ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
ۋاڭ يىنىڭ فورمۇلاسى: يۇمشاش ئەمەس، رىقابەتنى قائىدىگە سېلىش
ۋاڭ يى شى جىنپىڭنىڭ 2026-يىلى سېنتەبىردىكى ئامېرىكا زىيارىتىنى «قۇرغۇچى ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق»نىڭ يېڭى باسقۇچى دەپ تەسۋىرلەيدۇ. ئۇنىڭ بايانىدا «ھۆرمەت، ئادىللىق ۋە تەڭ باراۋەرلىك» ئىككى دۆلەتنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك تىنچ بىللە تۇرۇشىنى تەشكىللەيدىغان ئۈچ تۈۋرۈك سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. ئەمما بۇ تىلنى ئاددىي «مۇناسىۋەت يۇمشىدى» دەپ چۈشىنىش ئۇنىڭ سىياسىي مەنىسىنى كىچىكلىتىدۇ. ئەمەلىيەتتە بۇ، رىقابەتنى بىكار قىلىش ئەمەس، ئۇنى قوبۇل قىلغىلى بولىدىغان دائىرە ئىچىدە باشقۇرۇشقا ئۇرۇنۇش. ۋاڭ يىنىڭ «ھەمكارلىق ئاساس، رىقابەت ئۆلچەملىك، ئىختىلاپ كونتروللۇق» دېگەن مەزمۇندىكى فورمۇلاسى دەل مۇشۇ «رىقابەت بار، بىراق پارچىلىنىش بولمىسۇن» لوگىكىسىنى ئىپادىلەيدۇ. [1]
بۇ نۇقتىدا بېيجىڭ بىلەن ۋاشىنگتوننىڭ تىلى يېقىنلاشقان. ئاقساراي باياناتىمۇ ئىككى تەرەپنىڭ «ھۆرمەت، ئادىللىق ۋە ئۆزئارالىق ئاساسىدىكى قۇرۇلۇشچان ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق» قۇرۇشقا قوشۇلغانلىقىنى ئېيتىدۇ. سودا، مەبلەغ، كەم ئۇچرايدىغان مىنېرال، زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى تۇرۇش، سۈنئىي ئەقىل ۋە ھەربىي ئالاقە قاتارلىق ساھەلەردە كونكرېت مېخانىزمىلار قۇرۇلغان. بۇ ئورتاق تىل مۇھىم، لېكىن ئۇ ئورتاق دۇنيا قارىشىنى بىلدۈرمەيدۇ. بەلكى ئۇ ئىككى تەرەپ ئۆز مەنىسىنى سېلىپ ئىشلىتەلەيدىغان، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مۇناسىۋەتنى پۈتۈنلەي كىرىزىسقا سىيرىلىپ كېتىشتىن ساقلايدىغان «دىپلوماتىك قاچا»غا ئوخشايدۇ. [2] [3]
«ھۆرمەت» ۋە «ئادىللىق» نېمە دېگەنلىك؟
ۋاڭ يىنىڭ بايانىدىكى «ھۆرمەت» نېيترال ئۇقۇم ئەمەس. بېيجىڭ ئۈچۈن ئۇ، ئالدى بىلەن دۆلەت ئىگىلىك ھوقۇقى، زېمىن پۈتۈنلۈكى، سىياسىي تۈزۈم ۋە «يادرولۇق مەنپەئەت»كە ئارىلاشماسلىقنى كۆرسىتىدۇ. شۇڭا تەيۋەن مەسىلىسىدە ۋاڭ يى ئامېرىكىدىن «تەيۋەن مۇستەقىللىقىغا قارشى تۇرۇش» پوزىتسىيەسىنى داۋاملاشتۇرۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئامېرىكا تەرەپتىكى «ئادىللىق ۋە تەڭپۇڭلۇق» بولسا بازارغا كىرىش، سودا تەڭپۇڭلۇقى، كەم ئۇچرايدىغان مىنېراللار، فېنتانىل ۋە ئىقتىسادىي بىخەتەرلىككە تېخىمۇ كۆپ باغلىنىدۇ. بىرلا فورمۇلا ئىككى خىل ئىستراتېگىيەلىك مەنىگە ئىگە بولغاندا، ئۇنىڭ كۈچىمۇ، ئاجىزلىقىمۇ شۇ يەردە پەيدا بولىدۇ. [1] [3]
