ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ «?Another Hormuz» (يېڭى بىر ھورمۇزمۇ؟) ناملىق ماقالىسىگە تەقرىز
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
«يەنە بىر ھورمۇز» ئەمەس، ھورمۇز خەۋپىنىڭ كۆپەيتكۈچىسى
قىزىل دېڭىزدىكى يېڭى كىرىزىسنى «يەنە بىر ھورمۇز» دەپ ئاتاش تۇنجى قاراشتا كىشىنى جەلپ قىلىدۇ. ھورمۇز بوغۇزى بىلەن بابۇلمەندەب بوغۇزى ھەر ئىككىسى يەر شارى ئېنېرگىيە ۋە دېڭىز سودا يوللىرىنىڭ بوغما نۇقتىسى، ھەر ئىككىسىدە يۈز بەرگەن بىخەتەرلىك كىرىزىسى نېفىت باھاسى، توشۇش خىراجىتى ۋە تەمىنات زەنجىرىگە تېز تەسىر كۆرسىتىدۇ. لېكىن بابۇلمەندەبنىڭ ھەقىقىي ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى ئۇنىڭ ھورمۇزغا ئوخشاشلىقىدا ئەمەس. ئۇنىڭ ئەھمىيىتى شۇكى، ھورمۇزدىن چاتاق چىققاندا، ئىشلىتىلىدىغان باشقا زاپاس يوللارنىمۇ خەتەرگە دۇچار قىلىدۇ. شۇڭا بابۇلمەندەب مەسىلىسىنى «ئىككىنچى بوغۇز كىرىزىسى» دېگەندىن، بىرىنچى بوغۇز كىرىزىسىنىڭ زىيىنىنى كۆپەيتىدىغان سىستېمىلىق خەۋپ دېگەن تۈزۈك. [1] [3] [4]
مەزكۇر ماقالە قىزىل دېڭىز ئارقىلىق ھەر يىلى دۇنيا دېڭىز سودىسىنىڭ تەخمىنەن %12–15، كونتېينېر سودا مىقدارىنىڭ تەخمىنەن %30 ى ئۆتىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. ئامېرىكا ئېنېرگىيە ئۇچۇر ئىدارىسىنىڭ تېخىمۇ يېڭى سانلىرى بابۇلمەندەب ئارقىلىق ئۆتكەن نېفىت ئېقىمىنىڭ 2026‑يىلنىڭ ئىككىنچى پەسلىدە كۈنىگە 8.1 مىليون ۋارىلغا يەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. دېمەك، بۇ بوغۇز ھورمۇزدىن ئۆتىدىغان نېفىت مىقدارىدىن تۆۋەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ رولى پەقەت «نېفىت بوغۇزى» ئەمەس، بەلكى ئۇ سۇۋەيش قانىلى، ياۋروپا–ئاسىيا سودا لىنىيەسى ۋە قىزىل دېڭىزنىڭ پۈتكۈل سودا ئېكولوگىيەسى بىلەن باغلانغان. [1] [4]
مۇشۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، خۇسىيلارنىڭ بابۇلمەندەب ئەتراپىدىكى زېمىننى كېڭەيتىشى ئىران ئۇرۇشىنىڭ جۇغراپىيەسىنى ئۆزگەرتىدۇ. كىرىزىس پارس قولتۇقىدىكى بىر بوغۇزغا مەركەزلەشكەن ھالەتتىن چىقىپ، ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ ئىككى قىرغىقىدىكى دېڭىز چىقىش يوللىرىنى بىرلا ۋاقىتتا خەتەرگە سالىدىغان «ئىككى بوغۇزلۇق» سىستېمىغا ئايلىنىدۇ. بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئىقتىسادىي تەسىرى قوشۇش شەكلىدە ئەمەس، كۆپەيتىش شەكلىدە ئىشلەيدۇ، يەنى، نېفىت يولى قىسقىرىپلا قالماي، ئۇنى ئايلىنىپ ئۆتۈشمۇ قىممەتلەيدۇ. [1] [2] [6]
