ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

لوۋى ئىنستىتۇتىنىڭ غەيرىي دائىمىي تەتقىقاتچىسى، ئاۋسترالىيەنىڭ خىتايدا تۇرۇشلۇق سابىق باش ئەلچىسى گراھام فىلېچېر 2026-يىلى 10-ئاۋغۇست ئېلان قىلغان «Australia and China: Embracing while sparring» («ئاۋسترالىيە بىلەن خىتاي: يېقىنلىشىش بىلەن تىركىشىش ئارىسىدا») ناملىق دوكلاتىدا، كانبېررا–بېيجىڭ مۇناسىۋىتىنى ئاددىي «ياخشىلىنىش» ياكى «قايتا باشلاش» دەپ ئەمەس، 2017-يىلى باشلانغان چوڭقۇر سوغۇقلىشىشتىن كېيىن شەكىللەنگەن تېخىمۇ رېئال، چەكلىك ۋە ئېھتىياتچان يېڭى نورماللىق دەپ باھالايدۇ. فلېچېرنىڭ تەرجىمىھالىمۇ بۇ قاراشنى بىر تەرەپتىن كۈچەيتىدۇ. ئۇ 2019–2023 يىللىرى خىتايدا باش ئەلچى بولۇپ، مۇناسىۋەتنىڭ ئەڭ ناچار باسقۇچى ۋە كېيىنكى مۇقىملاشتۇرۇشنىڭ دەسلەپكى قەدەملىرىنى بىۋاسىتە باشتىن كەچۈرگەن دىپلوماتتۇر. ^{[6-بەت] [7-بەت] [25-بەت]}

دوكلاتنىڭ ئەڭ مۇھىم پىكرى شۇكى، ئىككى دۆلەتنىڭ مۇناسىۋىتىنى ئەمدى «دوستلۇق» ياكى «ئىستراتېگىيەلىك يېقىنلىق» ئۆلچىمىدە باھالاش توغرا ئەمەس. خىتاي ئاۋسترالىيەنىڭ ئەڭ چوڭ سودا شېرىكى بولۇپ قالدى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كانبېررا بېيجىڭنىڭ ھەربىي كۈچى، تىنچ ئوكياندىكى تەسىرى، چەت ئەل ئارىلىشىشى، تور بىخەتەرلىكى، شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى ۋە تەيۋەن مەسىلىلىرىنى بىخەتەرلىك خەۋپى دەپ كۆرىدۇ. بۇ ئىككى رېئاللىق بىر-بىرىنى بىكار قىلمايدۇ. ئەكسىچە، ئاۋسترالىيە سىياسىتى دەل مۇشۇ زىددىيەتنى بىرلا ۋاقىتتا باشقۇرۇش ئۈستىگە قۇرۇلغان. ^{[8-بەت] [9-بەت] [2]}

2025-يىلى ئاۋسترالىيە–خىتاي ئىككى تەرەپلىك مال ۋە مۇلازىمەت سودىسى 326 مىليارد ئاۋسترالىيە دوللىرىغا يېتىپ، ئاۋسترالىيەنىڭ پۈتكۈل تاشقى سودىسىنىڭ تۆتتىن بىرىنى تەشكىل قىلدى. خىتاي بازىرى ئاۋسترالىيەنىڭ تاشقى ئېكسپورتىنىڭ 29 پىرسەنتىنى تەشكىل قىلدى. بۇ سانلار خىتاي بىلەن مۇناسىۋەتنىڭ پەقەت دىپلوماتىك تاللاش ئەمەس، ئاۋسترالىيەنىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسىغا سىڭىپ كەتكەن بىر ئوبيېكتىپ رېئاللىق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن سودا چوڭ بولغانسېرى سىياسىي ئىشەنچمۇ تەڭ قەدەمدە يۇقىرى كۆتۈرۈلمىگەن. ^[4]