شۇ سەۋەبتىن «قۇرغۇچى ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق»نى كېلىشىم دەپ ئەمەس، قائىدىلەر ئۈستىدىكى سۆھبەت دەپ قاراش تېخىمۇ توغرا. ئىككى تەرەپ «قايسى رىقابەت نورمال، قايسى ھەرىكەت ئۆتكىلى بولمايدىغان سىزىق؟» دېگەن سوئاللارغا جاۋاب تېپىشقا تىرىشىۋاتىدۇ. تەيۋەن، يېرىم ئۆتكۈزگۈچ، سۈنئىي ئەقىل، ھەربىي مەۋجۇتلۇق ۋە ئىتتىپاقداشلىق تورىدا بۇ سىزىقلار تېخى بىردەك ئەمەس. شۇڭا بۈگۈنكى مۇقىملىق ئۆزئارا ئىشەنچنىڭ نەتىجىسىدىن كۆرە، خاتا ھېسابلاشنىڭ چىقىمىنى ئىككى تەرەپنىڭ بىرلا ۋاقىتتا تونۇشىدىن پەيدا بولغان. [4] [5]
ۋاڭ يىنىڭ بايانىنىڭ ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك قىممىتى دەل مۇشۇ يەردە كۆرۈنىدۇ: ئۇ ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىنى «كىم يېڭىدۇ؟» دېگەن نۆل يىغىندىلىق سوئالدىن « ئىككى تەرەپ قانداق رىقابەتنى ساقلاپ تۇرۇپمۇ، يەنە بىللە ياشىيالايدۇ؟» دېگەن سوئالغا يۆتكەشكە تىرىشىدۇ. لېكىن بۇ يۆنىلىشنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى فورمۇلانىڭ ئۆزىگە ئەمەس، ئىككى تەرەپنىڭ ئۇنى كونكرېت كىرىزىسلاردا قانداق ئىجرا قىلىشىغا باغلىق.
ئىشەنچ يوق، لېكىن ئالاقە بار: رەھبەرلەر دىپلوماتىيەسىنىڭ كۈچى ۋە چەكلىمىسى
ۋاڭ يى «باشلىقلار دىپلوماتىيەسى»نى مۇناسىۋەتنىڭ مۇقىملاشتۇرغۇچى كۈچى دەپ قارايدۇ. بۇ قاراشنىڭ رېئال ئاساسى بار. ئىككى دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك، سودا ۋە تېخنىكا ئورگانلىرى بىر-بىرىدىن چوڭقۇر گۇمانلانغان شارائىتتا، رەھبەرلەرنىڭ بىۋاسىتە ئالاقىسى جىددىيلىكنى تېز پەسەيتەلەيدۇ. CSIS زىيارەتتىن بۇرۇن ترامپ بىلەن شىنىڭ ھەر ئىككىسى بىۋاسىتە ئالاقىنى مۇناسىۋەتنى كونترول قىلىشنىڭ مۇھىم ۋاسىتىسى دەپ قارايدىغانلىقىنى كۆرسەتكەن؛ Brookings بولسا بېيجىڭنىڭ بۇ مۇقىملىقنى رىقابەتنىڭ ئاخىرى ئەمەس، ئۇزۇن مۇددەتلىك رىقابەتكە ۋاقىت ۋە بوشلۇق يارىتىدىغان رامكا دەپ كۆرۈۋاتقانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. [4] [5]
بىراق رەھبەرلەر دىپلوماتىيەسى مۇقىملىقنى ئورگانلاشتۇرالمىسا، ئۆزى بىر ئاجىزلىققا ئايلىنىدۇ. ئۇچرىشىشنىڭ ياخشى كەيپىيات يارىتىشى، تاموژنا ياكى كەم ئۇچرايدىغان مىنېرال مەسىلىسىنى ۋاقىتلىق پەسەيتىشى مۇمكىن، ئەمما ھەربىي كىرىزىس ئالاقىسى، سودا-مەبلەغ ھەيئەتلىرى، سۈنئىي ئەقىل دىيالوگى ۋە قانۇن ئىجرا قىلىش ھەمكارلىقى دائىملىق ئىشلىمىسە، مۇقىملىق رەھبەرلەرنىڭ شەخسىي مۇناسىۋىتىگە بەك تايىنىپ قالىدۇ. شۇڭا نۆۋەتتىكى سىناق «ترامپ بىلەن شى ياخشى ئۆتۈۋاتامدۇ؟» ئەمەس، بەلكى شۇ كۆرۈنۈشنىڭ تۆۋەن قاتلامدىكى ئورگانلارغا قانچىلىك ئەكس ئېتىدىغانلىقىدىدۇر. [2] [3] [5]
ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك: «ئۈزۈش»تىن كۆرە ئۆزئارا بېسىم قوراللىرى
