ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
«بۇرۇلۇش نۇقتىسى»مۇ ياكى پىلانلىق ئارام ئېلىش مۇساپىسىمۇ؟
داۋىد شامباۋ 2026-يىلى 28-سېنتەبىردىكى »A Turning Point? Rebuilding the U.S.-China Relationship« (بۇرۇلۇش نۇقتىسىمۇ؟ ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىنى قايتا قۇرۇش) ناملىق ماقالىسىدە مايدىكى بېيجىڭ ۋە سېنتەبىردىكى ۋاشىنگتون باشلىقلار ئۇچرىشىشىنى ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى مۇمكىن بولغان «بۇرۇلۇش نۇقتىسى» دەپ قارايدۇ. ئۇنىڭ باھاسىدا ئىككى ئۇچرىشىشنىڭ ئەڭ چوڭ نەتىجىسى چوڭ كېلىشىملەر ئەمەس، بەلكى ترامپ بىلەن شى جىنپىڭ ئارىسىدا يېقىن شەخسىي مۇناسىۋەت شەكىللىنىشى ۋە يېقىنقى ئون يىلدا ئىزچىل ناچارلاشقان ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىگە بىر خىل تۆۋەن چەك قويۇلۇشىدۇر. شامباۋ بۇنى «بىنا» مېتافورىسى بىلەن چۈشەندۈرىدۇ: رەھبەرلەرنىڭ شەخسىي ئالاقىسى — تورۇس، «ئۆزئارا ھۆرمەت، ئادىللىق ۋە ئۆزئارا تەڭپۇڭلۇق ئاساسىدىكى ئىجابىي ئىستراتېگىيەلىك مۇقىملىق» — پول؛ ئەمدى كەم بولغىنى ئىككىسىنى تۇتاشتۇرىدىغان «تام»، يەنى ھۆكۈمەتلەر ئارا دائىملىق مېخانىزملاردۇر. [1] [8]
بۇ مېتافورا ناھايىتى كۈچلۈك، چۈنكى ئۇ مۇناسىۋەتنىڭ نۆۋەتتىكى ئاجىزلىقىنى توغرا تۇتقان. يۇقىرى قاتلامدىكى سىياسىي ئىرادە بىلەن تۆۋەن قاتلامدىكى ئورگانلار ئارىسىدا بوشلۇق بار. بىراق «قايتا قۇرۇش» دېگەن سۆزنىڭ ئۆزى ئېھتىيات تەلەپ قىلىدۇ. بۈگۈنكى نىشان 1990- ياكى 2000-يىللاردىكى كەڭ «ئالاقە ۋە بىرلەشتۈرۈش» سىياسىتىنى قايتا تىكلەش ئەمەس. ھەر ئىككى دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك، سودا، تېخنىكا ۋە قانۇن ئورگانلىرى رىقابەتنى ئاللىقاچان كۈندىلىك ۋەزىپە ۋە خامچوت قۇرۇلمىسىغا ئايلاندۇرۇپ بولدى. شۇڭا قايتا قۇرۇلىدىغان نەرسە «كونا ھەمكارلىق بىناسى»دىن كۆرە، رىقابەتنى پارتلاپ كەتمەيدىغان شەكىلدە ئىچىگە ئالالايدىغان يېڭى قۇرۇلما بولۇشى مۇمكىن. [1]
شۇڭا بۇ ماقالىنىڭ ئەڭ مۇھىم سوئالى «ئامېرىكا بىلەن خىتاي قايتا يېقىنلىشالامدۇ؟» ئەمەس. تېخىمۇ توغرا سوئال شۇ: رىقابەتنىڭ ئۆزىنى تۈزۈملەشتۈرۈپ، ئۇنى توقۇنۇشقا ئايلانمايدىغان دەرىجىدە ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان قىلىش مۇمكىنمۇ؟ شامباۋنىڭ ئەڭ يېڭى ماقالىسى دەل مۇشۇ سوئالغا يۆتكەلگەن، بىراق ئۇنىڭ جاۋابىغا يېتىش ئۈچۈن ئۇنىڭ ئالدىنقى بەش يىللىق يازمىلىرىغا قايتىپ قاراش كېرەك. [1] [6]
«پول» ئىزدەشتىن «تام» سېلىشقىچە: شامباۋنىڭ تەپەككۇر لىنىيەسى
