگە تايىنىدۇ ‎[153‑154]‎. بۇ قەۋەتلەر ھۇجۇم چىقىمىنى ئاشۇرىدۇ، ئەمما ھەر بىرى يېڭى خەتەر پەيدا قىلىدۇ: كىملىك دەلىللەش نامسىزلىققا ئېھتىياجلىق مۇخبىر ياكى مۇساپىرنى چەتكە قاقالايدۇ، قوشۇمچە تېخنىكىلىق سانلىق مەلۇماتنى نازارەت قىلىش خاتا باغلاشقا سەۋەب بولۇشى مۇمكىن؛ سانلىق مەلۇمات ساقلاش بولسا مەخپىيەتلىك دەپسەندىچىلىكىگە يول ئېچىشى مۇمكىن. شۇڭا قوغداش تەدبىرىنىڭ ئۆزى مۇستەقىل تەكشۈرۈش، نارازىلىق ئەرزى يولى، ئەڭ ئاز سانلىق مەلۇمات توپلاش ۋە مۇددەتلىك ئۆچۈرۈش قائىدىسىگە بويسۇنمىسا، بىخەتەرلىك نامىدا يېڭى نازارەت قۇرۇلمىسى شەكىللىنىدۇ. مۇداپىئەنىڭ قانۇنلۇقلىقىمۇ ئۇنىڭ ئۈنۈمىگە ئوخشاشلا باھالىنىشى كېرەك.

ئەڭ ئاخىرىدا، ھېساباتنى تاقاش ۋە رايون توسۇشى خەۋپنى بىر شىركەت سۇپىسىدىن سىرتقا يۆتكەش ئېھتىمالىغا دۇچ كېلىدۇ. قانۇنسىز كۆچۈرۈلگەن مودېل يەرلىك مۇلازىمېتىردا، ئوچۇق مەنبەلىك مودېل قۇرۇلمىسىدا ياكى باشقا تەمىنلىگۈچىدە ئىشلىتىلسە، ئەسلى سۇپىنىڭ كۆزىتىش ۋە رەت قىلىش ئىقتىدارى يوقىلىدۇ. خىتايدىكى ساقچى سىستېمىسى ئۈچۈن ياسىلىۋاتقان ھەرىكەت سېلىشتۇرۇش قورالىغا دائىر تەلەپلەرنىڭ يوشۇرۇن يۆتكەلگەنلىكىمۇ سانلىق مەلۇمات بىلەن ئىقتىدارنىڭ بىر زەنجىردە قوشۇلۇشىنى  كۆرسىتىپ بېرىدۇ ‎[149‑150، 153‑154]‎. شۇڭا باشقۇرۇشنىڭ نىشانى پەقەت مودېل چېگراسىنى قوغداش بولۇپ قالماستىن، ۋاسىتىچى سۇپىنىڭ ئاشكارىلىقى، ئىشلەتكۈچى رازىلىقى، سانلىق مەلۇماتنىڭ ئاخىرقى ئىشلىتىلىشى، تەربىيەلەش مەنبەسى ۋە خەتەرلىك ئىقتىدارنى ئورۇنلاشتۇرۇشقا بولغان مۇستەقىل نازارەتنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى كېرەك. تەمىنات زەنجىرىنىڭ بارلىق بوغۇملىرىنى قاپلىغان قائىدە بولمىسا، كۈچلۈك قوغداش پەقەت بىر تۈگۈندىلا توپلىنىپ، ئاجىز تۈگۈنلەر ئارقىلىق ئايلىنىپ ئۆتۈلىدۇ.