شۇڭا بۇ مۇناسىۋەتنىڭ مەركىزىي ئۇقۇمى «مۇقىملاشتۇرۇش»تۇر. ئاۋسترالىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى پېننى ۋوڭ 2026-يىلى بېيجىڭدىكى سۆھبەتتە كانبېررانىڭ خىتايغا قارىتا «خاتىرجەم ۋە ئىزچىل» پوزىتسىيە تۇتىدىغانلىقىنى، مۇناسىۋەتنى مۇقىملاشتۇرۇش بىلەن بىرگە ئاۋسترالىيەلىكلەر ئۈچۈن مۇھىم مەسىلىلەردە يول قويمايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. بۇ فورمۇلا يېقىنلىشىشتىن كۆرە، خەتەرنى باشقۇرۇشنىڭ دىپلوماتىك ئىپادىسىدۇر. ^{[2] [8]}

2017–2022: ئىقتىسادىي ئۆزئارا بېقىنىش نېمىشقا سىياسىي بېسىمغا ئايلانمىدى؟

فلېچېرنىڭ بايانىدا 2017-يىل مۇناسىۋەتنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى. كانبېررانىڭ «بىر بەلباغ، بىر يول»غا رەسمىي قاتنىشىشتىن ئۆزىنى تارتىشى، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى پوزىتسىيەسى، چەت ئەل ئارىلىشىشىغا قارشى قانۇنلىرى ۋە 2018-يىلى خىتاي شىركەتلىرىنى 5G تورىدىن چەكلەش قارارى بېيجىڭنىڭ نارازىلىقىنى كۆپەيتىپ قويدى. 2020-يىلى كانبېررانىڭ ۋۇخەن ۋىرۇسىنىڭ كېلىپ چىقىشىنى خەلقئارالىق تەكشۈرۈش چاقىرىقى بولسا بۇ يىغىلىپ قالغان ئىختىلاپنى ئوچۇق سىياسىي–سودا توقۇنۇشىغا ئايلاندۇردى. ^[10-بەت]

بېيجىڭنىڭ جاۋابى كۆمۈر، ئارپا، ئۈزۈم ھارىقى، ياغاچ، دېڭىز مەھسۇلاتلىرى ۋە باشقا بىر قاتار ئاۋسترالىيە ماللىرىغا سودا توسالغۇلىرى قويۇش بولدى. نەزەرىيە جەھەتتىن، ئېكسپورتىنىڭ زور قىسمىنى خىتايغا ساتىدىغان ئاۋسترالىيەنىڭ بۇ بېسىم ئالدىدا چېكىنىدىغانلىقى مۆلچەرلەنگەن ئىدى. ئەمما ئەمەلىيەت بۇنداق بولمىدى. خىتاي ئۆزىگە زۆرۈر تۆمۈر رۇدىسى قاتارلىق ئاساسلىق ئىمپورتلارنى چەكلىمىدى، ئاۋسترالىيەنىڭ بىر قىسىم ماللىرى باشقا بازارلارغا يۆتكەلدى، شۇڭا زىيان ساھە خاراكتېرلىك بولسىمۇ، پۈتۈن ئىقتىسادنى سىياسىي تەسلىم بولۇشقا مەجبۇرلايدىغان دەرىجىگە يەتمىدى. ^{[10-بەت] [11-بەت]}

بۇ تەجرىبە ئاۋسترالىيە ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم ئىستراتېگىيەلىك دەرس ياراتتى. خىتاي بىلەن سودا مۇناسىۋىتى چوڭ، ئەمما بېيجىڭنىڭ ئىقتىسادىي كۈچى چەكسىز سىياسىي كوزىر ئەمەس. تەمىنات ۋە بازارلارنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، ئىچكى قانۇن–ئورگانلارنى مۇستەھكەملەش ۋە خىتايغا زۆرۈر خام ئەشيا بىلەن تەمىنلەشتىكى ئاۋسترالىيەنىڭ ئۆز ئورنى، ئۆزئارا بېقىنىشنىڭ ئىككى يۆنىلىشلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسەتتى. فلېچېرنىڭ «كانبېررا بۇ توقۇنۇشتىن ئۆز ئىقتىسادى ۋە ئورگانلىرىنىڭ چىدامچانلىقىغا تېخىمۇ ئىشەنگەن ھالدا چىقتى» دېگەن يەكۈنىنىڭ ئارقىسىدا دەل مۇشۇ تەجرىبە بار. ^{[11-بەت] [17-بەت]}

