ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
داۋىد شامباۋنىڭ 2026-يىلى 18-سېنتەبىر ئېلان قىلىنغان «ۋاشىنگتوندىكى ترامپ–شى جىنپىڭ باشلىقلار ئۇچرىشىشىغا بولغان تۆۋەن ئۈمىد» ناملىق ماقالىسىنىڭ مەركىزىي قارىشى ناھايىتى ئېنىق بولۇپ، ئۇنىڭ قارىشىچە، 24-سېنتەبىر ۋاشىنگتوندا ئۆتكۈزۈلمەكچى بولغان ئۇچرىشىشتىن چوڭ سىياسىي بۆسۈش كۈتۈش توغرا ئەمەس، ئۇچرىشىشنىڭ ئەڭ ئەھمىيەتلىك نەتىجىسى، بەلكىم، 2026-يىلى مايدا بېيجىڭدا شەكىللەنگەن نىسپىي مۇقىملىقنى ساقلاپ قېلىشنىڭ ئۆزى بولۇشى مۇمكىن.
بۇ ماقالە تاشقى كۆرۈنۈشتە باشلىقلار ئۇچرىشىشىدىن نېمە چىقىدىغانلىقىنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. ئەمما ئۇنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر مەسىلىسى ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ نۆۋەتتىكى خاراكتېرىدۇر: ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەت يوقالمىغان، ھەتتا كۆپ ساھەدە تېخىمۇ چوڭقۇرلاشقان. شۇنداقتىمۇ، ئىككى تەرەپ رىقابەتنىڭ توختىماي كىرىزىسقا ئايلىنىپ كېتىشىنى خالىمايدۇ. شۇڭا نۆۋەتتىكى مۇناسىۋەتنى «ياراشتۇرۇش»تىن كۆرە، رىقابەتنى باشقۇرۇش دەپ چۈشىنىش تېخىمۇ توغرا.
شامباۋنىڭ تەھلىلىدە تۆۋەن مۆلچەر ئۈمىدسىزلىك ئەمەس. ئەكسىچە، ئۇ نۆۋەتتىكى ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىدە «مۇۋەپپەقىيەت» ئۆلچىمىنىڭ ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ: ئىلگىرى چوڭ كېلىشىم، يېڭى سودا رامكىسى ياكى ئىستراتېگىيەلىك ھەمكارلىق مۇۋەپپەقىيەت دەپ قارالغان بولسا، بۈگۈن جىددىيلىكنى كۈچەيتمەسلىك، سودا ئۇرۇشىنى قايتا قوزغاتماسلىق ۋە بەزى ئالاقە قاناللىرىنى ئوچۇق ساقلاشنىڭ ئۆزىمۇ نەتىجە ھېسابلىنىشى مۇمكىن.
«ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق»:كېلىشىممۇ ياكى پايدىلىق مۇجمەللىكمۇ؟
شامباۋنىڭ ئەڭ مۇھىم كۆزىتىشلىرىدىن بىرى «ئىجابىي ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق» دېگەن ئىبارىنىڭ ئۆزىگە مۇناسىۋەتلىك. 2026-يىلى مايدىكى بېيجىڭ ئۇچرىشىشىدىن كېيىن ئىككى تەرەپ مۇناسىۋەتنى مۇقىملاشتۇرۇشقا مۇشۇ تىل ئارقىلىق سىياسىي مەنە بەرگەن. ئەمما شامباۋ كۆرسەتكەندەك، ئىبارىنىڭ مەنىسى ھەققىدە ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا تولۇق ئورتاق چۈشەنچە يوق.
خىتاي تەرەپ «ئىستراتېگىيەلىك»نى مۇناسىۋەتنىڭ ئومۇمىي رامكىسىغا يېقىن مەنىدە چۈشىنىشكە مايىل؛ ئامېرىكا تەرەپ بولسا ئۇنى سودا، دىپلوماتىيە ياكى بىخەتەرلىكتىكى كونكرېت ساھەلەرگە تېخىمۇ چەكلىك مەنىدە قوللىنىشى مۇمكىن. شۇڭا ئوخشاش ئىبارىنى ئىككى تەرەپنىڭ قوللىنىشى، ئۇلارنىڭ ئوخشاش نەرسىنى كۆزلەۋاتقانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ.