شامباۋنىڭ «مۇقىملىق»قا بولغان قىزىقىشى يېڭى ئەمەس. 2021-يىلى بايدېن–شى جىنپىڭ تور ئۇچرىشىشىدىن كېيىن ئۇ »Seeking Some Stability: The U.S.-China Leaders’ Summit« (بىر ئاز مۇقىملىق ئىزدەش: ئامېرىكا–خىتاي رەھبەرلىرى ئۇچرىشىشى) ناملىق ماقالىسىدە رەھبەرلەرنىڭ ۋەزىپىسىنى ناچارلىشىۋاتقان مۇناسىۋەتكە «پول» سېلىش ۋە رىقابەتنىڭ توقۇنۇشقا ئايلىنىپ كېتىشىنى توسىدىغان «قوغداش رېلىسلىرى»نى قۇرۇش دەپ تەسۋىرلىگەن. ئۇ ۋاقىتتا شامباۋنىڭ ئاساسىي پەرىزى شۇ ئىدى: ئىككى تەرەپ رىقابەتنىڭ مەۋجۇتلۇقى مەسىلىسىدە كېلىشەلمىسىمۇ، ئۇنى باشقۇرۇش لازىملىقى مەسىلسىدە تەدرىجىي يېقىنلىشالايدۇ. [6]
2023-يىلىدىكى »Re-Engaging — But How Far?« (قايتا ئالاقە ئورنىتىش — ئەمما قانچىلىك دەرىجىدە؟) ماقالىسىدە ئۇ بۇ پىكىرنى داۋاملاشتۇرۇپ، ۋېنادىكى يۇقىرى دەرىجىلىك ئالاقىنى «سۆزلەشكەننىڭ ئۆزى سۆزلەشمەسلىكتىن ياخشى» دەپ باھالىدى. لېكىن ئۇ قايتا ئالاقىنىڭ دائىرىسىگە شۈبھە بىلەن قارىدى، سۆھبەت مۇناسىۋەتنى تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈپ قويماسلىقى مۇمكىن، ئەمما ئۇنىڭ ئۆزى چوڭقۇر قۇرۇلمىلىق ئىختىلاپلارنى ھەل قىلمايدۇ. بۇ ۋاقىتتىمۇ شامباۋ ئۈچۈن ئالاقەنىڭ قىممىتى «كېلىشىم»دىن بۇرۇن «توقۇنۇشنى باشقۇرۇش»تا ئىدى. [7]
2025-يىلى ترامپ–شىنىڭ بۇساندىكى ئۇچرىشىشىدىن كېيىن ئۇنىڭ تىلى تېخىمۇ سوغۇققانلاشتى. »Kicking the Can Down the Road in U.S.-China Tensions« (ئامېرىكا–خىتاي جىددىيچىلىكىدە مەسىلىنى كېيىنگە سۈرۈش) ماقالىسىدە ۋاقىتلىق سودا ۋە تېخنىكا مۇرەسسەلىرىنى چوڭقۇر ئىختىلاپلارنى ھەل قىلىش ئەمەس، مەسىلىنى كېيىنكى باسقۇچقا يۆتكەش دەپ قارىدى. بۇ ماقالە شامباۋنىڭ «مۇقىملىق»نى ئۇزۇن مۇددەتلىك ھەل قىلىش بىلەن تەڭ كۆرمەيدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىدۇ. [5]
2026-يىلى مايدىكى بېيجىڭ ئۇچرىشىشىنىڭ ئالدى-كەينىدە شامباۋنىڭ باھاسى بىر قەدەر ئۈمىدۋارلاشتى. ئۇ ئالدى بىلەن »What to Expect from the Superpower Summit in Beijing« (بېيجىڭدىكى چوڭ دۆلەتلەر باشلىقلار ئۇچرىشىشىدىن نېمىلەرنى كۈتۈشكە بولىدۇ؟) ناملىق ماقالىسىدە «مۇقىملاشتۇرۇش»نى ئەڭ رېئال نىشان دەپ بەلگىلىدى. كېيىنكى »Parsing the Results of the Xi-Trump Summit« (شى–ترامپ باشلىقلار ئۇچرىشىشىنىڭ نەتىجىلىرىنى ئىنچىكە تەھلىل قىلىش) ماقالىسىدە چوڭ نەتىجە ئاز بولسىمۇ، نورمال دىپلوماتىك ئالاقىنىڭ ئەسلىگە كېلىشىنىڭ ئۆزى قىممەتلىك، دەپ يازدى. ئاقساراي شۇ ئۇچرىشىشتا سودا ۋە مەبلەغ ھەيئەتلىرىنى قۇرۇشنى ئېلان قىلدى. بۇ شامباۋنىڭ كېيىنكى «تام» مېتافورىسىغا دەسلەپكى ئوبيېكتىپ ئاساسنى ياراتتى. [3] [4] [9]