لېكىن بۇنى «خىتاينىڭ ئىقتىسادىي بېسىمى مەغلۇپ بولدى، شۇڭا خەۋپ يوق» دەپ چۈشەندۈرۈشمۇ يەنە خاتا. كانبېررا دەل شۇ تەجرىبىدىن كېيىن ھالقىلىق مىنېراللار، ئېنېرگىيە، ئۇل ئەسلىھە، يېڭى تېخنىكا ۋە تەمىنات زەنجىرىدە بىر دۆلەتكە بەك بېقىنىشتىن ساقلىنىشنى كۈچەيتتى. پېننى ۋوڭمۇ سودا مۇناسىۋىتىنى ساقلاش بىلەن بىرگە كۆپ خىللاشتۇرۇشنى ئاۋسترالىيەنىڭ ئاساسلىق سىياسىتى دەيدۇ. بۇ «ئايرىلىش» ئەمەس، بەلكى خەتەرنى ئازايتىش، يەنى ئىقتىسادىي ئالاقىنى ساقلاپ، سىياسىي قاراڭغۇ نۇقتىلاردا بىخەتەرلىك زاپىسى قۇرۇشتۇر. ^[11]

2022-يىلى ھۆكۈمەت ئالماشقاندىن كېيىن ئىككى تەرەپنىڭ يۇمشىشىمۇ بىر تەرەپنىڭ قارىشىدىن ۋاز كەچكەنلىكىدىن ئەمەس، ھەر ئىككى تەرەپنىڭ توقۇنۇشنىڭ پايدىسىنىڭ چەكلىك ئىكەنلىكىنى تونۇپ يەتكەنلىكىدىن كەلدى. ئاۋسترالىيە يېڭى ھۆكۈمىتى ئالدىنقى ھۆكۈمەتنىڭ چەت ئەل ئارىلىشىشى، 5G، مۇداپىئە ۋە بىخەتەرلىك ساھەسىدىكى كۆپلىگەن قاتتىق تەدبىرلىرىنى بىكار قىلمىدى. بېيجىڭمۇ خىتاينىڭ ئىستراتېگىيەلىك نىشانلىرىنى ئۆزگەرتمىدى. ئۆزگەرگەن نەرسە — ئىختىلاپنى باشقۇرۇش ئۇسۇلى بولدى. ^{[12-بەت] [13-بەت] [17-بەت] [2] [3]}

«مۇقىم، ئەمما يېقىن ئەمەس»: ئاۋسترالىيەنىڭ ئىككى لىنىيەلىك خىتاي سىياسىتى

بۈگۈنكى كانبېررا سىياسىتىنى ئەڭ قىسقا شەكىلدە «سودا قىل، سۆزلەشنى داۋاملاشتۇر، ئەمما بېقىنىش ۋە بىخەتەرلىك خەۋپىنى چەكلە» دەپ خۇلاسىلەشكە بولىدۇ. فىلېچېر بۇنى ئاۋسترالىيە ئۈچۈن «يېتەرلىك ياخشى» يېڭى ھالەت دەپ كۆرىدۇ. رەھبەرلەر، تاشقى ئىشلار ۋە ئىقتىساد ساھەسىدىكى دائىملىق دىيالوگ ئەسلىگە كەلدى، سودا جازالىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئېلىپ تاشلاندى، ئەمما كانبېررا مۇناسىۋەتنى يەنە 2010-يىللاردىكىدەك تېز كېڭەيتىشنى نىشان قىلمايدۇ. ^{[14-بەت] [15-بەت]}

