ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئوتتۇرىسىدىكى يېقىنقى يۇمشاشنى ئادەتتىكى دىپلوماتىك يارىشىش دەپ چۈشەندۈرۈش ئاسان. دونالد ترامپ شى جىنپىڭغا ئوچۇق-ئاشكارا ھۆرمەت بىلدۈردى، ئىككى دۆلەتنىڭ مۇناسىۋىتىنى دۇنيانى بىرلىكتە يېتەكلەيدىغان چوڭ دۆلەتلەر مۇناسىۋىتى سۈپىتىدە تەسۋىرلىدى، تەيۋەن ۋە تېخنىكا چەكلىمىسى قاتارلىق بېيجىڭ سەزگۈر دەپ قارايدىغان مەسىلىلەردە ئىلگىرىكى ئامېرىكا رەھبەرلىرىدىن پەرقلىق سۆزلەرنى قىلدى. ئەمما بېيجىڭ بۇ ئىشارىلەرگە كەڭ كۆلەملىك يول قويۇش، چوڭ سودا كېلىشىمى ياكى ئورتاق خەلقئارالىق كۈن تەرتىپى بىلەن جاۋاب قايتۇرمىدى. كۆرۈنۈشتە زىددىيەتلىك بۇ ھالەت، ئەمەلىيەتتە خىتاي بىلەن ئامېرىكىنىڭ نۆۋەتتىكى رىقابەت لوگىكىسىنى ئېچىپ بېرىدۇ. ھەر ئىككى تەرەپ مۇناسىۋەتنى ياخشىلاشتىن بۇرۇن، كېيىنكى بېسىمغا تاقابىل تۇرالايدىغان ئىقتىدار توپلاش ئۈچۈن ۋاقىت سېتىۋالماقتا.
Brookings Institution خىتاي مەركىزىنىڭ مۇدىرى رىيان خاس 2026-يىلى 9-سېنتەبىر ئېلان قىلغان « بېيجىڭ نېمە ئۈچۈن ترامپنىڭ يەمچۈكىنى يۇتمايدۇ؟» ناملىق ماقالىسىدە بۇ ۋەزىيەتنى «بىئارام تىنچلىق» دەپ شەرھلەيدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ترامپنىڭ مۇرەسسەچان سۆزلىرىگە قارىماي، خىتاي رەھبەرلىرى ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتنى ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ ئۆزگەرمىگەن ئاساسىي خۇسۇسىيىتى دەپ قاراۋاتىدۇ. بېيجىڭنىڭ نىشانى ترامپ بىلەن تارىخىي بۆسۈش ھاسىل قىلىش ئەمەس، كەلگۈسىدىكى ئامېرىكا بېسىمىغا تاقابىل تۇرۇش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن بوشلۇق يارىتىشتۇر. بۇ باھا نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى چۈشىنىشتە كۈچلۈك باشلىنىش نۇقتىسى بىلەن تەمىنلەيدۇ. بىراق ئۇنى تولۇقلاش ئۈچۈن «ۋاقىت زادى كىمنىڭ تەرىپىدە؟»، «مۇقىملىق نېمىگە خىزمەت قىلىۋاتىدۇ؟» ۋە «ئۆزئارا بېقىنىش ئازايغانسېرى توقۇنۇش خەۋپى تۆۋەنلەمدۇ؟» دېگەن سوئاللارنى سوراش كېرەك.[1]
بۇ ماقالىنىڭ ئاساسىي ھۆكۈمى شۇكى، ھازىرقى يۇمشاش خىتاي–ئامېرىكا رىقابىتىنىڭ توختىغانلىقىنى ئەمەس، رىقابەت ئۇسۇلىنىڭ ئۆزگەرگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. تاموژنا بېجى، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، سۈنئىي ئەقىل، سىيرەك مىنېراللار، پۇل-مۇئامىلە ۋە ھەربىي ئىتتىپاقداشلار رىقابەتنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك مەيدانىغا ئايلاندى. ترامپ بىلەن شىنىڭ شەخسىي ئالاقىسى بۇ قۇرۇلمىنى يوق قىلمايدۇ، ئۇ پەقەت ئىككى تەرەپكە ئۆز ئاجىزلىقلىرىنى ياماش ئۈچۈن ۋاقىتلىق سىياسىي ئۆگزە يارىتىدۇ. شۇڭا نۆۋەتتىكى تىنچلىقنى يارىشىشتىن كۆرە، «رىقابەتچان ئۇرۇش توختىتىش» دەپ ئاتاش تېخىمۇ توغرا.
مۇلايىم سۆزلەرنىڭ ئاستىدىكى قاتتىق رىقابەت
2026-يىلى مايدا بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن ترامپ–شى ئۇچرىشىشى ئىككى تەرەپنىڭ بىر ۋەقەنى قانداق پەرقلىق سىياسىي مەنىگە ئىگە قىلغانلىقىنى كۆرسەتتى. خىتاي تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ رەسمىي باياناتىدا شى جىنپىڭ «ئىجابىي ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق»نى مۇناسىۋەتنىڭ يېڭى رامكىسى دەپ تونۇشتۇردى ۋە بۇ رامكىنى رىقابەتنى مۇۋاپىق دائىرىدە تۇتۇش، ئىختىلاپلارنى باشقۇرۇش ۋە مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان تىنچلىقنى ساقلاش بىلەن چۈشەندۈردى. باياناتتا تەيۋەن مەسىلىسى مۇناسىۋەتتىكى «ئەڭ مۇھىم مەسىلە» دەپ كۆرسىتىلىپ، ئامېرىكىنىڭ ئىنتايىن ئېھتىياتچان بولۇشى تەلەپ قىلىندى. ترامپ بولسا شىنى «ئۇلۇغ رەھبەر»، خىتاينى «ئۇلۇغ دۆلەت» دەپ تەرىپلەپ، ئۆزىنىڭ شى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى نەتىجە يارىتىدىغان شەخسىي كاپالەت سۈپىتىدە كۆرسەتتى.[2]
بۇ ئىككى خىل تىلنىڭ پەرقى مۇھىم. ترامپ سىياسەتنى رەھبەرلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئىشەنچ، ھۆرمەت ۋە سودا قىلىش ئىقتىدارى ئارقىلىق چۈشىنىدۇ. بېيجىڭنىڭ بايانى بولسا شەخسىي دوستلۇقتىن كۆرە، مۇناسىۋەتنىڭ قائىدىسىنى كىمنىڭ ئىپادىلىرى بەلگىلەيدىغانلىقىغا ئەھمىيەت بېرىدۇ. «ئىجابىي ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق» بېيجىڭ ئۈچۈن ياخشىلىق نىيىتىنى ئىپادىلەيدىغان بىتەرەپ سۆز ئەمەس. ئۇ ئامېرىكىنىڭ خىتاينىڭ ھاكىمىيەت تۈزۈمىنى ئۆزگەرتىش، تەرەققىيات يولىنى چەكلەش ياكى تەيۋەن مەسىلىسىنى بېسىم ۋاسىتىسى قىلىشتىن ۋاز كېچىشى كېرەك، دېگەن سىياسىي تەلەپنى يۇمشاق تىلدا ئوراپ ئىپادىلەپ بېرىدۇ.