سېنتەبىرنىڭ 18-كۈنى، ۋاشىنگتون ئۇچرىشىشىدىن ئىلگىرى، شامباۋ »Low Expectations for the Trump-Xi Summit in Washington« (ۋاشىنگتوندىكى ترامپ–شى باشلىقلار ئۇچرىشىشىدىن ئۈمىد تۆۋەن) ناملىق ماقالىسىدە مۆلچەرىنى يەنە تۆۋەن تۇتتى: چوڭ بۆسۈشتىن كۆرە مايدا قولغا كەلگەن نىسپىي مۇقىملىقنى ساقلاش ئەڭ مۇھىم نەتىجە بولۇشى مۇمكىن، دەپ قارىدى. ئون كۈن كېيىنكى »A Turning Point? Rebuilding the U.S.-China Relationship« (بۇرۇلۇش نۇقتىسىمۇ؟ ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىنى قايتا قۇرۇش) ماقالىسىدە بولسا سوئال «مۇقىملىق بارمۇ؟»دىن «بۇ مۇقىملىقنى قانداق تۈزۈملەشتۈرىمىز؟» گە ئۆزگەردى. بۇ شامباۋنىڭ پىكىر تەرەققىياتىدىكى ھەقىقىي ئۆزگىرىش، يەنى پولنى ئىزدەشتىن تام سېلىشقا ئۆتۈش. [1] [2]
بىنا مېتافورىسىنىڭ كۈچى ۋە ئۇنىڭغا يوشۇرۇنغان «ئاساس»
شامباۋنىڭ «تورۇس–پول–تام» مېتافورىسى ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنىڭ ئۈچ دەرىجىسىنى ناھايىتى روشەن ئايرىيدۇ. «تورۇس» رەھبەرلەرنىڭ شەخسىي ئالاقىسى؛ «پول» مۇناسىۋەتنى پۈتۈنلەي بۇزۇلۇپ كېتىشتىن ساقلايدىغان ئومۇمىي سىياسىي فورمۇلا؛ «تام» ھەربىي، ئىقتىسادىي، مالىيە، سۈنئىي ئەقىل، زەھەرلىك چېكىملىككە قارشى تۇرۇش ۋە باشقا ساھەلەردىكى دائىملىق سۆھبەت يوللىرى. بۇ رامكا باشلىقلار ئۇچرىشىشىنىڭ كۆرۈنۈشتىكى مۇۋەپپەقىيىتى بىلەن كۈندىلىك مۇناسىۋەت باشقۇرۇشنىڭ پەرقىنى توغرا كۆرسىتىدۇ. [1] [8]
لېكىن ھەر قانداق بىنانىڭ «ئاساسى»مۇ بار. شامباۋنىڭ ئۆزى ماقالىنىڭ كېيىنكى قىسمىدا دەل شۇ ئاساستا مەسىلە بارلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ: ئىككى دۆلەتنىڭ مىللىي ۋە يەرلىك ئورگانلىرى، قانۇن سىستېمىلىرى ۋە خامچوت قۇرۇلمىلىرى بىر-بىرىگە قارشى تۇرۇشنى ئۆز ۋەزىپىسىگە كىرگۈزۈپ بولغان. دۆلەت بىخەتەرلىكى نامىدا ئالاقە چەكلىمىسى، تېخنىكا كونتروللۇقى، تەمىنات زەنجىرى بىخەتەرلىكى، مەبلەغ تەكشۈرۈشى ۋە ھەربىي تەييارلىق كۈچەيگەن. بۇ «ئاساس» لار بىر بىرىگە رەقىب بولسا، ئۈستىگە سېلىنغان تاملار ھەمكارلىق تاملىرىدىن كۆرە، رىقابەتنى باشقۇرۇش تاملىرى بولىدۇ. [1]
بۇنىڭدىن بىر پارادوكس چىقىدۇ: شامباۋ تەكلىپ قىلغان ئورگانلاشتۇرۇش مۇناسىۋەتنى مۇقىملاشتۇرۇشى مۇمكىن، ئەمما رىقابەتنىمۇ تېخىمۇ دائىملىق ۋە چىداملىق قىلىشى مۇمكىن. دائىملىق سودا ھەيئىتى سودا ئىختىلاپىنى يوقاتمايدۇ، ئۇنىڭغا قائىدە بېرىدۇ. ھەربىي ئالاقە لىنىيەسى ھەربىي رىقابەتنى تۈگىتەلمەيدۇ، بىراق خاتا ھېسابلاشنى چەكلەيدۇ. سۈنئىي ئەقىل خەۋپى ھەققىدىكى سۆھبەت تېخنىكا رىقابىتىنى يۇمشاتماسلىقى مۇمكىن، پەقەت قانچىلىك خەۋپنىڭ قوبۇل قىلىنىدىغانلىقىنى مۇنازىرە قىلىدىغان سۇپا يارىتىدۇ. مۇشۇ مەنىدە «قايتا قۇرۇش» ئەمەلىيەتتە «رىقابەتنى ئورگانلاشتۇرۇش» قا تېخىمۇ يېقىن. [8] [9]
شۇڭا شامباۋنىڭ تېزىسىنى بىر قەدەم ئىلگىرى سۈرۈش مۇمكىن: مۇۋەپپەقىيەتنىڭ ئۆلچىمى ھۆكۈمەتلەر ئارا سۆھبەت مېخانىزملىرىنىڭ سانى ئەمەس، ئۇلارنىڭ رىقابەتنىڭ ئەڭ خەتەرلىك قىسمىنى ئايرىپ چىقىپ، باشقا ساھەلەردىكى ئىختىلاپنىڭ پۈتۈن مۇناسىۋەتنى بۇزۇشىنىڭ ئالدىنى ئالالايدىغان-ئالالمايدىغانلىقىدۇر.