بۇنىڭ سەۋەبى ئىشەنچنىڭ قايتا قۇرۇلمىغانلىقىدۇر. ئاۋسترالىيە ئۈچۈن خىتاي بىر تەرەپتىن ئەڭ چوڭ بازار، ساياھەت ۋە مائارىپ مەنبەسى. يەنە بىر تەرەپتىن، رايونلۇق كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتىۋاتقان ھەربىي كۈچ. 2026-يىللىق لوۋى تەتقىقاتى خىتاينىڭ ئاۋسترالىيەگە بىۋاسىتە زەربە بېرىشتىن سىرت، دېڭىز سودىسىنى توسۇش، سۇ ئاستى ئالاقە لىنىيەلىرىگە تەسىر قىلىش، تور مەشغۇلاتى ۋە دېڭىز كۈچى ئارقىلىق بېسىم ئىشلىتىش ئىقتىدارىنىڭ كۆرۈنەرلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ خىل بىخەتەرلىك رېئاللىقى سودا مۇناسىۋىتى ياخشىلانغانلىقى ئۈچۈن يوقاپ كەتمەيدۇ. ^[7]

جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى دەل مۇشۇ ئىككى يوللۇق سىياسەتنىڭ سىنىقى. 2026-يىلى ئىيۇلدا پېننى ۋوڭ رايون دۆلەتلىرىنىڭ جەنۇبىي خىتاي دېڭىزىدىكى «تاجاۋۇزچان» ھەرىكەتلەرگە قانداق جاۋاب بېرىشنى تاللىشى كېرەكلىكىنى ئېيتتى، بېيجىڭ بولسا ئاۋسترالىيەنىڭ بۇ تالاشتا تەرەپ ئەمەسلىكىنى تەكىتلەپ، ئۇنىڭ ئارىلىشىشىغا قارشى چىقتى. بۇ ۋەقە دىپلوماتىك مۇقىملىقنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئىختىلاپنى يوشۇرۇپ قويمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ^[9]

تىنچ ئوكيانمۇ يېڭى رىقابەت مەيدانىغا ئايلىنىۋاتىدۇ. خىتاينىڭ 2026-يىلى يازدىكى يادرو قورالى توشۇش ئىقتىدارى بار باشقۇرۇلىدىغان بومبا سىنىقى رايون دۆلەتلىرىدە ئەندىشە پەيدا قىلدى. شۇ ۋاقىتتا ئاۋسترالىيە تىنچ ئوكيان ئارال دۆلەتلىرى بىلەن مۇداپىئە ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كېڭەيتتى. كانبېررا بىلەن بېيجىڭنىڭ بۇ رايوندىكى تەسىر رىقابىتى سودا مۇناسىۋىتىنىڭ مۇقىملىقىدىن ئايرىم بىر قۇرۇلمىلىق زىددىيەت بولۇپ قالىدۇ. ^[10]

تېخىمۇ چوڭ قۇرۇلمىلىق زىددىيەت ئاۋسترالىيەنىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان ئىتتىپاقداشلىقىدۇر. كائۇس ۋە تۆت تەرەپلىك بىخەتەرلىك دىيالوگى كانبېررانى ھىندى–تىنچ ئوكيان كۈچ تەڭپۇڭلۇقىدا ئامېرىكا ۋە ياپونىيەگە تېخىمۇ زىچ باغلايدۇ. بېيجىڭ بەزىدە ئاۋسترالىيەنىڭ قارارلىرىنى ۋاشىنگتوننىڭ بېسىمى بىلەن چۈشەندۈرۈشكە مايىل. فىلېچېر بولسا بۇنى خىتاينىڭ ئاۋسترالىيەنىڭ ئۆز ئىستراتېگىيەلىك، سىياسىي ۋە جامائەت پىكرى ئامىللىرىنى تۆۋەن مۆلچەرلىگەنلىكىدىن دەپ قارايدۇ. بۇ خاتا ئوقۇش كەلگۈسىدىكى كىرىزىسلارنىڭ ئۆزىگە خاس خەۋپتۇر. ^{[8-بەت] [14-بەت] [18-بەت]}