مېتود چەكلىمىسى، سىياسىي تاللاش ۋە كەلگۈسى

بۇ دوكلاتنى دۇنيادىكى سۈنئىي ئەقىل سۇيىئىستېمالىنىڭ ئومۇمىي تارقىلىش نىسبىتىنى ئۆلچەيدىغان تەتقىقات ئەمەس، تەھدىت شەكىللىرىنى كۆرسىتىدىغان تاللانغان ۋەقەلەر ئارخىپى دەپ ئوقۇش لازىم. ئانتروپىك شىركىتى 2025-يىلى دېكابىردىن 2026-يىلى ئاۋغۇستقىچە بايقىغان ئەڭ كۆرۈنەرلىك ۋە يېڭىچە دېلولارنى تاللىغانلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئومۇملاشقان ئىشلىتىش ئۇسۇللىرىغا ۋەكىللىك قىلمايدىغانلىقىنى ئۆزى ئېنىق بىلدۈرىدۇ. قانچىلىك قانۇنلۇق سۆھبەت ئىچىدە قانچىلىك زىيانلىق سۆھبەت بارلىقىنى كۆرسىتىدىغان ئومۇمىي سان يوق ‎[3‑4]‎. شۇڭا «توققۇز تەسىر مەشغۇلاتى بايقالدى» ياكى «ھۇجۇملار يەتتە تەجرىبىخانىغا باغلاندى» دېگەن ساننى ئومۇمىي ئەھۋال مۇشۇنداقكەن دەرىجىسىگە كۆتۈرۈۋېلىشقا بولمايدۇ ‎[41، 143‑154]‎. دوكلاتنىڭ ئىلمىي قىممىتى نىسبەت بېرىشتە ئەمەس، پىلان، تەرجىمە، كود، تەشكىلىي ئەستە ساقلاش ۋە يەتكۈزۈش ئارىسىدىكى يېڭى باغلىنىشنى مىساللار بىلەن كۆرسىتىشىدە. ئۇنىڭ چېكى بولسا بۇ شەكىللەرنىڭ قانچىلىك كۆپ ۋە قانچىلىك ئۈنۈملۈك ئىكەنلىكىنى مۇستەقىل ئۆلچەپ بېرەلمەسلىكىدە.

سۇپا تەمىنلىگۈچىسىنىڭ ئۆزىگىلا خاس كۆزىتىش ئىمكانى ۋە كۆزىتىش دائىرىسىنىڭ چەكلىكلىكى بىرلا ۋاقىتتا ئېتىراپ قىلىنىشى كېرەك. شىركەت سۆھبەت ئىچىدە نىيەتنىڭ قانداق يوشۇرۇلغانلىقى، ۋەزىپىنىڭ قانداق پارچىلانغانلىقى، كودنىڭ قانداق قايتا يېزىلغانلىقى ۋە ھېساباتلارنىڭ قانداق باغلانغانلىقىنى سىرتقى تەتقىقاتچىدىن بالدۇر كۆرەلەيدۇ، لېكىن مەزمۇن سۇپىدىن چىققاندىن كېيىن ئۇنىڭ نەق مەيداندا ئىشلىتىلگەنلىكى، قانچىلىك ئادەمگە يەتكەنلىكى ياكى ھەقىقىي زىيان كەلتۈرگەنلىكىنى تولۇق كۆرمەيدۇ ‎[41‑44]‎. شۇڭا مەلۇم ھەرىكەتنى مەلۇم گۇرۇپپىغا كەسكىن باغلاش، مەشغۇلاتنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغانلىقىمۇ ئېنىق دېگەنلىك ئەمەس، تۆۋەن ئىشەنچلىك دۆلەت باغلىنىشىمۇ تەخمىننى پاكىتقا ئايلاندۇرۇپ قويماسلىقى كېرەك. ئانالىزدا تېخنىكىلىق ئىز، تەشكىلىي نىيەت، ئەمەلىي تارقىلىش ۋە ئاخىرقى زىيان ئايرىم-ئايرىم باھالىنىشى لازىم. بۇ تۆت قاتلام ئايرىم باھالىنىپ، ئاندىن بىرلەشتۈرۈلگەندىلا سۇپا سانلىق مەلۇماتىدىن سىياسىي يەكۈن چىقارغىلى بولىدۇ.