بۇ مۇجمەللىكنىڭ پايدىسىمۇ بار. ئىككى تەرەپ بىر ئومۇمىي سىياسىي فورمۇلانى قوللىنىپ، ئۇنىڭغا ئۆزلىرىگە ماس مەنە بېرەلەيدۇ. بۇ ھالەت ئۇلارغا ئىختىلاپلارنى ۋاقتىنچە بىر چەتكە قايرىپ، مۇناسىۋەتتە «نورماللىق» تەسىراتى يارىتىش ئىمكانى بېرىدۇ. باشقىچە ئېيتقاندا، مۇجمەللىك بۇ يەردە كەمچىلىكلا ئەمەس، بەلكى دىپلوماتىك بوشلۇق يارىتىدىغان قورالمۇ بولالايدۇ.
بىراق بۇنداق فورمۇلانىڭ چەكلىمىسىمۇ ئېنىق. ئەگەر ھەر ئىككى تەرەپ «مۇقىملىق»نى باشقىچە چۈشەنسە، كېيىنكى بىر كىرىزىستا ئۇلارنىڭ بىر-بىرىدىن كۈتىدىغانلىرى تېزلا بىر بىرى بىلەن توقۇنۇشىشى مۇمكىن. شۇڭا شامباۋنىڭ تەھلىلىدىن چىقىدىغان مۇھىم يەكۈن شۇكى، ھازىرقى مۇقىملىق قۇرۇلمىلىق ھەل قىلىشتىن كۆرە، سىياسىي تەڭشەشكە تېخىمۇ يېقىن.
سودا، سىيرەك مىنېراللار ۋە سۈنئىي ئەقىل: چوڭ كېلىشىم ئىمزالاشقاندىن كۆرە، چەكلىك باشقۇرۇش
ماقالىدە سودا مەسىلىسى چوڭ بۆسۈش كۈتۈلمەيدىغان ساھە سۈپىتىدە كۆرسىتىلىدۇ. تاموژنا بېجىدىكى ۋاقىتلىق توختام ئۇزارتىلىشى مۇمكىن، بىراق بۇ ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى سودا رىقابىتىنىڭ ئاساسىي سەۋەبلىرىنىڭ ھەل بولغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ.
سىيرەك مىنېراللار مەسىلىسى تېخىمۇ سەزگۈر. شامباۋنىڭ تەھلىلىدە بۇ ساھە سودا مەسىلىسىدىن ھالقىپ، ئىستراتېگىيەلىك تەمىنات زەنجىرى مەسىلىسىگە ئايلىنىدۇ. چۈنكى بۇ ماتېرىياللار پۇقراۋى تېخنىكىدىن ھەربىي ئۈسكۈنىگىچە كەڭ ساھەگە چېتىلىدۇ. شۇڭا ئىككى تەرەپنىڭ بۇ يەردىكى تالاش-تارتىشى ئەمەلىيەتتە «كىم كىمنىڭ مۇھىم تېخنىكا ۋە سانائەت ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ؟» دېگەن سوئالغا باغلىنىدۇ.
شامباۋ يەنە بېيجىڭدا قۇرۇشقا كېلىشىلگەن سودا ۋە مەبلەغ سېلىش ھەيئەتلىرىنىڭ ئەمەلىي ئىلگىرىلەش قىلالمىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. بۇ مىسال مۇھىم، چۈنكى ئۇ باشلىقلارنىڭ سىياسىي باياناتى بىلەن ئىدارە سىستېمىسىنىڭ كېيىنكى ئىجراسى ئارىسىدا بوشلۇق بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ. باشلىقلار ئۇچرىشىشى مۇناسىۋەتكە يۆنىلىش بېرەلەيدۇ، ئەمما شۇ يۆنىلىشنىڭ سىياسەت، قانۇن ۋە سودا مېخانىزمىغا ئايلىنىشى بولسا تامامەن باشقا باسقۇچ.