ۋاڭ يى ئامېرىكىدىكى بەزى كۈچلەرنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ئۇقۇمىنى ھەددىدىن زىيادە كېڭەيتىپ، سودا ۋە مەبلەغنى سىياسىيلاشتۇرۇۋاتقانلىقىنى تەنقىد قىلىدۇ. بۇ بېيجىڭنىڭ يېقىنقى يىللاردىكى مۇقىم بايانى. بىراق بۇ بايان بىر تەرەپلىك بولسا، ئىككى دۆلەت ئارىسىدىكى يېڭى ئىقتىسادىي رىقابەتنىڭ ھەقىقىي خاراكتېرىنى تولۇق چۈشەندۈرەلمەيدۇ. ئامېرىكا ئۆزەك، مەبلەغ ۋە تەمىنات زەنجىرى ئارقىلىق بېسىم قورالى قۇرسا، خىتايمۇ سىيرەك مىنېرال، بازارغا كىرىش ۋە دۆلەت قوللىغان سانائەت سىياسىتى ئارقىلىق قارشى بېسىم ئىقتىدارى پەيدا قىلىدۇ. شۇڭا ھازىرقى مۇناسىۋەت «ئۈزۈش»تىن كۆرە، ئۆزئارا بېسىم قوراللىرىنى باشقۇرۇش باسقۇچىغا كىرگەن. [1] [3] [5]
سەككىز ماددىلىق نەتىجە، سودا ۋە مەبلەغ ھەيئەتلىرىنىڭ قۇرۇلۇشى، 30 مىليارد دوللارلىق مەھسۇلاتلارغا پايدىلىق باج مۇئامىلىسى، كەم ئۇچرايدىغان مىنېراللارغا دائىر سۆھبەت ۋە سۈنئىي ئەقىل ئالاقە قانىلى، ئىككى تەرەپنىڭ رىقابەتنى «قائىدىلىك ئۆزئارا تايىنىش» ئىچىدە ساقلاشقا تىرىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، 2010-يىللاردىكى كەڭ ئىقتىسادىي بىرلىشىشنىڭ قايتىشى ئەمەس، بەلكى ئىقتىسادىي ئالاقىنى پۈتۈنلەي پارچىلىماستىن، بىخەتەرلىك چەكلىرى بىلەن بۆلۈپ باشقۇرۇشقا ئۇرۇنۇش. [2] [3]
مۇقىملىق فورمۇلاسىنىڭ مۇرەككەپ نۇقتىسى: كىشىلىك ھوقۇق ۋە شەرقىي تۈركىستان
ۋاڭ يىنىڭ «ھۆرمەت» فورمۇلاسىنىڭ ئەڭ قىيىن سىنىقى كىشىلىك ھوقۇق ساھەسىدە كۆرۈنىدۇ. بېيجىڭ «ئىگىلىك ھوقۇق، تۈزۈم ۋە يادرولۇق مەنپەئەت»كە ھۆرمەت قىلىشنى تەلەپ قىلغاندا، كىشىلىك ھوقۇق تەنقىدىنى كۆپىنچە «ئىچكى ئىشقا ئارىلىشىش» رامكىسىغا يۆتكەيدۇ. لېكىن ئامېرىكا ۋە خەلقئارا ئورگانلار ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستاندىكى (خىتاينىڭ رەسمىي ئاتىلىشىدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى) كەڭ تۇتقۇن، دىنىي ۋە مەدەنىي چەكلىمىلەر، مەجبۇرىي ئەمگەك توغرىسىدىكى ئەندىشىلەر پەقەت قىممەت مەسىلىسى بولۇپلا قالماستىن، سودا، تەمىنات زەنجىرى ۋە جازا سىياسىتىگە كىرگەن كونكرېت سىياسىي مەسىلىدۇر. [6] [7] [9]
ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىتېتىنىڭ 2022-يىلدىكى باھاسى ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمان گۇرۇپپىلارغا قارىتىلغان ئېغىر كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكلىرىنى خاتىرىلەپ، كەڭ كۆلەملىك ئىختىيارسىز ۋە كەمسىتىش خاراكتېرلىك تۇتقۇنلارنىڭ بەزىلىرى «ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» سەۋىيەسىگە يېتىشى مۇمكىنلىكىنى بىلدۈرگەن. دوكلاتتا 