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، 2026-يىللىق ئاۋسترالىيە جامائەت پىكرى كانبېررانىڭ سىياسىتىنى ئاددىي «ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئارىسىدا تاللاش» دەپ چۈشەندۈرۈشنىڭ بارغانسېرى قىيىنلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. لوۋى راي سىناشتا 61 پىرسەنت ئاۋسترالىيەلىك خىتاينى بىخەتەرلىك تەھدىتىدىن كۆرە ئىقتىسادىي شېرىك دەپ قارىغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە 62 پىرسەنت ئاۋسترالىيەلىك خىتاينىڭ كەلگۈسى 20 يىلدا ئاۋسترالىيەگە ھەربىي تەھدىت بولۇش ئېھتىمالىنى يۇقىرى دەپ باھالىغان. يەنى جامائەت پىكرىمۇ ھۆكۈمەت سىياسىتىگە ئوخشاش ئىككى رېئاللىقنى بىرلا ۋاقىتتا قوبۇل قىلماقتا. ^[5]

بۇ يىللىق راي سىناشتا يەنە بىر تېخىمۇ چوڭ ئۆزگىرىش كۆرۈلدى: ئامېرىكىنىڭ دۇنيادا مەسئۇلىيەتچان ھەرىكەت قىلىشىغا بولغان ئىشەنچ 31 پىرسەنتكە چۈشۈپ، خىتايغا بولغان 28 پىرسەنتلىك ئىشەنچ بىلەن ئارىلىقتىكى پەرق پەقەت ئۈچ نۇقتىغا قالدى. يەنە 51 پىرسەنت قاتناشقۇچى ئاۋسترالىيە ئۈچۈن خىتاي بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ئامېرىكا بىلەن بولغان مۇناسىۋەتتىن مۇھىمراق دەپ قارىدى. بۇ سانلار ئىتتىپاقداشلىقنىڭ يوقىلىۋاتقانلىقىنى ئەمەس، كانبېررانىڭ ئىككى چوڭ كۈچكە قارىتا تېخىمۇ مۇستەقىل ۋە مەنپەئەت مەركەزلىك تىل ئىشلىتىشكە بولغان ئىچكى بېسىمنىڭ ئېشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ^{[6] [12]}

كەلگۈسى: مۇقىملىقنى بۇزىدىغان بەش قۇرۇلمىلىق خەۋپ

بىرىنچى ۋە ئەڭ چوڭ خەۋپ تەيۋەن. فىلېچېرنىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ تەيۋەنگە قارشى كۈچ ئىشلىتىشى مۇناسىۋەتنى ئاددىي دىپلوماتىك سوغۇقلىشىشتىن پۈتۈنلەي باشقا باسقۇچقا يۆتكەيدۇ. ئاۋسترالىيە «بىر خىتاي سىياسىتى»نى ساقلاپ كەلگەن بولسىمۇ، تەيۋەن بوغۇزىدىكى ھەربىي توقۇنۇش ئۇنىڭ ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىقى، رايونلۇق سودا يوللىرى ۋە دۆلەت ئىچى جامائەت پىكرىنى بىرلا ۋاقىتتا سىنايدۇ. لوۋى راي سىناشتا كۆپ ساندىكى ئاۋسترالىيەلىكنىڭ تەيۋەنگە قورال ياردىمى ۋە دېڭىز قامالىنى توسۇشقا ياردەم بېرىشنى قوللىشى بۇ خەۋپنىڭ سىياسىي رېئاللىقىنى كۆرسىتىدۇ. ^{[18-بەت] [5]}