دوكلات يەنە شىركەتنىڭ ئۆزى تەۋسىيە قىلىدىغان رايون چەكلىمىسى، كىملىك دەلىللەش، سانلىق مەلۇمات ساقلاش ۋە ئىشەنچلىك ئىشلەتكۈچى پىروگراممىلىرىغا سىياسىي ئاساس تەمىنلەيدۇ ‎[137‑138، 153‑154]‎. بۇ مەنپەئەت ئۇنىڭ بايقاشلىرىنى ئاپتوماتىك بىكار قىلمايدۇ، ئەمما بايقاش بىلەن سىياسەت تەۋسىيەسى ئارىسىغا مۇستەقىل تەكشۈرۈش قويۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. كەلگۈسىدىكى ساھە ئۆلچىمىدە ھەر بىر شىركەت پەقەت «چەكلەنگەن ھېسابات» سانىنى ئېلان قىلىش بىلەن چەكلىنىپ قالماستىن، خاتا مۇسبەت نىسبىتى، بايقاشنىڭ كېچىكىشى، قايتا كىرىش ۋاقتى، باشقا سۇپىغا يۆتكىلىش ۋە ئەمەلىي زىياننىڭ ئازايغان-ئازايمىغانلىقىنىمۇ ئۆلچىشى كېرەك. بۇنداق ئۆلچەم بولمىسا، كۆپ تاقاش كۈچلۈك مۇداپىئەنىڭ ئىسپاتىمۇ، كۆپ سۇيىئىستېمالنىڭ ئىسپاتىمۇ بولۇپ كۆرۈنەلەيدۇ. ساننى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن ئورتاق ئېنىقلىما، سىرتقى مۇپەتتىش ۋە تەكرار تەكشۈرگىلى بولىدىغان نامسىزلاشتۇرۇلغان دەلىل زۆرۈر. بۇ تەلەپ شىركەتلەرنى سېلىشتۇرۇشقا ۋە ئاممىۋى جاۋابكارلىقنى كۈچەيتىشكە يول ئاچىدۇ.

كىشىلىك ھوقۇقنى مەركەز قىلغان سىياسەت زىيانلىق ھېساباتنى تاقاشتىن ھالقىشى كېرەك. دۆلەتنىڭ ئۆزى نازارەت قىلىش ۋە باستۇرۇشنى يۈرگۈزگۈچى بولغان ئەھۋالدا، مودېل تەمىنلىگۈچىسىنىڭ تەھدىت ئۇچۇرىنى شۇ دۆلەت ئورگىنىغا بىۋاسىتە يەتكۈزۈشى نىشان قىلىنغان ژۇرنالىست، ئۆكتىچى ياكى شەرقىي تۈركىستانلىق مۇھاجىرنىڭ خەۋپىنى ئاشۇرۇشى مۇمكىن. شۇڭا ئۇچۇر ھەمبەھرىلەش مۇستەقىل كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى، نىشانغا ئېلىنغانلارنى پاناھلاندۇرۇۋاتقان دۆلەتلەردىكى مۇستەقىل قوغداش ئورگانلىرى ۋە زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنى قوغدايدىغان بىخەتەر يوللار ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك. سانلىق مەلۇمات ساقلاشنىڭ مەقسىتى ۋە مۇددىتى چەكلىنىپ، خەۋپ ئاستىدىكى گۇرۇپپىلارغا بىخەتەر ئاگاھلاندۇرۇش، خاتا چەكلەشكە قارشى ئەرز-شىكايەت ۋە مۇستەقىل تەكشۈرۈش-تۈزىتىش يولى تەمىنلىنىشى كېرەك. بىخەتەرلىك بىلەن ھوقۇقنى قارىمۇقارشى قويۇش ئورنىغا، ھوقۇققا دەخلى قىلمايدىغان مۇداپىئەنىڭ ئۆزىنى سىستېما سۈپىتىنىڭ ئۆلچىمى قىلىش لازىم. بولۇپمۇ ئائىلىسى خىتاينىڭ كونتروللۇقىدا قالغان مۇھاجىرغا ئۇقتۇرۇش بېرىش ئۇنىڭ بىخەتەرلىك ئەھۋالىغا ماسلاشتۇرۇلۇشى كېرەك.