خىتاينىڭ شىغا يېقىن ئىستراتېگىيە مۇھىتىدىمۇ رىقابەتنىڭ ئۇزاق داۋاملىشىدىغانلىقى ھەققىدە ئوچۇق تونۇش مەۋجۇت. چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئالىملىرى يەن شۆتوڭ بىلەن سۈن شۆفېڭ 2026-يىلى ئېلان قىلغان ماقالىسىدە، بېيجىڭ بىلەن ۋاشىنگتوننىڭ يەنە ئۇزۇن مۇددەت بىر-بىرىنى ئاساسلىق ئىستراتېگىيەلىك تەھدىت دەپ قارايدىغانلىقىنى، قائىدە ۋە تېخنىكا ئۆلچىمى ئۈستىدىكى رىقابەتنىڭ ئۈچىنچى دۆلەتلەرنى تاللاشقا قىستايدىغانلىقىنى يازدى. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، خىتاي ئامېرىكا قۇرغان خەلقئارا تەرتىپنى پۈتۈنلەي يىقىتىشنى ئەمەس، ئۆزىنىڭ ۋە يەرشارى جەنۇبىنىڭ تەسىرىنى ئاشۇرىدىغان شەكىلدە ئۆزگەرتىشنى نىشان قىلىدۇ. بۇ قاراش بېيجىڭنىڭ ترامپقا بولغان ئېھتىياتچانلىقىنى ئاددىي شەخسىي سوغۇقلۇق ئەمەس، خەلقئارا تەرتىپنىڭ كەلگۈسىگە دائىر ئۇزاق مۇددەتلىك ھېسابنىڭ بىر قىسمى دەپ چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدۇ.[3]
شۇڭا ترامپنىڭ بېسىمنى ئازايتىشى بېيجىڭ ئۈچۈن قىممەتلىك بولسىمۇ، يېتەرلىك ئەمەس. خىتاي رەھبەرلىرى بىر ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ سۆزىنى ئامېرىكا دۆلىتىنىڭ مەڭگۈلۈك ئىستراتېگىيەسى دەپ قوبۇل قىلمايدۇ. پارلامېنتتىكى ئىككى پارتىيەنىڭ خىتايغا بولغان قاتتىق پوزىتسىيەسى، دۆلەت بىخەتەرلىك ئاپپاراتىنىڭ تېخنىكا رىقابىتى، كارخانىلارنىڭ تەمىنلەش زەنجىرىنى قايتا ئورۇنلاشتۇرۇشى ۋە ئاسىيا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ بىخەتەرلىك ئەندىشىسى ترامپنىڭ شەخسىي خاھىشىدىن ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدۇ. بېيجىڭنىڭ مەسىلىسى ترامپنىڭ بۈگۈن نېمە دېگەنلىكى ئەمەس، ۋاشىنگتوننىڭ ئەتىكى پىرېزىدېنت دەۋرىدە نېمە قىلالايدىغانلىقىدۇر.
بېيجىڭنىڭ جاۋاب قايتۇرۇشقا ئالدىرىماسلىقى
دىپلوماتىيەدە بىر تەرەپ قارشى تەرەپ ئاللىقاچان ئۆزى ئېرىشمەكچى بولغان نەرسىلەرنىڭ بىر قىسمىنى بېرىپ بولغان دەپ قارىسا، قوشۇمچە يول قويۇشنىڭ سەۋەبى ئازىيىدۇ. ترامپنىڭ تەيۋەن توغرىسىدىكى مۈجمەل سۆزلىرى، كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىسىنى ئارقا سەپكە سۈرۈشى، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ قىممىتىگە شۈبھە بىلەن قارىشى ۋە بەزى تېخنىكا ئېكسپورتلىرىدا سودا پايدىسىنى بىخەتەرلىك چەكلىمىسىدىن ئۈستۈن قويۇشى بېيجىڭنىڭ بىر قىسىم كونا ئارزۇلىرىغا ماس كېلىدۇ. خىتاينىڭ بۇنىڭ بەدىلىگە چوڭ يول قويۇشى ترامپنىڭ قىلىۋاتقان ئىشى ئۈچۈن ئىككى قېتىم ھەق تۆلىشىگە ئوخشاپ قالىدۇ.
بېيجىڭنىڭ ئىككىنچى ھېسابى ترامپنىڭ كېلىشىملىرىنىڭ داۋاملىشىدىغانلىقىغا بولغان گۇماندۇر. ترامپنىڭ بىرىنچى ۋە ئىككىنچى ھۆكۈمەت دەۋرىدىكى تاموژنا سىياسىتى، تەھدىت بىلەن ماختاشنى تېز ئالماشتۇرۇشى ۋە سودا كېلىشىمىنى ئىچكى سىياسىي نەتىجە سۈپىتىدە كۆرسىتىشكە مايىللىقى خىتاي تەرەپكە بىر ساۋاق بەردى: شەخسىي مۇناسىۋەت كەسكىن ئۆزگىرىشنى كېچىكتۈرەلەيدۇ، ئەمما ئۇنى چەكلىيەلمەيدۇ. شۇڭا بېيجىڭ ترامپنىڭ ئابرۇيىنى بىۋاسىتە زەخىملەندۈرۈشتىن ساقلىنىشى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇنىڭغا ئىستراتېگىيەلىك باھادا قىممەتلىك سوۋغات بەرمەسلىكى مۇمكىن.