2017-يىلدىن كېيىنكى «كەسپىي تەربىيەلەش ۋە مائارىپ مەركەزلىرى»دىكى تۇتقۇن ۋە خورلاش ھەققىدىكى گۇۋاھلىقلارمۇ بار. بۇنى بۈگۈنمۇ ئوخشاش كۆلەمدىكى لاگېر سىستېمىسى ئۆز پېتى داۋاملىشىۋاتىدۇ، دەپ ئاددىيلاشتۇرۇش توغرا ئەمەس. كېيىنكى خەلقئارالىق ئەندىشىلەر ئۇزۇن مۇددەتلىك قاماق جازالىرى ۋە ئەمگەك كۈچى يۆتكەش پىلانلىرىغا تېخىمۇ كۆپ مەركەزلەشكەن. خەلقئارا ئەمگەك تەشكىلاتىنىڭ 2025-يىلى قوبۇل قىلىنىپ 2026-يىلى ئېلان قىلىنغان كۆزىتىشىمۇ مەجبۇرىي ئەمگەك ۋە يۆتكەش سىستېمىسىغا دائىر ئەندىشىلەرنى داۋاملىق خاتىرىلەيدۇ. [6] [7]
خىتاي ھۆكۈمىتى بۇ باھالارنى رەت قىلىدۇ. 2026-يىللىق رەسمىي باياناتلاردا شەرقىي تۈركىستاندىكى رايون ھالقىغان ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇش «پۈتۈنلەي ئىختىيارىي»، قانۇن بىلەن قوغدىلىدىغان ۋە كىرىمنى ئاشۇرۇشنى مەقسەت قىلغان سىياسەت دەپ تەسۋىرلەندى. «مەجبۇرىي ئەمگەك» دېگەن ئەيىبلەشلەر «ئاساسسىز» دەپ رەت قىلىندى. دەل مۇشۇ قارىمۇ-قارشىلىق «ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق»نىڭ چېگراسىنى كۆرسىتىدۇ: ئىككى تەرەپ سودا ۋە ھەربىي كىرىزىسنى باشقۇرۇش ئۈستىدە كېلىشەلەيدۇ، لېكىن ئىگىلىك ھوقۇق بىلەن ئۇنىۋېرسال كىشىلىك ھوقۇق ئۆلچىمىنىڭ قايسى يەردە ئۇچرىشىدىغانلىقى توغرىسىدا ئورتاق رامكىسى يوق. شۇڭا بۇ مەسىلە مۇقىملىق فورمۇلاسى تەرىپىدىن ھەل قىلىنمايدۇ. ئەڭ كۆپ بولغاندا، ئۇ پۈتۈن مۇناسىۋەتنى پارتلىتىۋەتمەيدىغان شەكىلدە ئايرىم باشقۇرۇلىدۇ. [8] [7]
مۇقىملىقنىڭ ئۈچىنچى تەرەپتىكى مەنىسى
ئامېرىكا–خىتاي مۇقىملىقى پەقەت ئىككى دۆلەتنىڭ مەسىلىسى ئەمەس. ياۋروپا، ياپونىيە، كورېيە، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە باشقا دۆلەتلەر ئۈچۈن بۇ مۇناسىۋەتنىڭ كىرىزىسقا كىرىشى سودا، تېخنىكا، بىخەتەرلىك ۋە تەمىنات زەنجىرىگە زور چىقىم پەيدا قىلىدۇ. شۇڭا كونترول قىلىنغان رىقابەت خەلقئارا سىستېما ئۈچۈن پايدىلىق بىر ئاساسىي مۇقىملىق يارىتىدۇ. لېكىن ئىككى چوڭ كۈچ «مۇقىملىق» نامىدا ئۆزلىرىنىڭ ئەڭ سەزگۈر مەسىلىلىرىنى باشقا دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئىتىدىن ئۈستۈن قويۇپ باشقۇرسا، بۇمۇ يېڭى ئەندىشە پەيدا قىلىشى مۇمكىن. [3] [5]
شۇڭا ۋاڭ يىنىڭ «چوڭ دۆلەتلەرنىڭ توغرا بىللە تۇرۇش يولى» دېگەن تەكلىپىنىڭ خەلقئارالىق قىممىتى، ئۇنىڭ پەقەت ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭغا قانچىلىك پايدا ئېلىپ كېلىشىدە ئەمەس، بەلكى بۇ ئىككى دۆلەتنىڭ ئۆز رىقابىتىنى باشقۇرۇش جەريانىدا باشقا دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك، سودا ۋە سىياسىي تاللاش بوشلۇقىنى قانچىلىك ھۆرمەت قىلىشىدىمۇ سىنىلىدۇ.