كەلگۈسىدىكى ئەڭ مۇمكىن ئۆزگىرىش سۈنئىي ئەقىلنىڭ ناھايىتى ئىلغار بىر قورال سۈپىتىدە ئايرىم ئىشلىتىلىشىدىن كۆرە، ئادەتتىكى بىيۇروكراتىيەنىڭ كۆرۈنمەس قاتلىمىغا ئايلىنىشىدۇر. بىر ئورگان تەرجىمە، دوكلات، نىشان باھاسى، ئالاقە تورى، سېتىۋېلىش ھۆججىتى ۋە قارار خاتىرىسىنى بىرلا سىستېمىدا بىرلەشتۈرسە، باستۇرۇش ياكى ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارى يەككە مۇتەخەسسىسنىڭ ئىرادىسىگە ئەمەس، تەكرارلىنىدىغان تەشكىلىي جەريانغا باغلىنىدۇ. شەرقىي تۈركىستانغا قارىتىلغان نازارەتتە، بۇ پۇقرانىڭ قانۇنلۇق دىنىي، مەدەنىي ياكى چېگرا ھالقىغان ئالاقىسىنى ئاز چىقىم بىلەن ئۈزلۈكسىز «خەۋپ بەلگىسى» دەپ تۈرگە ئايرىش، چەت ئەلدىكى كىشىگە يۇرتىدا قالغان ئائىلىسى ئارقىلىق بېسىم ئىشلىتىشنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش ئېھتىمالىنى كۈچەيتىدۇ ‎[86‑100]‎. شۇڭا كەلگۈسىدىكى خەۋپنى مودېلنىڭ ئەقىل دەرىجىسىدىنلا ئەمەس، ئۇنىڭ قايسى سانلىق مەلۇمات ئامبىرى، ساقچى ئىدارىسى ۋە ئىدارىۋى جەريانغا ئۇلانغانلىقىدىن باھالاش كېرەك.

ھۇجۇم بىلەن مۇداپىئە ئارىسىدىكى مۇسابىقىنىڭ يۆنىلىشى بىر تەرەپلىمە ئەمەس. كۈچلۈك مودېللار ساختا كىملىك، كود يېڭىلاش، كۆپ تىللىق تەسىر كۆرسىتىش پائالىيىتى ۋە تەمىنات يوللىرىنى تېزلىتىدۇ. شۇ مودېللار يەنە نورمالسىز ھېسابات تورىنى بايقاش، زىيانلىق كودنىڭ ئۆزگىرىش ئەندىزىسىنى سېلىشتۇرۇش، مەنبە ئىزچىللىقىنى تەكشۈرۈش ۋە ئىنسان تەكشۈرگۈچىلەرگە ئەڭ جىددىي ئاگاھلاندۇرۇشلارنى ئالدىن سۇنۇشقا ئىشلىتىلىشىمۇ مۇمكىن. ئەمما مۇداپىئە پەقەت بىر تەمىنلىگۈچىنىڭ تېخنىكىلىق ئەۋزەللىكىگە باغلانسا، قارشى تەرەپ يەرلىك مودېل، ئوچۇق مەنبەلىك سىستېما، كونا نەشر ياكى ۋاسىتىچى سۇپىغا يۆتكىلىدۇ ‎[104‑110، 132‑133، 143‑154]‎. شۇڭا ئۈنۈملۈك جاۋاب ئورتاق تەھدىت بەلگىلىرى، كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچىمىگە ماس سانلىق مەلۇمات ھەمبەھرىلەش، مەھسۇلاتتىن ئورۇنلاشتۇرۇشقىچە بولغان تەكشۈرۈش ۋە ئىنساننىڭ ئاخىرقى مەسئۇلىيىتىنى ساقلاشنى بىرلەشتۈرۈشى كېرەك. مۇداپىئەنىڭ ئەۋزەللىكى تېخنىكىدىنلا ئەمەس، ئىشەنچلىك ھەمكارلىق ۋە تېز ئۆگىنىشتىنمۇ كېلىدۇ.