بۇ ئېھتىياتچانلىقنىڭ ئۈچىنچى مەنبەسى خىتاينىڭ نىسپىي كۈچىگە بولغان ئىشەنچ. 2025-يىلدىكى سودا توقۇنۇشىدا ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئاخىرىدا يېڭى باج ۋە سىيرەك مىنېراللارغا قويۇلىدىغان چەكلىمىلەرنى ۋاقىتلىق توختىتىدىغان رامكىغا كەلدى. ئەمما بۇ كېلىشىمنىڭ ئەھمىيىتى مەسىلىلەرنى ھەل قىلغانلىقىدا ئەمەس، ھەر ئىككى تەرەپنىڭ قارشى تەرەپنىڭ جاۋاب بېرىش ئىقتىدارىنى ئېتىراپ قىلغانلىقىدا ئىدى. خىتاينىڭ دۇنيا بويىچە سىيرەك مىنېراللار ۋە ماگنىتلارنى پىششىقلاشتىكى 90 پىرسەنتتىن ئارتۇق ئۈلۈشى ۋاشىنگتونغا باجنىڭ بىر تەرەپلىك قورال ئەمەسلىكىنى كۆرسەتتى.[4]
لېكىن بۇ ئىشەنچنى «خىتاي ئۆزىنى غەلىبە قىلدى دەپ قارايدۇ» دېگەن ئاددىي ھۆكۈمگە قىستۇرۇپ قويۇش خاتا. بېيجىڭنىڭ قاتتىق پوزىتسىيەسى كۈچ بىلەن ئاجىزلىقنىڭ بىرلا ۋاقىتتا مەۋجۇت بولۇشىدىن كېلىدۇ. چوڭ سانائەت ئىقتىدارى، يەرشارى سودىسىدىكى مەركىزىي ئورۇن ۋە دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي بايلىقنى تېز سەپەرۋەر قىلىش كۈچى ھەقىقەتەن ئىشەنچ بېرىدۇ. ھالبۇكى، ئۆي-مۈلۈك كىرىزىسى، يەرلىك ھۆكۈمەت قەرزى، ئىچكى ئېھتىياجنىڭ ئاجىزلىقى، ياشلار ئىشسىزلىقى ۋە نوپۇسنىڭ قېرىشى بولسا مۇرەسسەنى سىياسىي جەھەتتە خەتەرگە ھامىلىدار قىلىدۇ. دۆلەت ئىچىدە «تاشقى بېسىمغا باش ئەگدى» دەپ كۆرۈنۈش خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ مىللەتچىلىككە تايانغان قانۇنىيلىقىغا زىيان يەتكۈزەلەيدۇ.
ئىككى دۆلەتنىڭ ئوخشىمايدىغان ۋاقىت سائىتى
رىيان خاسنىڭ «بېيجىڭ ۋاقىت سېتىۋېلىۋاتىدۇ» دېگەن كۆزىتىشى توغرا، ئەمما ۋاقىتنىڭ ئۆزى خىتاينىڭ تەبىئىي ئىتتىپاقدىشى ئەمەس. خىتاي ئۈچۈن ۋاقىت بىر تەرەپتىن يۇقىرى تېخنىكا، ھەربىي ئىقتىدار، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە تەمىنلەش زەنجىرىدە ئۆز كۈچىگە تايىنىش پۇرسىتىنى بېرىدۇ. يەنە بىر تەرەپتىن، ۋاقىت نوپۇس قېرىشى، ئىشچى كۈچىنىڭ ئازىيىشى، قەرزنىڭ توپلىنىشى ۋە ئىقتىسادنىڭ ئاستىلىشىنىمۇ تېزلىتىدۇ. 2026-يىلى ئىككىنچى پەسىلدە خىتاينىڭ ئىقتىسادىي ئېشىشى 4.3 پىرسەنتكە چۈشۈپ، ئۈچ يىلدىن كۆپرەك ۋاقىتتىكى ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەگە يەتتى؛ بېيجىڭ 800 مىليارد يۈەنلىك يېڭى سىياسەت خاراكتېرلىك مەبلەغ قورالى ئارقىلىق مەبلەغ سېلىشنى قوزغىتىشقا ئۇرۇندى. بۇ سانلار خىتاينىڭ يىمىرىلىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتمەيدۇ، ئەمما «كۈتۈشنىڭ ھەقسىز» ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ.[5]
ئامېرىكىنىڭمۇ ئۆزىگە خاس ۋاقىت بېسىمى بار. ۋاشىنگتون سىيرەك مىنېراللارنى پىششىقلاش، ماگنىت ئىشلەپچىقىرىش، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، دورا خام ئەشياسى ۋە مۇداپىئە سانائىتىدە يېڭى ئىقتىدار قۇرۇش ئۈچۈن يىللارغا موھتاج. بۇ جەريان پەقەت مەبلەغ بىلەن ئەمەس، سىياسەتنىڭ ھۆكۈمەتلەر ئارىسىدا ئىزچىل داۋاملىشىشى بىلەن مۇمكىن بولىدۇ. ترامپنىڭ ئىتتىپاقداشلارغا تاموژنا بېجى قويۇشى ياكى كۆپ تەرەپلىك ئورگانلارغا بولغان ئىشەنچنى ئاجىزلىتىشى خىتايغا قارشى تەمىنلەش زەنجىرى قۇرۇش ئۈچۈن زۆرۈر بولغان سىياسىي كاپىتالنى تۈگىتىدۇ.
دېمەك، ئىككى دۆلەت بىرلا سائەت بىلەن مۇسابىقىلىشىۋاتقىنى يوق. بېيجىڭنىڭ سائىتى سانائەت ۋە تېخنىكا ئىقتىدارىنىڭ ئېشىشى بىلەن نوپۇس ۋە قەرز بېسىمىنىڭ كۈچىيىشى ئوتتۇرىسىدا ئىشلەيدۇ. ۋاشىنگتوننىڭ سائىتى بولسا تېخنىكا ئۈستۈنلۈكى ۋە ئىتتىپاقداشلار تورىنى ساقلاش بىلەن سىياسىي تۇراقسىزلىق ۋە ئىچكى قۇتۇپلىشىش ئوتتۇرىسىدا ئىشلەيدۇ. قايسى تەرەپنىڭ ۋاقتى تېخىمۇ كۆپ ئىكەنلىكىنى بىرلا ئىقتىسادىي كۆرسەتكۈچ بىلەن ئۆلچەش مۇمكىن ئەمەس. ھەل قىلغۇچ مەسىلە قايسى تەرەپنىڭ ۋاقىتنى ئىسلاھات، يېڭىلىق ۋە چىدامچانلىققا ئايلاندۇرالايدىغانلىقىدۇر.