ئىككىنچى خەۋپ، ئامېرىكا–خىتاي رىقابىتىنىڭ تېخىمۇ قاتتىق ئىككى قۇتۇپلۇق تاللاشقا ئايلىنىشىدۇر. ھالقىلىق مىنېرال، سۈنئىي ئەقىل، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، پورت، سانلىق مەلۇمات ۋە ئېنېرگىيە ئۇل ئەسلىھەسىدە ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭ كانبېررادىن بىر-بىرىگە ماس كەلمەيدىغان تەلەپلەرنى كۈچەيتسە، ئاۋسترالىيەنىڭ «ئىككى تەرەپ بىلەن مەنپەئەت بويىچە ئىش كۆرۈش» بوشلۇقى تارىيىدۇ. فىلېچېر بۇنى يېڭى نورماللىقنىڭ ئەڭ مۇھىم سىرتقى خەۋپلىرىدىن بىرى دەپ كۆرسىتىدۇ. ^[19-بەت]

ئۈچىنچى خەۋپ، تىنچ ئوكيان ئاراللىرىدىكى تەسىر رىقابىتى. بۇ رايون ئاۋسترالىيەنىڭ بىۋاسىتە بىخەتەرلىك مۇھىتى، خىتاي ئۈچۈن بولسا دىپلوماتىك، ئۇل ئەسلىھە ۋە بىخەتەرلىك تەسىرىنى كېڭەيتىش مەيدانى. يەرلىك سىياسىي كىرىزىس، بىخەتەرلىك كېلىشىمى ياكى چەت ئەل ھەربىي خادىملىرىنىڭ دائىملىق مەۋجۇتلۇقى كانبېررا–بېيجىڭ رىقابىتىنى بىۋاسىتە يەرلىك توقۇنۇشقا ئايلاندۇرۇشى مۇمكىن. ^{[18-بەت] [19-بەت] [10]}

تۆتىنچى خەۋپ، ئىقتىسادىي بېقىنىشنىڭ يېڭى شەكلى. ئاۋسترالىيە خىتايغا خام ئەشيا ساتىدىغانلىقى ئۈچۈنلا ئەمەس، پاكىز ئېنېرگىيە، باتارېيە، قۇياش ئېنېرگىيەسى، ھالقىلىق مىنېراللارنى پىششىقلاش ۋە يېڭى سانائەت تېخنىكىلىرىدا خىتاي تەمىنات زەنجىرى بىلەن قانداق مۇناسىۋەت قۇرۇش مەسىلىسىگە دۇچ كەلمەكتە. كونا ئىقتىسادىي بېقىنىشنى ئازايتىپ، يېشىل ئىقتىسادتا يېڭى بېقىنىش پەيدا قىلىش كانبېررانىڭ خەتەرنى ئازايتىش سىياسىتىنى ئىچىدىن زەئىپلەشتۈرۈشى مۇمكىن. ^{[15-بەت] [18-بەت] [19-بەت] [11]}

بەشىنچى خەۋپ، ئاۋسترالىيەنىڭ ئىچكى سىياسىي ئىككى پارتىيەلىك ئورتاقلىقىنىڭ بۇزۇلۇشى. خىتاي سىياسىتى سايلامدا «كىم خىتايغا يۇمشاق؟» دېگەن رىقابەتكە ئايلانسا، ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىزچىل سىياسەت يۈرگۈزۈشى قىيىنلىشىدۇ. بېيجىڭمۇ ئاۋسترالىيە ئىچىدىكى پارتىيە، سودا ۋە جەمئىيەت پەرقلىرىنى تېخىمۇ كۆپ سىياسىي كوزىر دەپ كۆرۈشى مۇمكىن. فىلېچېر ئۈچۈن ئىككى پارتىيەلىك ئورتاقلىق خىتايغا قارشى «قاتتىق بولۇش»تىن كۆرە، كانبېررانىڭ قارارىنى مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان ۋە مۇستەقىل قىلىپ تۇرىدىغان مۇھىم ئامىلدۇر. ^[19-بەت]