يەكۈن
ۋاڭ يىنىڭ بايانىغا ئەڭ پايدىلىق تەنقىدىي قاراش شۇكى، «قۇرغۇچى ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق» ئامېرىكا–خىتاي رىقابىتىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى ئەمەس، ئۇنىڭ باشقۇرۇش شەكلىنىڭ ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئىككى تەرەپ بىر-بىرىگە ئىشەنگەنلىكى ئۈچۈن ئەمەس، ئىشەنچسىزلىكنىڭ كىرىزىسقا ئايلىنىش چىقىمى بەك چوڭ بولغانلىقى ئۈچۈن ئالاقە ۋە قائىدە قۇرۇشقا مەجبۇر.
شۇڭا نۆۋەتتىكى مەسىلە «قانداق قىلىپ تېز ئىشەنچ قۇرىمىز؟» ئەمەس. ھەقىقىي سوئال: ئىشەنچ تۆۋەن، قىممەت قاراش پەرقى چوڭ، تېخنىكا ۋە بىخەتەرلىك رىقابىتى چوڭقۇر بولغان شارائىتتا مۇناسىۋەتنى قانداق كونترول قىلىمىز؟ سودا ھەيئىتى، ھەربىي ئالاقە، سۈنئىي ئەقىل دىيالوگى ۋە كىرىزىس ئالاقە مېخانىزملىرى بۇ سوئالنىڭ تېخنىكىلىق جاۋابلىرى. تەيۋەن، شەرقىي تۈركىستان، كىشىلىك ھوقۇق، تېخنىكا ۋە ئىگىلىك ھوقۇققا بولغان پەرقلىق چۈشەنچە بولسا بۇ جاۋابنىڭ سىياسىي چېگرىلىرى. [1] [3] [6]
شۇنىڭ ئۈچۈن «ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق»نى يېڭى دوستلۇق دەپ كۆرۈش قانچىلىك خاتا بولسا، ئۇنى بوش شوئار دەپ رەت قىلىشمۇ شۇنچە ئاددىيلاشتۇرۇۋەتكەنلىك بولىدۇ. ئۇ بۈگۈنكى ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ ئەڭ رېئال فورمۇلاسى بولۇشى مۇمكىن: ئىختىلاپنى ھەل قىلماي تۇرۇپ، ئۇنى پارتلاتماسلىق؛ رىقابەتنى توختاتماي تۇرۇپ، ئۇنىڭغا چەك سىزىش. بۇ فورمۇلانىڭ مۇۋەپپەقىيىتى، دەل ئۇ ھەل قىلالمايدىغان مەسىلىلەرنى قانچىلىك سەمىمىي تونۇشىغا باغلىق.
مەنبەلەر:
[1] People’s Daily. “开辟大国相处正确之道 书写中美关系历史新篇——习近平主席对美国进行国事访问引领中美建设性战略稳定关系取得新发展.” September 27, 2026.
[2] People’s Daily / Xinhua. “中美达成八点成果共识.” September 27, 2026.
[4] Ryan Hass. “Why Beijing Isn’t Taking the Bait with Trump.” Brookings Institution, September 9, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