شى جىنپىڭنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى ھاكىمىيەت مۇستەھكەملەش ھەرىكىتىمۇ بۇ سائەتنىڭ بىر قىسمى. خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىدىكى كەڭ تازىلاشلار قىسقا مۇددەتتە قوماندانلىق سىستېمىسى، ئەخلاق ۋە قارار چىقىرىشقا زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن. خەلقئارا ئىستراتېگىيەلىك تەتقىقات ئىنستىتۇتىنىڭ 2026-يىللىق باھاسىغا ئاساسلانغان خەۋەرلەردە، مەركىزىي ھەربىي كومىتېتتىكى بوش ئورۇنلارنىڭ ئارمىيە قوماندانلىقىدا ئېغىر كەمتۈكلۈك پەيدا قىلغانلىقى، ئەمما ھەربىي زامانىۋىلاشتۇرۇشنىڭ داۋاملىشىدىغانلىقى كۆرسىتىلدى. بۇ يەردىكى زىددىيەت شۇكى، ساداقەتنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلغان تازىلاش تۈزۈمنىڭ كونترولىنى ئاشۇرۇش بىلەن بىرگە، تۆۋەن قاتلامدىكى مەسئۇللارنىڭ تەشەببۇسكارلىقىنى ئاجىزلىتىدۇ.[6]
شۇڭا بېيجىڭنىڭ چوڭ دىپلوماتىك تەۋەككۈلچىلىكتىن ئۆزىنى تارتىشى پەقەت ئامېرىكىغا ئىشەنمەسلىكتىن ئەمەس. شىنىڭ 2027-يىللىق پارتىيە قۇرۇلتىيىدىن بۇرۇن دۆلەت ئىچىدىكى خادىملارنى ئورۇنلاشتۇرۇش، ئىقتىسادىي ئىشەنچنى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە ئارمىيەنى قايتا تەرتىپكە سېلىشقا ئەھمىيەت بېرىشى يۇقىرى ئېھتىمال. رەھبەرلىك دىققىتى ئىچكى مەسىلىلەرگە بۆلۈنگەن، بىيۇروكراتلار خاتا قەدەم تاشلاشتىن قورقىدىغان شارائىتتا، چوڭ كېلىشىم تۈزۈشتىن كۆرە ھازىرقى ھالەتنى ساقلاش بىخەتەر تاللاشقا ئايلىنىدۇ.
سودا ئازايدى، ئەمما بېقىنىش تۈگىمىدى
ترامپنىڭ سودا سىياسىتى بىر كۆرۈنەرلىك نەتىجە ياراتتى. ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكى بىۋاسىتە سودا زور دەرىجىدە ئازايدى. ئامېرىكا سودا ۋەكىللىك ئىشخانىسىنىڭ سانلىق مەلۇماتىغا قارىغاندا، ئىككى دۆلەتنىڭ مال ۋە مۇلازىمەت سودىسى 2025-يىلى 494.6 مىليارد دوللار بولۇپ، ئالدىنقى يىلدىكىدىن 25.1 پىرسەنت تۆۋەنلىگەن، ئامېرىكىنىڭ خىتاي بىلەن بولغان مال سودا قىزىل رەقىمىمۇ 31.8 پىرسەنت ئازايغان. بۇ سانلار تاموژنا بېجىنىڭ سودا يۆنىلىشىنى ئۆزگەرتەلەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.[7]
لېكىن سودا چېگرا خاتىرىسى بىلەن تەمىنلەش زەنجىرى بىر نەرسە ئەمەس. پېتېرسون خەلقئارا ئىقتىساد ئىنىستىتۇتىنىىڭ (Peterson Institute for International Economics)نىڭ قوشۇلما قىممەت ئانالىزىغا قارىغاندا، خىتاينىڭ ئامېرىكا ئومۇمىي ئىمپورتلىرىدىكى بىۋاسىتە ئۈلۈشى 2017-يىلدىكى تەخمىنەن 18 پىرسەنتتىن 2024-يىلى 11 پىرسەنتكە چۈشكەن. ئەمما ئامېرىكا ئىمپورتلىرى ئىچىدىكى خىتايدا يارىتىلغان قوشۇلما قىممەتنىڭ ئۈلۈشى ئوخشاش مەزگىلدە 17.7 پىرسەنتتىن پەقەت 15.4 پىرسەنتكە چۈشكەن. خىتاي زاپچاسلىرى ۋە ماتېرىياللىرى ۋىيېتنام، مېكسىكا ۋە باشقا ئۈچىنچى دۆلەتلەردە قۇراشتۇرۇلغان مەھسۇلاتلار ئارقىلىق ئامېرىكا بازىرىغا كىرىشنى داۋاملاشتۇرغان.[8]
بۇ پەرق تاموژنا بېجىنىڭ سىياسىي غەلىبە بىلەن ئىقتىسادىي ئۆزگىرىشنى ئاسانلا ئارىلاشتۇرۇۋېتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بىۋاسىتە سودا قىزىل رەقىمىنى ئازايتىش ئامېرىكىنىڭ خىتاي سانائەت ئېكولوگىيەسىگە بولغان بېقىنىشىنى شۇ مىقداردا ئازايتمايدۇ. ئەگەر زاپچاس، خام ئەشيا ۋە ئارىلىق مەھسۇلاتلارنىڭ ئەسلى مەنبەسى ئۆزگەرمىسە، سودا يولىنىڭ ئۆزگىرىشى خەتەرنى پەقەت يوشۇرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئۈچىنچى دۆلەتلەرگە ئىشلەپچىقىرىش يۆتكەش ئۇلارغا يېڭى مەبلەغ ۋە خىزمەت پۇرسىتى يارىتىپ، تەمىنلەش زەنجىرىنى تەدرىجىي كۆپ مەنبەلىك قىلالايدۇ. شۇڭا نەتىجىنى «تاموژنا بېجى مەغلۇپ بولدى» ياكى «ئاجرىلىش ئىشقا ئاشتى» دېگەن ئىككى ئاددىي ھۆكۈمنىڭ بىرىگە قىستۇرۇش توغرا ئەمەس.