شەخس ۋە قۇرۇلما: ترامپ–شى يېقىنلىقى قانچىلىك داۋاملىشىدۇ؟
شامباۋ ماقالىنىڭ مەركىزىگە سىياسەتشۇناسلىقتىكى «شەخسنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارى ۋە قۇرۇلما» زىددىيىتىنى قويىدۇ. ئۇنىڭچە، ترامپ بىلەن شى جىنپىڭ شەخسىي سىياسىي ئىرادىسى ئارقىلىق ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتىنىڭ كەيپىياتىنى ئۆزگەرتتى. بۇ نۇقتا ئالدىنقى ماقالىلىرى بىلەنمۇ ماس: شامباۋ 2021-يىلىلا رەھبەرلەرنىڭ تۆۋەن قاتلامدا مۇمكىن بولمىغان قارارلارنى چىقىرىش ۋە مۇناسىۋەتكە ئاھاڭ بېرىش ئىقتىدارى بارلىقىنى تەكىتلىگەن. [1] [6]لېكىن شەخسىي ئىرادە قانچىلىك كۈچلۈك بولسىمۇ، بىيۇروكراتىك قۇرۇلمىلارنىڭ ۋاقتى ئۇزۇنراق. تەشكىلاتلارنىڭ خامچوتى، كەسپىي سالاھىيىتى، قانۇنىي ۋەزىپىسى ۋە خەۋپ چۈشەنچىسى بىر قېتىم قۇرۇلۇپ بولغاندىن كېيىن، ئۇلار رەھبەرنىڭ كەيپىياتىدىن تېخىمۇ سىجىل بولىدۇ. شامباۋنىڭ «تورۇس»ى شۇڭا نازۇك: رەھبەرلەر ئارىسىدىكى يېقىن مۇناسىۋەت ئورگانلارنىڭ رىقابەتچىلىك ۋەزىپىسىنى يوققا چىقارمايدۇ. [1]
بۇ زىددىيەت تەيۋەن مەسىلىسىدە روشەن. شامباۋ ترامپنىڭ شى جىنپىڭنى رەنجىتمەسلىك ئۈچۈن بەزى سىياسەتلەرنى شەخسىي كونترول ئاستىغا ئالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. رېيتېرس 2026-يىلى سېنتەبىردە 14 مىليارد دوللارلىق يېڭى تەيۋەن قورال بوغچىسىنىڭ كېچىكتۈرۈلگەنلىكىنى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئامېرىكا قانۇنى ۋە كۆپلىگەن ئەمەلدارلارنىڭ تەيۋەننىڭ ئۆزىنى قوغداش ئىقتىدارىنى قوللاش پوزىتسىيەسىنىڭ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى خەۋەر قىلدى. بۇ شەخسىي دىپلوماتىيە بىلەن قانۇنىي-ئورگان قۇرۇلمىسىنىڭ بىر-بىرىگە قانچىلىك بېسىم قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان ياخشى مىسال. [1] [10] شۇڭا باشلىقلار دىپلوماتىيەسىنى «قۇرۇلمىنى ئالماشتۇرىدىغان كۈچ» دەپ ئەمەس، قۇرۇلمىغا ۋاقىتلىق يۆنىلىش بېرەلەيدىغان كۈچ دەپ كۆرۈش تېخىمۇ مۇۋاپىق. ئەگەر رەھبەرنىڭ سىياسىي ئىرادىسى سۆھبەت يوللىرى، قائىدىلەر ۋە كىرىزىس مېخانىزملىرىغا ئايلانمىسا، كېيىنكى رەھبەر ياكى كېيىنكى كىرىزىس ئۇنى تېزلا يوققا چىقىرالايدۇ. [1]
قايتىدىن ئالاقە ئورنىتىش ئەمەس، «رىقابەتنى ئورگانلاشتۇرۇش»