شامباۋنىڭ قارىشىچە، سۈنئىي ئەقىل بولسا بىر قەدەر ئالاھىدە ساھە. ئۇنىڭ قارىشىدا، ئىككى تەرەپ بۇ تېمىدا بىر خىل ئورتاق باياناتقا كېلىش ئارقىلىق نىسبەتەن ئاسان دىپلوماتىك نەتىجە يارىتالايدۇ. بۇ قاراشنىڭ لوگىكىسى شۇكى، سۈنئىي ئەقىل رىقابەت ساھەسى بولسىمۇ، بىخەتەرلىك، خاتا ئىشلىتىش ۋە ئىنسانىي خەۋپ توغرىسىدىكى ئومۇمىي تىلدا ئىككى تەرەپكە سىياسىي بوشلۇق بار.
لېكىن بۇ يەردە بىر چەكلىمە بار: سۈنئىي ئەقىلدىكى ئورتاق باياناتنىڭ ئۆزى، تېخنىكا رىقابىتىنى ئازايتىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. شۇڭا بۇنداق نەتىجە يۈز بەرگەن تەقدىردىمۇ، ئۇنى تېخنىكا ساھەسىدىكى «يۇمشاش»تىن كۆرە، خەۋپنى باشقۇرۇشقا قارىتىلغان چەكلىك سىياسىي سىگنال دەپ قاراش تېخىمۇ مۇۋاپىق.
رەسىم ۋە مۇراسىم نېمىشقا ماقالىدە شۇنچە چوڭ ئورۇن تۇتىدۇ؟
شامباۋ ۋاشىنگتون ئۇچرىشىشىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى، ئاقسارايدىكى مۇراسىم، شى جىنپىڭنىڭ قەيەردە تۇرۇشى، نامايىشچىلاردىن قانداق ساقلىنىش، ئاخبارات بىلەن قانداق ئۇچرىشىش قاتارلىق تەپسىلاتلارغا خېلى چوڭ ئورۇن بېرىدۇ. بۇلارنى ئارتۇقچە دىپلوماتىك قىزىقىش دەپ قاراشمۇ مۇمكىن، ئەمما ماقالىنىڭ لوگىكىسىدا بۇ تەپسىلاتلار سىياسىي مەنىگە ئىگە.
بېيجىڭدىكى ئۇچرىشىشنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن يۇقىرى دەرىجىدە كونترول قىلىنغان. ۋاشىنگتوندا بولسا ئۇنداق مۇھىتنى تولۇق قۇرغىلى بولمايدۇ. شۇڭا بۇ ئۇچرىشىشنىڭ «كىم ساھىبخان؟ كىم تەشەببۇسكار؟ كىم ئۆزىگە ئىشىنىدىغان دۆلەتنىڭ رەھبىرىدەك كۆرۈنىدۇ؟» دېگەن سىمۋوللۇق مەنىسىگە تېخىمۇ كۆپ دىققەت قىلىنىدۇ.
لېكىن سىمۋوللۇق كۆرۈنۈش بىلەن كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى بىر نەرسە دەپ قاراشقا بولمايدۇ. بىر باشلىقلار ئۇچرىشىشىدىكى مۇراسىم ياكى مېدىيا كۆرۈنۈشى، ئىككى دۆلەتنىڭ ھەقىقىي ئىقتىسادىي، ھەربىي ۋە تېخنىكا ئىقتىدارىنى ئۆزگەرتمەيدۇ. شامباۋنىڭ بۇ تەرىپىدىكى مۇھاكىمىسى دىپلوماتىيەنىڭ سىمۋوللۇق قىممىتىنى ياخشى كۆرسىتىدۇ، ئەمما ئۇنى كۈچنىڭ ئۆزى بىلەن ئارىلاشتۇرماسلىق زۆرۈر.
شامباۋنىڭ «شى ئۈستۈن، ترامپ ئارقىدا» رامكىسىغا قانداق قاراش كېرەك؟
ماقالىنىڭ ئەڭ مۇنازىرىلىك قىسمى ئاخىرقى بۆلەك. شامباۋ شى جىنپىڭنى دىپلوماتىك جەھەتتىن «يۇقىرى دولقۇندا»، ترامپنى بولسا ئىران ئۇرۇشى، ئىتتىپاقداشلار بىلەن جىددىيلىك ۋە ئىچكى سىياسىي بېسىم سەۋەبىدىن «ئارقىدا» دەپ تەسۋىرلەيدۇ.