بۇ يەردە بېيجىڭنىڭ كۈتۈش ئىستراتېگىيەسى يەنە كۆرۈنىدۇ. خىتاي ئامېرىكا بازىرىغا بىۋاسىتە ئېكسپورتنى ساقلاپ قېلىشقىلا ئەمەس، ئۆزىنىڭ سانائەت مەزمۇنىنى باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئېكسپورتىغا سىڭدۈرۈشكە، يەرشارى جەنۇبىدا بازار كېڭەيتىشكە ۋە دۆلەت ئىچىدىكى تېخنىكا ئىشلەپچىقىرىشىنى تولۇقلاشقا تىرىشىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە باجنىڭ زەربىسىنى بىكار قىلمايدۇ، ئەمما ئۇنى بىر قېتىملىق ھەل قىلغۇچ زەربە بولۇشتىن توسۇپ قالىدۇ.
تېخنىكا ۋە خام ئەشيا رىقابىتى
ترامپنىڭ شىغا بولغان يۇمشاق سۆزلىرىنىڭ ئاستىدا، ئامېرىكىنىڭ رەسمىي تېخنىكا ئىستراتېگىيەسى ئوچۇق-ئاشكارا ئۈستۈنلۈككە قۇرۇلغان. ئامېرىكىنىڭ 2025-يىللىق سۈنئىي ئەقىل ھەرىكەت پىلانى سۈنئىي ئەقىلنى يەرشارى ھۆكۈمرانلىقى ئۈچۈن بولۇۋاتقان مۇسابىقە دەپ بېكىتتى. ئامېرىكا سىستېمىسى، كومپيۇتېر قاتتىق دېتالى ۋە ئۆلچىمىنىڭ ئىتتىپاقداش دۆلەتلەردە قوللىنىلىشىنى كېڭەيتىش، خىتاينىڭ خەلقئارالىق ئورگانلاردىكى تەسىرىگە قارشى تۇرۇش ۋە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ چەكلىمىسىدىكى يوچۇقلارنى تاقاشنى تەلەپ قىلىدۇ. بېيجىڭ نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ ھۆججەت ترامپنىڭ ماختاشلىرىدىن تېخىمۇ ئىشەنچلىك ئىستراتېگىيەلىك سىگنال.[9]
خىتايمۇ سىرتقى چەكلىمىلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن دۆلەت قوللىغان تېخنىكا سىياسىتىنى كۈچەيتتى. 2026-يىلى ئېلان قىلىنغان ئوتتۇرا ۋە كىچىك يېڭىلىق يارىتىش كارخانىلىرى پىلانى 2030-يىلغىچە «كىچىك گىگانت» دەپ ئاتىلىدىغان مەخسۇس تېخنىكا كارخانىلىرىنىڭ سانىنى 22 مىڭغا يەتكۈزۈش، تەتقىقات چىقىمىنى يىلىغا 8 پىرسەنتتىن ئارتۇق ئۆستۈرۈش ۋە روبوت، كىۋانت تېخنىكىسى، يېڭى ماتېرىيال ۋە سۈنئىي ئەقىلگە مەبلەغ يۆتكەشنى نىشان قىلدى. بۇنداق پىلانلارنىڭ ھەممىسى نەتىجە بەرمەسلىكى مۇمكىن، بىراق ئۇلار بېيجىڭنىڭ ئامېرىكا بىلەن بولغان كېلىشىمنى تېخنىكا بىخەتەرلىكىنىڭ ئورنىغا قويمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.[10]
رىقابەتنىڭ يەنە بىر تەرىپى خام ئەشيا ۋە پىششىقلاش ئىقتىدارىدۇر. خىتاينىڭ ئاز ئۇچرايدىغان مېتال ۋە ماگنىت بازىرىدىكى ئۈستۈنلۈكى ماشىنا، ئېلېكتىرون، باشقۇرۇلىدىغان بومبا، سۈنئىي ھەمراھ ۋە ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى قاتارلىق سانائەتلەرگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. ئامېرىكا 2026-يىلى ئاۋغۇستتا بىرازىلىيەدىكى Serra Verde تۈرىگە قارىتىلغان 1.55 مىليارد دوللارلىق مەبلەغ قۇرۇلمىسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە 750 مىليون دوللار مەبلەغ سېلىشنى ئېلان قىلدى. رەسمىي بايانات بۇنى خىتايغا ھەددىدىن زىيادە بېقىنىشنى ئازايتىش ۋە «كاندىن ماگنىتقىچە» بولغان خىتايسىز زەنجىر قۇرۇش تىرىشچانلىقى دەپ چۈشەندۈردى.[11]
بۇ جەرياندا ھەر ئىككى تەرەپ قارشى تەرەپنى دەرھال مەغلۇپ قىلالايدىغان قورالغا ئىگە ئەمەس. جون خوپكىنس ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى دالىپ سىڭنىڭ تەھلىلىگە قارىغاندا، ئىقتىسادىي توقۇنۇشتا «ئۆرلەشنى كونترول قىلىش ئۈستۈنلۈكى» ئۈچۈن بىر دۆلەت قارشى تەرەپ تېز ئالماشتۇرالمايدىغان نەرسىنى تەمىنلىشى، شۇنىڭ بىلەن بىللە قارشى تەرەپنىڭ ئۆچ ئېلىشىغا بەرداشلىق بېرەلەيدىغان ماغدۇرى بولۇشى كېرەك. خىتاينىڭ سانائەت ۋە خام ئەشيا بوغما نۇقتىلىرى بار، ئامېرىكىنىڭ پۇل-مۇئامىلە، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ لايىھەسى، يۇقىرى تېخنىكا ۋە ئىتتىپاقداشلار تورى بار، ئەمما ھېچقايسىسى ئۆچ ئېلىشنىڭ چىقىمىدىن خالىي ئەمەس.[12]
بۇ ئۆزئارا ئاجىزلىق نۆۋەتتىكى مۇقىملىقنىڭ ئەڭ كۈچلۈك كاپالىتىدۇر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۇ خەتەرلىك بىر پارادوكس پەيدا قىلىدۇ. ھەر ئىككى تەرەپ ئۆز ئارا بېقىنىشىنى ئازايتقانسېرى، قارشى تەرەپنىڭ جازاسىدىن قورقۇش دەرىجىسىمۇ تۆۋەنلەيدۇ. بۈگۈن توقۇنۇشنى توسۇۋاتقان تەمىنلەش زەنجىرى ئون يىلدىن كېيىن پارچىلانسا، ئىقتىسادىي زىياننىڭ ئالدىنى ئېلىش رولى ئاجىزلىشىشى مۇمكىن. دېمەك، چىدامچانلىق شەكىللەندۈرۈش قىسقا مۇددەتتە تىنچلىقنى ساقلايدۇ، ئۇزاق مۇددەتتە بولسا رىقابەتنى تېخىمۇ بىخەتەر دەپ قارايدىغان خاتالىقنى پەيدا قىلالايدۇ.