شامباۋنىڭ ئۆزى 2010-يىللارغىچە داۋام قىلغان كەڭ ئالاقە سىياسىتىنىڭ قايتمايدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلىدۇ. بۇ نۇقتا ئۇنىڭ ئەڭ يېڭى ماقالىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم چەك نۇقتىسى. ئەگەر كونا ئالاقە دەۋرىدە ئورگانلارنىڭ مەقسىتى ئۆزئارا باغلىنىشنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش، مەسىلىلەرنى ھەمكارلىق ئارقىلىق ھەل قىلىش ۋە خىتاينى خەلقئارا سىستېمىغا تېخىمۇ چوڭقۇر بىرلەشتۈرۈش بولغان بولسا، يېڭى ئورگانلارنىڭ مەقسىتى باشقىچە: خەۋپنى ئايرىش، قىزىل سىزىقنى چۈشەندۈرۈش، سانائەت ۋە بىخەتەرلىك رىقابىتىنى قائىدىگە سېلىش، ئۆزئارا تايىنىشنىڭ قايسى قىسمىنى ساقلاشنى تاللاش. [1]
بۇنى «رىقابەتنى ئورگانلاشتۇرۇش» دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. ئۇنىڭ بىرىنچى قەۋىتى — كىرىزىسنى باشقۇرۇش: ھەربىي ئالاقە، دېڭىز-ھاۋا ئۇچرىشىشلىرى، يادرو ۋە سۈنئىي ئەقىل ۋەقەلىرىدە بىۋاسىتە ئالاقە. ئىككىنچى قەۋىتى — چەكلەنگەن ھەمكارلىق: زەھەرلىك چېكىملىك، بەزى سودا ۋە مەبلەغ مەسىلىلىرى، دۇنياۋى سەھىيە ياكى ئېنېرگىيەگە ئوخشاش ساھەلەر. ئۈچىنچى قەۋىتى — رىقابەت قائىدىسى: قايسى تېخنىكا، مەبلەغ ۋە بىخەتەرلىك ساھەلىرىنىڭ «سەزگۈر» ئىكەنلىكىنى مۇمكىنقەدەر ئالدىن بەلگىلەش. ۋاشىنگتون ئۇچرىشىشىدىن كېيىن سودا-مەبلەغ ھەيئەتلىرىنىڭ ئىشقا كىرىشى ۋە يېڭى «دەرىجىدىن تاشقىرى ئەقىل» دىئالوگىنىڭ قۇرۇلۇشى دەل مۇشۇ يۆنىلىشكە مىسال بولالايدۇ. [8] [9]
بۇ مودېلنىڭ ئەۋزەللىكى، ئۇ دوستلۇق ياكى ئىشەنچنى ئالدىنقى شەرت قىلمايدۇ. ئىككى دۆلەت بىر-بىرىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەقسىتىگە گۇمان بىلەن قاراپ تۇرۇپمۇ، خاتا ھېسابلاشنى چەكلەيدىغان مېخانىزم قۇرالايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ بۈگۈنكى رېئاللىققا كونا «ھەمكارلىق-بىرلەشتۈرۈش» مودېلىدىن تېخىمۇ ماس. [1] [2] لېكىن بۇ مودېلنىڭ خەۋپىمۇ بار. رىقابەت تۈزۈملەشكەنسېرى، دۈشمەنلىك تەسەۋۋۇرىمۇ ئورگانلارنىڭ مەڭگۈلۈك مەنپەئەتىگە ئايلىنىشى مۇمكىن. «خەۋپنى باشقۇرۇش» ئۈچۈن قۇرۇلغان بىر ئورگان ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى داۋاملاشتۇرۇش ئۈچۈن خەۋپنىڭ داۋاملىق بارلىقىنى پەرەز قىلىشى مۇمكىن. شۇڭا ئورگانلاشتۇرۇشنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى رىقابەتنى دائىملاشتۇرۇش بىلەن ئۇنى چەكلەش ئارىسىدىكى نازۇك تەڭپۇڭلۇققا باغلىق.