بۇ خەۋپلەرنىڭ ھەممىسى بىرلا يەكۈنگە باشلايدۇ. ئۇ بولسىمۇ، ئاۋسترالىيە–خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى نۆۋەتتىكى مۇقىملىق ئىشەنچنىڭ نەتىجىسى ئەمەس، بەلكى ئىككى تەرەپنىڭ ئۆزئارا تەننەرخنى تونۇشىنىڭ نەتىجىسىدۇر. شۇڭا ئۇ مۇستەھكەم دوستلۇققا قارىغاندا نازۇك، ئەمما 2017–2022 يىللىرىدىكى ئوچۇق توقۇنۇشقا قارىغاندا تېخىمۇ چىداملىق بولۇشى مۇمكىن. فلېچېرنىڭ «مۇقىملىق نىشان، كاپالەت ئەمەس» دېگەن يەكۈنى دەل بۇ پارادوكسنى ئىپادىلەيدۇ. ^{[18-بەت] [20-بەت]}

خۇلاسە

ئاۋسترالىيەنىڭ نۆۋەتتىكى خىتاي سىياسىتىنى «يۇمشىدى» ياكى «قاتتىقلاشتى» دېگەن بىر ئۆلچەملىك تىل بىلەن باھالاش توغرا ئەمەس. كانبېررا بىرلا ۋاقىتتا خىتاي بىلەن تارىختىكى ئەڭ چوڭ سودا مۇناسىۋىتىنى داۋاملاشتۇرۇۋاتىدۇ، دىپلوماتىك قاناللارنى قايتا قۇرۇۋاتىدۇ، شۇنداقلا مۇداپىئە ئىتتىپاقداشلىقى، ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھە قوغدىشى ۋە تەمىنات زەنجىرىنى كۆپ خىللاشتۇرۇشنى كۈچەيتىۋاتىدۇ. بۇ بىر زىددىيەت ئەمەس. بۈگۈنكى ئوتتۇرا كۈچ دۆلەتلىرىنىڭ چوڭ كۈچلەر رىقابىتى مۇھىتىدىكى ياشاش ئۇسۇلىدۇر. ^{[2] [4] [11]}

بېيجىڭ ئۈچۈنمۇ ئاۋسترالىيە بىرلا رەڭلىك دۆلەت ئەمەس. ئۇ خىتاينىڭ ئېنېرگىيە ۋە خام ئەشيا بىخەتەرلىكى ئۈچۈن مۇھىم تەمىنلىگۈچى، تېخنىكا ۋە مائارىپ جەھەتتىن قىممەتلىك شېرىك. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كائۇس، تۆت تەرەپلىك بىخەتەرلىك دىيالوگى ۋە ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىق تورىنىڭ بىر قىسمى. شۇڭا بېيجىڭنىڭ كانبېررانى يا «دوست» يا «ئامېرىكىنىڭ قولچومىقى» دەپلا كۆرۈشى ئۆزىنىڭ سىياسىي ھېسابىنى خاتالاشتۇرۇشى مۇمكىن. ^{[8-بەت] [14-بەت] [18-بەت] [3]}

بۇ مۇناسىۋەتنىڭ كەلگۈسىدە ئەڭ مۇھىم ئۆلچەم ئىختىلاپنىڭ يوقىلىشى ئەمەس، ئىختىلاپ پەيدا بولغاندا ئىككى تەرەپنىڭ ئۇنى باشقا ساھەلەرنى پۈتۈنلەي ۋەيران قىلماي تۇرۇپمۇ باشقۇرالايدىغان-باشقۇرالمايدىغانلىقىدۇر. 2022-يىلدىن كېيىنكى تەجرىبە شۇنى كۆرسەتتىكى، دىپلوماتىك سۆھبەتنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش سودا ۋە كونسۇل مەسىلىلىرىنى ھەل قىلىشقا شارائىت يارىتىدۇ. بىراق ئۇ تەيۋەن، جەنۇبىي خىتاي دېڭىزى، رايونلۇق كۈچ تەڭپۇڭلۇقى ياكى كىشىلىك ھوقۇق ھەققىدىكى چوڭ پەرقنى يوقىتىپ قويمايدۇ. ^{[14-بەت] [20-بەت] [2] [3] [9]}