تەيۋەن ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئىشەنچ مەسىلىسى
تەيۋەن بۇ رىقابەتتىكى ئەڭ خەتەرلىك سىناق. شى جىنپىڭنىڭ مايدىكى سۆزى تەيۋەن مەسىلىسى توغرا بىر تەرەپ قىلىنمىسا «توقۇنۇش، ھەتتا ئۇرۇش» كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى ئېنىق ئاگاھلاندۇردى. ترامپنىڭ تەيۋەننى سوۋۇتۇشقا چاقىرىشى، ئارالنى قوغداشنىڭ ئارىلىقى ۋە چىقىمىغا شۈبھە بىلەن قارىشى، قورال سېتىشنى شى بىلەن سۆھبەت تېمىسى قىلىشى، بېيجىڭغا بېسىم ئارقىلىق تېخىمۇ كۆپ سىياسىي بوشلۇق ئېچىش مۇمكىن ئىكەن، دېگەن سىگنالنى بېرىشى مۇمكىن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ترامپ ھۆكۈمىتى 2025-يىلى 11 مىليارد دوللاردىن ئارتۇق قورال سېتىش پىلانىنى تەستىقلاپ، تەيۋەن سىياسىتىدىكى سۆز بىلەن ھەرىكەتنىڭ پەرقىنى يەنە نامايان قىلدى.[13]
تەيبېي بۇ مۈجمەللىككە ئۆز مۇداپىئە ئىقتىدارىنى تېز ئاشۇرۇش بىلەن جاۋاب بېرىۋاتىدۇ. 2026-يىلى سېنتەبىردە تەيۋەن ھۆكۈمىتى باللىستىك بومبىغا قارشى سىستېما، 600 دىن ئارتۇق دېڭىز بويى چارلاش ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى، 40 مىڭدىن ئارتۇق ھۇجۇمچى ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى ۋە ئادەمسىز ھۇجۇم كېمىلىرى ئۈچۈن 4.59 مىليارد دوللارلىق قوشۇمچە خامچوت ئاجراتتى. بۇ قارار پەقەت خىتاينىڭ ھەربىي بېسىمىغا ئەمەس، ئۆز نۆۋىتىدە ئامېرىكا كاپالىتىنىڭ مۆلچەرلىگىلى بولماسلىقىغا بېرىلگەن جاۋابدۇر.[14]
ئىتتىپاقداشلار مەسىلىسىدە ترامپنىڭ سودا خاراكتېرلىك پوزىتسىيەسى بېيجىڭغا ھەقسىز ئىستراتېگىيەلىك پايدا بېرىشى مۇمكىن. ئامېرىكىنىڭ ئاسىيادىكى ئەڭ چوڭ ئەۋزەللىكى بىر ھەربىي بازا ياكى بىر ئاۋىياماتكا ئەمەس، ياپونىيە، كورېيە، ئاۋسترالىيە، فىلىپپىن ۋە باشقا شېرىكلەر بىلەن قۇرغان ئىشەنچ تورىدۇر. ئەگەر بۇ دۆلەتلەر ۋاشىنگتوننىڭ ۋەدىسىنى ۋاقىتلىق ياكى باھاغا باغلىق دەپ قارىسا، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى بېيجىڭغا يېقىنلىشىدۇ، بەزىلىرى ئۆز ئالدىغا قوراللىنىدۇ، يەنە بەزىلىرى يادرو قورالى توغرىسىدا ئويلىنىشقا باشلايدۇ. ھەر ئۈچ يۆنىلىش رايوندىكى خاتا ھېسابلاش خەۋپىنى ئاشۇرىدۇ.
2026-يىلى ئامېرىكىنىڭ ئاسىيا–تىنچ ئوكياندىكى ئاۋىياماتكىسىنى ئوتتۇرا شەرققە يۆتكىشى، كورېيە بىلەن بىرلەشمە مانېۋىرنى قىسقارتىشى ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا مۇداپىئە زاپىسىنىڭ باشقا رايونلاردا ئىشلىتىلىشى ئاسىيا ئىتتىپاقداشلىرىدا ئەندىشە پەيدا قىلدى. «تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى» دىكى جوشۇئا كۇرلانتزىك بۇ ھەرىكەتلەرنىڭ ئامېرىكىنىڭ بىخەتەرلىك ۋەدىسىگە بولغان ئىشەنچنى ئاجىزلىتىپ، خىتايغا سىياسىي بوشلۇق ئېچىپ بېرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇ باھا ترامپنىڭ خىتايغا يۇمشاق سۆز قىلىشىدىنمۇ مۇھىم بىر مەسىلىنى كۆرسىتىدۇ. ۋاشىنگتوننىڭ بېيجىڭغا قارشى كۈچى پەقەت ئۆزىنىڭ بايلىقىدىن ئەمەس، باشقىلارنىڭ ئۇنىڭ بىلەن بىرگە تۇرۇش ئىرادىسىدىن كېلىدۇ.[15]
لېكىن ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئىشەنچى ئاجىزلاشقانلىقى بېيجىڭنىڭ غەلىبىسى بولىدۇ دېگەنلىك ئەمەس. خىتاينىڭ جەنۇبىي دېڭىز، ياپونىيە ۋە تەيۋەن ئەتراپىدىكى بېسىمى، ئىقتىسادىي جازانى دىپلوماتىك قورال قىلىشى ۋە رۇسىيە بىلەن بولغان يېقىنلىقى نۇرغۇن ئاسىيا دۆلەتلىرىنى ئۆزئارا ھەمكارلىشىشقا ئۈندەۋاتىدۇ. ئامېرىكىدىن گۇمانلىنىش بىلەن خىتايدىن ئەندىشە قىلىش بىرلا ۋاقىتتا كۈچىيەلەيدۇ. نەتىجە بېيجىڭ رەھبەرلىك قىلىدىغان رايون تەرتىپى بولماستىن، كۆپ دۆلەت ئۆز ئالدىغا قوراللىنىدىغان تېخىمۇ پارچىلانغان ۋە خەتەرلىك مۇھىت بولۇشى مۇمكىن.