مۇشۇ سەۋەبتىن شامباۋنىڭ «تام»لىرىنىڭ ئەڭ ياخشى شەكلى بارلىق ساھەلەرنى بىرلەشتۈرىدىغان چوڭ دىيالوگ قۇرۇلمىسى بولماسلىقىمۇ مۇمكىن. تېخىمۇ كىچىك، ۋەزىپىسى ئېنىق، قەرەللىك ۋە نەتىجىسىنى ئۆلچىگىلى بولىدىغان ساھەلىك مېخانىزمىلار تېخىمۇ چىداملىق بولۇشى مۇمكىن. چۈنكى، بۇنداق ئەھۋالدا، بىر ساھەدىكى كىرىزىس باشقا بارلىق سۆھبەتلەرنى بىكار قىلىۋەتمەيدۇ.
سوغۇق ئۇرۇش مىساللىرى: پايدىلىق لوگىكا، چەكلىك ئوخشىتىش
شامباۋ ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتى ئۈچۈن كېيىنكى سوغۇق ئۇرۇش دەۋرىدىكى خېلسىنكى مۇساپىسى، ياۋروپا بىخەتەرلىك ۋە ھەمكارلىق يىغىنى، ئىستراتېگىيەلىك قوراللارنى چەكلەش ۋە ئازايتىش كېلىشىملىرى، شۇنداقلا ئىشەنچ بەرپا قىلىش تەدبىرلىرىنىڭ لوگىكىسىغا قايتا قاراشنى تەۋسىيە قىلىدۇ. ئۇنىڭ تەكلىپىنىڭ كۈچى شۇ: چوڭ كۈچلەر دوست بولمىسىمۇ، رىقابەتنىڭ ئەڭ خەتەرلىك قىسمىنى قائىدىگە سېلىپ، ئالاقە ۋە جەزملەشتۈرۈش مېخانىزملىرى ئارقىلىق خاتا ھېسابلاشنى ئازايتالايدۇ. [1]لېكىن ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتى سوۋېت–ئامېرىكا مۇناسىۋىتىنىڭ كۆپەيتىلگەن نۇسخىسى ئەمەس. ئىككى ئىقتىسادنىڭ سودا، مەبلەغ، تەمىنات زەنجىرى ۋە تېخنىكا ئارقىلىق چوڭقۇر باغلىنىشى رىقابەتنى بىرلا ۋاقىتتا ھەم خەتەرلىك، ھەم بىر-بىرىدىن ئايرىشنى ئېغىر بەدەللىك قىلىدۇ. يەنە كېلىپ، تەيۋەن مەسىلىسى يادرو قوراللىرىنى كونترول قىلىشتىن پەرقلىق ھالدا ئىگىلىك ھوقۇق، زېمىن، ئىتتىپاقداشلىق ۋە ھەربىي ئىشەنچلىكلىك مەسىلىلىرىنى بىرلا نۇقتىغا توپلايدۇ. [1] [10]
شۇڭا سوغۇق ئۇرۇشتىن ئېلىنىدىغان دەرس «شۇ دەۋردىكى ئورگانلارنى كۆچۈرۈپ كېلىش» ئەمەس، بەلكى ئۇلارنىڭ پەلسەپەسىنى قوبۇل قىلىش: ئىشەنچ يوق شارائىتتا جەزملەشتۈرۈش، ئۇقتۇرۇش، قىزىل سىزىق، پەقەت بىر ساھەگە مەخسۇس كېلىشىم ۋە كىرىزىس ۋاقىتلىرىدا ئالاقىنى ساقلاش. بۇ خىل لوگىكا سۈنئىي ئەقىل، تور بىخەتەرلىكى ۋە دېڭىز-ھاۋا ئۇچرىشىشلىرىغا يېڭى شەكىلدە ماسلاشتۇرۇلۇشى مۇمكىن. [1] [8]
ئەگەر مۇشۇ ئۆلچەم بىلەن قارالسا، شامباۋنىڭ سوغۇق ئۇرۇش مىساللىرى تارىخىي سېلىشتۇرۇشتىن كۆرە مېتودولوگىيەلىك تەكلىپ سۈپىتىدە تېخىمۇ قىممەتلىك، يەنى، رىقابەتنى يوقىتىش ئەمەس، ئۇنى قائىدىگە سېلىش كېرەك.