شۇڭا فىلېچېرنىڭ دوكلاتىدىن چىقىدىغان تېخىمۇ چوڭ سىياسىي يەكۈن مۇنداق بولىدۇ: ئاۋسترالىيە خىتاي بىلەن مۇناسىۋىتىدە «تاللاش»تىن كۆرە «چەك بەلگىلەش» سىياسىتىگە ئۆتمەكتە. قايسى ساھەدە باغلىنىش پايدا يارىتىدۇ؟ قايسى ساھەدە بېقىنىش سىياسىي خەۋپكە ئايلىنىدۇ؟ قايسى مەسىلىدە قاتتىق تۇرۇش، قايسى مەسىلىدە سۆھبەتنى داۋاملاشتۇرۇش كېرەك؟ مۇشۇ سوئاللارغا ئىزچىل جاۋاب بېرەلىش  بېرەلمەسلىك مۇناسىۋەتنىڭ يېڭى مۇقىملىقىنى ساقلايدىغان ھەقىقىي ئىقتىداردۇر. ^{[15-بەت] [16-بەت] [17-بەت] [20-بەت] [11]}

ئەگەر كانبېررا بۇ تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاپ، سودا مەنپەئەتىنى بىخەتەرلىك ساددىلىقىغا، بىخەتەرلىك ئەندىشىسىنى بولسا ئىقتىسادىي ئۆز-ئۆزىنى يالغۇزلاشتۇرۇشقا ئايلاندۇرۇپ قويماي باشقۇرالىسا، ئاۋسترالىيە–خىتاي مۇناسىۋىتى يېقىن دوستلۇققا ئايلانماي تۇرۇپمۇ ئۇزۇن مۇددەت فۇنكىسىيەسىنى جارى قىلدۇرالايدۇ. ئەمما تەيۋەن كىرىزىسى ياكى ئامېرىكا–خىتاي رىقابىتىنىڭ قۇتۇپلىشىشىدەك چوڭ سىرتقى زەربە بۇ تەڭپۇڭلۇقنى تېزلا بۇزۇۋېتەلەيدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن نۆۋەتتىكى «يېڭى نورماللىق»نىڭ ئەڭ توغرا تەسۋىرى ئىشەنچكە ئەمەس، ئۆزئارا مەنپەئەت ۋە ئۆزئارا ئېھتىياتقا قۇرۇلغان مۇقىملىقتۇر. ^{[19-بەت] [20-بەت] [5] [12]}

مەنبەلەر:

 [1] Graham Fletcher, Australia and China: Embracing while sparring, Lowy Institute, 10 August 2026.

[2] Penny Wong, Press conference, Beijing, China, Australian Minister for Foreign Affairs, 29 April 2026.

[3] Wang Yi Holds China-Australia Foreign and Strategic Dialogue with Australian Foreign Minister Penny Wong, Ministry of Foreign Affairs of the PRC, 29 April 2026.

[4] China country brief, Australian Government Department of Foreign Affairs and Trade, updated 2026.

[5] 2026 Lowy Institute Poll: China — Australians warming again to China as economic partner, 22 June 2026.

[6] 2026 Lowy Institute Poll: Trust in global powers — Australians now wary of both China and the US, 22 June 2026.

[7] Sam Roggeveen and David Vallance, Understanding the Chinese military threat to Australia, Lowy Institute, 14 June 2026.

[8] Penny Wong, Opening remarks, eighth Australia-China Foreign and Strategic Dialogue, 29 April 2026.

[9] Reuters, Australia’s Wong says region faces choice about its response to South China Sea ‘aggression’, 22 July 2026.

[10] Reuters, China missile test deepens Pacific divide over growing militarisation, 11 August 2026.

[11] Penny Wong, AIIA Gala Dinner Keynote Address, Australian Minister for Foreign Affairs, 2025.

[12] 2026 Lowy Institute Poll: Superpower relations — China tipped as most powerful within a decade, 22 June 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.