مۇقىملىقنىڭ پارادوكسى
نۆۋەتتىكى «بىئارام تىنچلىق» ھەر ئىككى رەھبەرگە سىياسىي جەھەتتە پايدىلىق. ترامپ شى بىلەن بولغان شەخسىي مۇناسىۋىتىنى ئۇرۇشتىن ساقلىنىش ۋە سودا نەتىجىسى ئېلىش ئىقتىدارىنىڭ دەلىلى قىلىپ كۆرسىتەلەيدۇ. شى بولسا ئامېرىكىنىڭ بېسىمىنى ۋاقىتلىق توختىتىپ، دۆلەت ئىچىدىكى ئىقتىساد، تېخنىكا ۋە ھەربىي تەرتىپكە دىققەت بېرەلەيدۇ. ھەر ئىككى تەرەپ چوڭ كېلىشىم تۈزۈش مەجبۇرىيىتىگە كىرمەي تۇرۇپ، تىنچلىقنىڭ سىياسىي پايدىسىدىن بەھرىمەن بولىدۇ.
بۇنىڭ ئۈچۈن چوڭقۇر ئىشەنچ كېرەك ئەمەس، پەقەت كونترولدىن چىقىپ كېتىشنىڭ پايدىسىدىن زىيىنى كۆپ، دېگەن ئورتاق ھېساب يېتەرلىك. ھەربىي ئالاقە يوللىرىنى ئوچۇق تۇتۇش، ئايروپىلان ۋە كېمىلەر يېقىنلاشقاندا قائىدىگە رىئايە قىلىش، سودا جازاسىنىڭ چېكىنى ئالدىن بىلىش، سۈنئىي ئەقىلنىڭ بىيولوگىيەلىك ياكى يادرو خەۋپىنى ئاشۇرۇشىغا قارشى مۇتەخەسسىسلەر سۆھبىتىنى داۋاملاشتۇرۇش قاتارلىق تەدبىرلەر تارىخىي يارىشىشتىن تۆۋەنرەك، ئەمما توقۇنۇشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن ئەمەلىي قىممەتكە ئىگە.
لېكىن مۇقىملىق پەقەت كېيىنكى رىقابەتكە تەييارلىق قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلسە، ئۇ ئۆزىنىڭ بۇزۇلۇش شەرتلىرىنىمۇ يارىتىدۇ. ئامېرىكا خىتايدىن مۇستەقىل خام ئەشيا، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە ئىتتىپاقداش تېخنىكا تورى قۇرۇۋاتىدۇ. خىتاي ئۆزىنىڭ ئايروپىلان، يۇقىرى دەرىجىلىك ئۆزەك، ئېنېرگىيە، پۇل تۆلەش سىستېمىسى ۋە ئىچكى بازار ئىقتىدارىنى كۈچەيتىۋاتىدۇ. ئىككى تەرەپنىڭ چىدامچانلىقى ئاشقاندا، ئۇلار قارشى تەرەپنىڭ جازاسىدىن ئازراق قورقىدۇ. بۇ سەۋەبتىن مۇقىملىقنى ساقلاش ئۆز كۈچىگە تايىنىش بىلەنلا ئەمەس، قايسى ھەرىكەتنىڭ قوبۇل قىلىنمايدىغانلىقى ۋە ئۆچ ئېلىشنىڭ قەيەردە توختايدىغانلىقى ھەققىدە قائىدە تۈزۈش بىلەن بىرگە مېڭىشى كېرەك.
رىقابەتچان ئۇرۇش توختىتىشنىڭ كەلگۈسى
بېيجىڭ ترامپنىڭ «يەمچۈكىنى يۇتمىغان» بولسا، بۇ ترامپنىڭ بارلىق تەكلىپىنىڭ خىتايغا پايدىسىز بولغانلىقىدىن ئەمەس. ئەكسىچە، بېيجىڭ ترامپنىڭ بىر قىسىم يۇمشاشلىرىنى بەدەلسىز پايدا دەپ قاراۋاتقان بولۇشى مۇمكىن. خىتاي رەھبەرلىرى ترامپقا بىۋاسىتە قارشى چىقىپ، ئۇنى قاتتىق سىياسەتكە قايتۇرۇشنى خالىمايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۆمرى چەكلىك بىر ھۆكۈمەتكە قارىتا ئۇزاق مۇددەتلىك يول قويۇشنىمۇ خالىمايدۇ. بۇ ئىككى نىشاننىڭ ئارىسىدىكى ئەڭ ئەرزان يول مۇناسىۋەتنى باشقۇرۇش، كىچىك سودا سوۋغاتلىرى بېرىش ۋە چوڭ مەسىلىلەرنى كېچىكتۈرۈشتۇر.
ئەمما خىتاينىڭ ھېسابىدا ئۈچ خەتەر بار. بىرىنچىسى، ترامپنىڭ تۇراقسىزلىقىنى كونترول قىلىشقا بولىدۇ، دېگەن ئىشەنچنىڭ خاتا چىقىشى. ئىككىنچىسى، ئامېرىكا ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئاجىزلىشىشى خىتايغا بوشلۇق ئېچىش بىلەن بىرگە، ئاسىيادا كونترولسىز قوراللىنىشنى تېزلىتىشى. ئۈچىنچىسى، ئۆز كۈچىگە تايىنىش سىياسىتى ئىقتىسادىي ئۈنۈمنى تۆۋەنلىتىپ، خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى مەسىلىلىرىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇشى. بېيجىڭ ۋاقىت سېتىۋالالايدۇ، ئەمما ۋاقىتنىڭ نەتىجىسىنى ئالدىن بەلگىلىيەلمەيدۇ.