تەيۋەن، كىشىلىك ھوقۇق ۋە تېخنىكا: «تام»نىڭ ھەقىقىي بېسىم سىنىقى
ھەر قانداق ئورگانلاشقان رىقابەت رامكىسىنىڭ قىممىتى ئاسان ساھەلەردە ئەمەس، ئەڭ قىيىن مەسىلىلەردە سىنىلىدۇ. تەيۋەن بۇنىڭ ئەڭ روشەن مىسالى. ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭ تەيۋەن بوغۇزىدىكى توقۇنۇشنىڭ ھەر ئىككى تەرەپ ئۈچۈن زور چىقىملىق ئىكەنلىكىنى بىلىدۇ، لېكىن زېمىننىڭ سىياسىي سالاھىيىتى، قورال سېتىش ۋە كۈچ ئىشلىتىش خەۋپى ھەققىدە ئاساسىي پەرق ساقلىنىدۇ. بۇ يەردە ئورگانلارنىڭ رولى مەسىلىنى «ھەل قىلىش»تىن كۆرە، خاتا سىگنال ۋە تۇيۇقسىز ئۆتكۈرلىشىپ كېتىشنى ئازايتىشتۇر. [1] [10]
كىشىلىك ھوقۇق تېخىمۇ باشقا بىر سىناق. شامباۋ ئەڭ يېڭى ماقالىسىدە ترامپنىڭ خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى توغرىسىدا ئاشكارا سۆزلەشتىن ساقلانغانلىقىنى شەخسىي « deconfilict – ئىختىلاپسىزلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ بىر قىسمى دەپ بايان قىلىدۇ. بۇ شامباۋنىڭ باھاسى، ئەمما ئۇ تېخىمۇ چوڭ مەسىلىنى كۆرسىتىدۇ: مۇقىملىق ئۈچۈن قايسى مەسىلىلەرنى ئايرىم قانالغا يۆتكەش مۇمكىن؟ قايسى نۇقتىدا بۇ «ئايرىش» بىر تەرەپنىڭ قىممەت ۋە قانۇنىي مەجبۇرىيىتى بىلەن توقۇنۇشىدۇ؟ ئورگانلاشقان رىقابەت بۇ زىددىيەتنى يوقاتمايدۇ، پەقەت ئۇنىڭ مۇناسىۋەتنىڭ باشقا ساھەلىرىگە قانچىلىك تارقىلىدىغانلىقىنى باشقۇرىدۇ. [1]
تېخنىكا رىقابىتىمۇ شۇنداق. ۋاشىنگتون ئۇچرىشىشىدىن كېيىن ئىككى تەرەپ «دەرىجىدىن تاشقىرى ئەقىل» خەۋپى ۋە پايدىسى ھەققىدە سۆھبەت مېخانىزمى قۇرۇشقا، ۋەقەلەر ئۈچۈن بىۋاسىتە ئالاقە يولى ئېچىشقا قوشۇلدى. بۇ مۇھىم، لېكىن ئۇ ئۆزەك، ھېسابلاش كۈچى، سانلىق مەلۇمات ۋە سانائەت ئەۋزەللىكى توغرىسىدىكى رىقابەتنى ئاخىرلاشتۇرمايدۇ. دەل مۇشۇ يەردە شامباۋنىڭ «تام» مېتافورىسى ئەڭ توغرا: تام ئۆي ئىچىدىكى كىشىلەرنىڭ بىر-بىرىنى ياخشى كۆرۈشىنى تەلەپ قىلمايدۇ، پەقەت بىنانىڭ ئۆرۈلۈپ چۈشمەسلىكىگە خىزمەت قىلىدۇ. [8]
ئۈچىنچى دۆلەتلەر ئۈچۈن مۇقىملىق: خاتىرجەملىكمۇ ياكى ئەندىشىمۇ؟
شامباۋ 2026-يىلى مايدىكى ئۇچرىشىشتىن ئىلگىرى، ياۋروپا، ئاسىيا، ئوتتۇرا شەرق ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدىكى دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكا–خىتاي رىقابىتىنىڭ بېسىمىنى ھېس قىلىۋاتقانلىقىنى تەكىتلىگەن. بۇ نۇقتىدىن، ئىككى چوڭ كۈچ ئارىسىدىكى تېخىمۇ ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان مۇناسىۋەت ئۈچىنچى دۆلەتلەرنىڭ «تەرەپ تاللاش» بېسىمىنى ئازايتىشى مۇمكىن. [4] لېكىن چوڭ كۈچلەر ئارىسىدىكى مۇقىملىق ھەر ۋاقىت كىچىك دۆلەتلەرنىڭ مەنپەئەتى بىلەن ئوخشاش بولمايدۇ. ئەگەر ۋاشىنگتون بىلەن بېيجىڭ مۇقىملىق نامىدا تەيۋەن، ياپونىيە، جەنۇبىي كورېيە ياكى شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ بىخەتەرلىك ئەندىشىسىنى ئىككى تەرەپلىك سودا-سىياسىي مۇرەسسەگە بوي سۇندۇرسا، «مۇقىملىق» ئۈچىنچى تەرەپ ئۈچۈن بىخەتەرلىك كاپالىتىدىن كۆرە چوڭ كۈچلەرنىڭ ئۆزئارا باشقۇرۇشىدەك كۆرۈنۈشى مۇمكىن. بۇ سەۋەبتىن ئامېرىكا سېنتەبىردىكى ئۇچرىشىشنىڭ ئالدىدا ياپونىيە، كورېيە ۋە تەيۋەن ھەققىدىكى مەجبۇرىيەتلىرىنى قايتا تەكىتلىدى. [10] شۇڭا ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىنىڭ ئورگانلىشىشىنىڭ خەلقئارالىق مۇۋەپپەقىيىتى پەقەت ئىككى دۆلەتنىڭ توقۇنۇشماسلىقى بىلەن ئۆلچەنمەيدۇ، باشقا دۆلەتلەرنىڭ سىياسىي تاللاش بوشلۇقى، ئىتتىپاقداشلىق ئىشەنچى ۋە ئىقتىسادىي ئەركىنلىكىنىڭ قانچىلىك ساقلىنىدىغانلىقىمۇ مۇھىم.