بۇنى دەلىللەنگەن ئوبيېكتىپ كۈچ ئۆلچىمىدىن كۆرە، ئاپتورنىڭ نۆۋەتتىكى دىپلوماتىك مۇھىت ھەققىدىكى باھاسى دەپ ئوقۇش كېرەك. چۈنكى دۆلەت رەھبىرىنىڭ باشلىقلار ئۇچرىشىشىغا كىرگەندىكى ئورنىنى پەقەت تاشقى سەپەر، ئىچكى سىياسىي بېسىم ياكى مېدىيا رەسىمى بىلەن ئۆلچەش مۇمكىن ئەمەس. شامباۋنىڭ بۇ رامكىسىنىڭ كۈچلۈك تەرىپى، باشلىقلارنىڭ پەقەت ئىككى تەرەپلىك كۈنتەرتىپ بىلەنلا ئۇچراشمايدىغانلىقىنى ئەسكەرتىشىدۇر. ھەر بىر رەھبەر ئۆزىنىڭ ئىچكى سىياسىتى، ئىقتىسادىي ھالىتى، باشقا ئۇرۇش ۋە ئىتتىپاقداش مۇناسىۋەتلىرىنى ئۈستىگە ئېلىپ ئۈستەلگە كېلىدۇ. بۇ ئارقا كۆرۈنۈش ئۇلارنىڭ مۇرەسسە قىلىش ئىقتىدارى ۋە سىياسىي سىگناللىرىغا تەسىر قىلالايدۇ.
لېكىن «كىم ئۈستۈن؟» دېگەن ھۆكۈمنى ماقالىنىڭ ئاساسىي نەتىجىسىگە ئايلاندۇرۇش ئانالىزنى ئاددىيلاشتۇرۇپ قويىدۇ. ترامپنىڭ باشقا ساھەلەردە سىياسىي بېسىمغا دۇچ كېلىشى، خىتاي بىلەن سۆھبەتتە ئاپتوماتىك ھالدا ئاجىز ئورۇنغا چۈشۈپ قالغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. شۇنىڭدەك خىتاينىڭ تاشقى دىپلوماتىيە پائالىيىتىمۇ بېيجىڭنىڭ سودا، تېخنىكا ياكى ئىچكى ئىقتىسادىي مەسىلىلىرىنى يوق قىلىۋەتمەيدۇ. شۇڭا شامباۋنىڭ بۇ قىسمىنى «كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ ھۆكۈمى»دىن كۆرە، ئۇچرىشىشتىن ئىلگىرىكى سىياسىي پىسخولوگىيە ۋە دىپلوماتىك كەيپىيات ھەققىدىكى قاراش دەپ ئوقۇش تېخىمۇ مۇۋاپىق.
تۆۋەن ئۈمىدنىڭ ئۆزى بىر ئىستراتېگىيەمۇ؟
ماقالىنىڭ ئەڭ چوڭقۇر يەكۈنى، بەلكىم، ئۇ بىۋاسىتە دېمىگەن بىر نۇقتىدا. تۆۋەن ئۈمىدنىڭ ئۆزى ئىككى تەرەپ ئۈچۈن پايدىلىق بولۇشى مۇمكىن. چوڭ نەتىجە ۋەدە قىلىنمىسا، كىچىك بىر كېلىشىممۇ مۇۋەپپەقىيەت دەپ كۆرسىتىلىدۇ. چوڭ كېلىشىم بولمىسا، ئۇچرىشىش مەغلۇپ بولدى دېگەن بېسىممۇ تۆۋەن بولىدۇ.
بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ۋاشىنگتون ئۇچرىشىشىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋەزىپىسى «مەسىلىلەرنى ھەل قىلىش؟» ئەمەس، بەلكى ئۇلارنى كونترول قىلىنىدىغان ھالەتتە ساقلاش بولۇشى مۇمكىن. سودا، سىيرەك مىنېراللار، سۈنئىي ئەقىل، ھەربىي ئالاقە ۋە قانۇن ئىجرا قىلىش قاتارلىق ساھەلەردە چوڭ ھەل قىلىش بولمىسىمۇ، ئالاقە مېخانىزملىرىنىڭ داۋام قىلىشىنىڭ ئۆزى ئىككى تەرەپكە ۋاقىت بېرىدۇ.