ۋاشىنگتون ئۈچۈنمۇ مەسىلە خىتاينى «يېڭىش» بىلەنلا ئۆلچەنمەيدۇ. ئامېرىكا خىتاينىڭ بوغما نۇقتىلىرىغا بولغان بېقىنىشنى ئازايتىشى، تېخنىكا ئەۋزەللىكىنى ساقلىشى ۋە تەيۋەن بوغۇزىدا ئىشەنچلىك ھۈركۈتۈش كۈچى قۇرۇشى كېرەك. بىراق بۇ نىشانلار ئىتتىپاقداشلارغا بېسىم ئىشلىتىش، دائىم ئۆزگىرىدىغان تاموژنا سىياسىتى ۋە رەھبەرنىڭ شەخسىي سودىسىغا ھەددىدىن زىيادە تايىنىش بىلەن ماس كەلمەيدۇ. ئامېرىكىنىڭ ئەڭ مۇھىم ئەۋزەللىكى خىتاينى ھەر ساھەدە يالغۇز بوغۇش ئەمەس، كۆپ دۆلەت قوبۇل قىلالايدىغان قائىدە ۋە بازار تورى قۇرۇش ئىقتىدارىدۇر. شۇڭا ھازىرقى خىتاي–ئامېرىكا تىنچلىقىنىڭ ئەڭ توغرا تەبىرى «رىقابەتچان ئۇرۇش توختىتىش»تۇر. بۇ ھالەتنىڭ ئۆمرى ترامپ بىلەن شىنىڭ شەخسىي مۇناسىۋىتىدىن كۆرە، ئىككى دۆلەتنىڭ ئۆزئارا بېسىمنى چەكلىيەلەيدىغان قائىدە قۇرالايدىغان-قۇرالمايدىغانلىقىغا باغلىق. ئەگەر مۇقىملىق پەقەت ئاجىزلىقتىن بالدۇرراق قۇتۇلۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلسە، كېيىنكى توقۇنۇش تېخىمۇ قاتتىق بولىدۇ. ئەگەر ئۇ ھەربىي ئالاقە، ئىقتىسادىي چەك، تېخنىكا خەۋپسىزلىكى ۋە تەيۋەن بوغۇزىدىكى ھەرىكەت قائىدىلىرىنى تۇرغۇزۇشقا ئىشلىتىلسە، تولۇق يارىشىش ئەمەلگە ئاشمىغان تەقدىردىمۇ، رىقابەتنى ئۇرۇشقا ئايلاندۇرماسلىقى مۇمكىن.
رىيان خاسنىڭ مۇھىم تۆھپىسى بېيجىڭنىڭ ترامپنىڭ يۇمشاقلىقىغا مەپتۇن بولۇپ قالمىغانلىقىنى كۆرسىتىشتۇر. بۇنىڭدىن چىقىدىغان تېخىمۇ چوڭ يەكۈن شۇكى، بۈگۈنكى چوڭ دۆلەتلەر رىقابىتىدە دىپلوماتىك جىمجىتلىق تىنچلىقنىڭ ئۆزى ئەمەس، ئۇ قايسى تەرەپنىڭ كەلگۈسىدىكى بېسىمغا تېخىمۇ ياخشى تەييارلىق قىلىۋاتقانلىقى ئۈستىدىكى مۇسابىقىنىڭ بىر باسقۇچىدۇر. ئەڭ خەتەرلىك خاتالىق بۇ ئارامنى يارىشىش دەپ قاراش، ئەڭ پايدىلىق تاللاش بولسا ئۇنى قائىدىلىك رىقابەت قۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىشتۇر.
[1] Ryan Hass, “Why Beijing Isn’t Taking the Bait with Trump,” Brookings Institution, 9 September 2026, https://www.brookings.edu/articles/why-beijing-isnt-taking-the-bait-with-trump/
[2] Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China, “President Xi Jinping Holds Talks with U.S. President Donald J. Trump,” 14 May 2026, https://www.mfa.gov.cn/eng/xw/zyxw/202605/t20260514_11910330.html
[3] Yan Xuetong and Sun Xuefeng, “‘Dialogue Is Better than Confrontation’: How Beijing Wants to Shape the Global Order,” Global Asia, June 2026, https://www.globalasia.org/v21no2/focus/dialogue-is-better-than-confrontation-how-beijing-wants-to-shape-the-global-order_yan-xuetongsun-xuefeng
[4] Reuters, “Rare Earth Miners Fall as US-China Truce to Pause Tariffs, Export Curbs,” 27 October 2025, https://www.reuters.com/world/china/rare-earth-miners-fall-after-us-china-truce-pause-tariffs-export-curbs-2025-10-27/
[5] Reuters, “China Deploys First 2026 Policy Financing Funds to Spur Investment,” 3 September 2026, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/china-deploys-first-2026-policy-financing-funds-spur-investment-2026-09-03/
[6] Reuters, “China Military Purge Taking Toll on Command and Readiness, Study Finds,” 24 February 2026, https://www.reuters.com/world/china/china-military-purge-taking-toll-command-readiness-study-finds-2026-02-24/
[7] Office of the United States Trade Representative, “The People’s Republic of China,” 2026, https://ustr.gov/countries-regions/china-mongolia-taiwan/peoples-republic-china
[8] Mary E. Lovely and Christine Y. Wan, “Years of US Tariffs on China Have Largely Failed to Reduce Dependence on Chinese Suppliers,” Peterson Institute for International Economics, August 2026, https://www.piie.com/research/piie-charts/2026/years-us-tariffs-china-have-largely-failed-reduce-dependence-chinese
[9] The White House, “America’s AI Action Plan,” July 2025, https://www.ai.gov/action-plan
[10] Reuters, “China to Support ‘Little Giants’ and Other Emerging Companies in Plan to Boost Jobs and Innovation,” 3 September 2026, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/china-vows-support-small-midsize-firms-employment-innovation-2026-09-03/
[11] United States Department of War, “Department of War Announces a $750 Million Investment as Part of a $1.55 Billion Initiative to Secure Critical Rare-Earth Elements from Serra Verde,” 24 August 2026, https://www.war.gov/News/Releases/Release/Article/4581110/department-of-war-announces-a-750-million-investment-as-part-of-a-155-billion-i/
[12] Daleep Singh, “The Path to U.S.-China Stability in an Era of Economic Warfare,” Johns Hopkins SAIS Institute for America, China, and the Future of Global Affairs, 10 June 2026, https://acf.sais.jhu.edu/the-path-to-u-s-china-stability-in-an-era-of-economic-warfare/
[13] Reuters, “US-Taiwan Arms Deal Puts Trump Beyond Predecessors,” 19 December 2025, https://www.reuters.com/investigations/us-taiwan-arms-deal-puts-trump-beyond-predecessors-2025-12-19/
[14] Reuters, “Taiwan Proposes Extra $4.6 Billion in Defence Spending for This Year,” 3 September 2026, https://www.reuters.com/world/china/taiwan-proposes-extra-46-billion-defence-spending-this-year-2026-09-03/
[15] Joshua Kurlantzick, “Trump’s South Korea Move Fuels Growing Fears of U.S. Retreat from Asia,” Council on Foreign Relations, 19 August 2026, https://www.cfr.org/articles/trumps-south-korea-move-fuels-growing-fears-of-u-s-retreat-from-asia
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