يەكۈن
داۋىد شامباۋنىڭ 2021-يىلدىن 2026-يىلغىچە بولغان يازمىلىرىغا بىرلىكتە قارىغاندا، بىر ئىزچىل لىنىيە كۆرۈنىدۇ: ئالدى بىلەن سۆھبەتنى ساقلاش، ئاندىن مۇناسىۋەتكە «پول» سېلىش، كېيىن ۋاقىتلىق مۇقىملىقنى ساقلاش، ھازىر بولسا شۇ مۇقىملىقنى ئورگانلاشتۇرىدىغان «تام» سېلىش. بۇ تەرەققىيات شامباۋنىڭ ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتىگە بولغان قارىشىنىڭ «ھەمكارلىقنى قايتا قۇرۇش»تىن كۆرە «رىقابەتنى چىداملىق باشقۇرۇش»قا قاراپ يۆتكەلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. [1] [2] [3] [5] [6] [7]
ئۇنىڭ ئەڭ يېڭى ماقالىسىنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تەرىپى، رەھبەرلەرنىڭ شەخسىي ئالاقىسىنى يېتەرلىك دەپ قارىماسلىقى. ھەر قانداق يۇمشاش، ئەگەر ئۇ دائىملىق ھۆكۈمەتلەر ئارا ئالاقە، كىرىزىس قائىدىسى ۋە ساھەلىك مېخانىزمىلارغا ئايلانمىسا، يەنە نازۇك پېتى قالىدۇ. بىراق ماقالىنىڭ ئۆزى كۆرسەتكەندەك، بۇ مېخانىزمىلار كونا ئالاقە دەۋرىنىڭ ئورگانلىرى بولالمايدۇ، چۈنكى ئۇلار ئولتۇرىدىغان سىياسىي «ئاساس» ئاللىقاچان رەقىب بولۇپ بولغان. [1] شۇڭا تېخىمۇ توغرا ئاتالغۇ «مۇناسىۋەتنى قايتا قۇرۇش»تىن كۆرە «رىقابەتنى ئورگانلاشتۇرۇش» بولۇشى مۇمكىن. بۇنىڭ نىشانى ئىختىلاپنى يوقىتىش ئەمەس، بەلكى سودا، تېخنىكا، تەيۋەن، ھەربىي بىخەتەرلىك ۋە قىممەت مەسىلىلىرىدىكى قۇرۇلمىلىق پەرقلەر مەۋجۇت تۇرغان ھالدا، بىر ساھەدىكى كىرىزىسنىڭ پۈتۈن مۇناسىۋەتنى توقۇنۇشقا سۆرەپ كىرىشىنى توسۇشتۇر.
ئەگەر بۇ قۇرۇلما ئىشلىسە، ئامېرىكا–خىتاي مۇناسىۋىتى «دوستلۇق»قا قايتمايدۇ، بەلكى تېخىمۇ ئالدىن مۆلچەرلىگىلى بولىدىغان، دائىمىي رىقابەتچى، بەزى ساھەلەردە ھەمكار، ئەمما كىرىزىسقا قارشى تېخىمۇ چىداملىق بىر سىستېمىغا ئايلىنىشى مۇمكىن. شامباۋنىڭ «بۇرۇلۇش نۇقتىسى» سوئالىغا بېرىشكە بولىدىغان ئەڭ ئېھتىياتچان جاۋاب دەل مۇشۇ: بۇرۇلۇش نۇقتىسى رىقابەتنىڭ ئاخىرلىشىشىدا ئەمەس، رىقابەتنىڭ قائىدىگە كىرىش-كىرمەسلىكىدە. [1]
مەنبەلەر:
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