ئومۇمىي يەكۈن شۇكى، سۈنئىي ئەقىل جىنايەت، ئۇرۇش ياكى باستۇرۇشنىڭ تۈپ سەۋەبى ئەمەس، ئۇ بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ تەننەرخى، سۈرئىتى، كۆلىمى ۋە تەشكىلىي شەكلىنى ئۆزگەرتىدۇ. دوكلاتتىكى ئەڭ مۇھىم بۇرۇلۇش مودېلنىڭ «سوئالغا جاۋاب بېرىدىغان ياردەمچى»دىن كود يېزىش، تەرجىمە قىلىش، ئەستە ساقلاش، باھالاش ۋە كۆپ باسقۇچلۇق ۋەزىپىلەرنى ماسلاشتۇرىدىغان مەشغۇلات مەركىزىگە ئايلىنىشىدۇر. شۇڭا مۇۋەپپەقىيەتنى تۆت دەرىجىدە ئۆلچەش لازىم: ھېسابات تاقالدىمۇ؟ مەشغۇلات قانچىلىك توختىدى؟ ئىقتىدار ئەمەلىي تۆۋەنلىدىمۇ ۋە ئىنسانغا يەتكەن زىيان ئازايدىمۇ؟ كەلگۈسىدىكى ئەڭ ياخشى سىياسەت مودېلنىلا ئەمەس، سانلىق مەلۇمات، ئورگان، ئاخىرقى ئىشلەتكۈچى ۋە جاۋابكارلىق زەنجىرىنى بىر پۈتۈن سىستېما دەپ قارايدۇ. تېخنىكىلىق قوغداش مۇستەقىل نازارەت ۋە كىشىلىك ھوقۇق بىلەن باغلانغاندىلا، سۈنئىي ئەقىلنىڭ پايدىسىنى ساقلاپ، ئۇنىڭ زۇلۇم ۋە زوراۋانلىقنى سانائەتلەشتۈرۈش خەۋپىنى تۆۋەنلەتكىلى بولىدۇ. بۇ پەقەت تېخنىكىلىق مەسىلە ئەمەس، بەلكى ئەخلاقىي ۋە سىياسىي قاراردۇر.

مەنبەلەر:

1. Anthropic. (2026, September 10). Detecting and countering misuse of AI: September 2026. Anthropic. 154 pages. https://www.anthropic.com/threat-intelligence-report-september-2026

2. Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. (2022, August 31). OHCHR assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China. United Nations. https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/2022-08-31/22-08-31-final-assesment.pdf

3. Human Rights Watch. (2019, May 1). China’s algorithms of repression: Reverse engineering a Xinjiang police mass surveillance app. Human Rights Watch. https://www.hrw.org/report/2019/05/01/chinas-algorithms-repression/reverse-engineering-xinjiang-police-mass

4. Amnesty International. (2024, May 13). China: «On my campus, I am afraid»: China’s targeting of overseas students stifles rights. Amnesty International. Index No. ASA 17/8006/2024. https://www.amnesty.org/en/documents/asa17/8006/2024/en/

5. Permanent Mission of the People’s Republic of China to the United Nations Office at Geneva and Other International Organizations in Switzerland. (2022). Note verbale No. GJ/56/2022 and Fight against Terrorism and Extremism in Xinjiang: Truth and Facts. Annex A to the OHCHR assessment. https://www.ohchr.org/sites/default/files/documents/countries/2022-08-31/ANNEX_A.pdf

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.