بۇ، ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ نۆۋەتتىكى باسقۇچىنى چۈشەندۈرىدىغان مۇھىم نۇقتا: ئىككى دۆلەت رىقابەتنى ئاخىرلاشتۇرۇشقا تەييار ئەمەس، ئەمما رىقابەتنىڭ ھەر ۋاقىت كىرىزىسقا ئايلىنىشىنىڭمۇ ئالدىنى ئالماقچى. شۇڭا شامباۋنىڭ «تۆۋەن ئۈمىد» دېگەن ھۆكۈمىنى پاسسىپ مەنىدىلا چۈشەنمەسلىك كېرەك. ئەگەر ئۇچرىشىش يېڭى سودا ئۇرۇشىنى توسىسا، سىيرەك مىنېرال مەسىلىسىنى ۋاقتىنچە باشقۇرۇپ تۇرسا، ھەربىي ئالاقىنى قايتا جانلاندۇرسا ياكى سۈنئىي ئەقىل توغرىسىدا خەۋپنى چەكلەيدىغان بىر ئورتاق تىل ياراتسا، بۇلارنىڭ ھېچبىرى تارىخىي بۆسۈش بولمايدۇ، لېكىن نۆۋەتتىكى مۇناسىۋەت شارائىتىدا ئۇلار ئەھمىيەتسىز نەتىجىمۇ ئەمەس.
يەكۈن
شامباۋنىڭ ماقالىسى باشلىقلار ئۇچرىشىشىنى «چوڭ كېلىشىم بولامدۇ؟» دېگەن ئاددىي سوئالدىن چىقىرىپ، «ئىككى چوڭ كۈچ رىقابەتنى قانچىلىك باشقۇرالايدۇ؟» دېگەن تېخىمۇ مۇھىم سوئالغا يۆتكەيدۇ. ماقالىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تەرىپى دەل شۇ.
ئۇچرىشىشتا تاموژنا بېجى توختامى ئۇزارتىلىشى، سىيرەك مىنېراللار ھەققىدە چەكلىك مۇرەسسە بولۇشى، سودا ياكى ھەربىي ئالاقە مېخانىزملىرى قايتا جانلىنىشى مۇمكىن. ئەمما شامباۋنىڭ تەھلىلىگە ئاساسەن، بۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ئامېرىكا–خىتاي رىقابىتىنىڭ ئاساسىي قۇرۇلمىسىنى ئۆزگەرتمەيدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن، ۋاشىنگتون ئۇچرىشىشىنىڭ ئەڭ توغرا ئۆلچىمى بىرلەشمە باياناتتىكى سۆزلەرنىڭ قانچىلىك چوڭ ئىكەنلىكى ئەمەس. تېخىمۇ مۇھىمى، مايدىكى مۇقىملاشتۇرۇشنىڭ داۋام قىلالايدىغان-قىلالمايدىغانلىقى، ئىختىلاپلارغا باشقۇرۇش مېخانىزمى قۇرۇلامدۇ؟ ئىككى تەرەپ رىقابەتنىڭ ئۆزىنى توقۇنۇشقا ئايلاندۇرماسلىق ئۈچۈن يېتەرلىك سىياسىي ئىرادە كۆرسىتەلەمدۇ؟
شامباۋ يۇقىرى ئۈمىد كۈتمەسلىكنى تەشەببۇس قىلىدۇ. ئەمما ئۇنىڭ مۇھاكىمىسىنىڭ ئىچكى لوگىكىسىغا قارىغاندا، دەل شۇ تۆۋەن ئۈمىد بۈگۈنكى ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىدە ئەڭ رېئال سىياسىي ئۆلچەم بولۇشى مۇمكىن.
مەنبە»
Shambaugh, David. “Low Expectations for the Trump-Xi Summit in Washington.” China-US Focus, September 18, 2026. https://www.chinausfocus.com/foreign-policy/low-expectations-for-the-trump-xi-summit-in-washington
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