بۇ يەردە «زاپاس» ئۇقۇمىنىمۇ ئوبدان ئويلاش كېرەك. ئادەتتە، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى بىر يول تاقالغاندا باشقا يولغا يۆتكىلىش ئىقتىدارى بىلەن ئۆلچىنىدۇ. ھورمۇز بىلەن بابۇلمەندەب بىرلا رايونلۇق ئۇرۇشنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغاندا، بۇرۇن مۇستەقىل دەپ قارالغان زاپاس يوللارنىڭ خەۋپى ئۆزئارا باغلىنىپ قالىدۇ. بۇ «ئۆزئارا باغلانغان بوغما نۇقتا خەۋپى» بازارنىڭ زاپاس ھېسابىنى بۇزىدۇ ۋە تۇرۇبا يولى، زاپاس نېفىت، سۇۋەيش ياكى ئۈمىد بۇرنىغا يۆتكەشنىڭ ھەممىسىنى بىرلا سىستېما ئىچىدە باھالاشنى تەلەپ قىلىدۇ. [3] [4]
زېمىن ئىگىلەش دېڭىزدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى ئۆزگەرتىدۇ
خۇسىيلار 2023‑يىلدىن بۇيان قىزىل دېڭىزدا راكېتا، ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى ۋە دېڭىز ھۇجۇمى ئارقىلىق سودا پاراخوتلىرىغا تەھدىت سېلىپ كەلدى. بۇلارنىڭ كۆپىنچىسى «يىراقتىن دېڭىز يولىنى رەت قىلىش» شەكلىدىكى كۈچ كۆرسىتىش ئىدى. 2026‑يىلى سېنتەبىردە موخا پورتى، دۇباب رايونى ۋە بابۇلمەندەبنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى پەرىم (ماييۇن) ئارىلىغا بولغان كونترولنىڭ كېڭىيىشى بۇ ۋەزىيەتنى ئۆزگەرتتى. خۇسىيلار ئەمدى پەقەت دېڭىزغا راكېتا ئاتالايدىغان قوراللىق گۇرۇپپا ئەمەس، بەلكى بوغۇزغا يېقىن قىرغاق ۋە ئارال گېئوگرافىيەسىگە تايانغان دېڭىز يولىنى توسۇش كۈچى بولۇشقا يېقىنلاشماقتا. [2]
بۇنىڭ ئەھمىيىتى قورالنىڭ دائىرىسىدىنمۇ كەڭ. دېڭىز يولى بىخەتەرلىكىدە جۇغراپىيەنىڭ ئۆزى بىر قورال. قىرغاق، ئارال ۋە تار بوغۇزغا يېقىنلىشىش كۆزىتىش، نىشان بەلگىلەش، كىچىك پاراخوت ھەرىكىتى، راكېتا ۋە ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلارنىڭ ئۈنۈمىنى ئاشۇرىدۇ. پەقەت بىر پاراخوتنى چۆكتۈرۈشنىڭ ئۆزىدىنمۇ مۇھىم بولغىنى، «بۇ يولنىڭ بىخەتەرلىكىگە كاپالەت يوق» دېگەن بازار ۋەھىمىسىنى يارىتىش. چۈنكى سودا پاراخوتىنىڭ قارارى ھەربىي تەھدىتنىڭ ئۆزىگە ئەمەس، سۇغۇرتا ھەققى، خادىملارنىڭ بىخەتەرلىكى ۋە ئىگىنىڭ خەۋپ قوبۇل قىلىش ئىقتىدارىغا باغلىق. [1] [7]
شۇنىڭ بىلەن خۇسىيلارنىڭ زېمىن كېڭەيتىشى ئۇلارنىڭ سۆھبەت كۈچىنىمۇ ئۆزگەرتىدۇ. ئىراننىڭ ياردىمى خۇسىيلارنىڭ ھەربىي ئىقتىدارىنى كۈچەيتكەن بولسىمۇ، ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى ئۇلارنى ئىراننىڭ بۇيرۇقى بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان ئاددى قورال ئەمەس، بەلكى يەمەنگە خاس سىياسىي كۈنتەرتىپى بار «مۇستەقىل شېرىك» سۈپىتىدە تەسۋىرلەيدۇ. بابۇلمەندەبكە تېخىمۇ يېقىن زېمىن كونتروللۇقى بۇ مۇستەقىللىقنى كۈچەيتەلەيدۇ: تېھراننىڭ رايونلۇق ئىستراتېگىيەسى بىلەن خۇسىيلارنىڭ يەمەن ۋە سەئۇدى ئەرەبىستانغا قارىتىلغان مەنپەئەتلىرى ئوخشاش يۆنىلىشتە تۇرسىمۇ، ئۇلارنىڭ ھېسابىنىڭ دائىم بىر بولۇشى شەرت ئەمەس. [1] [2]
خۇسىيلارنىڭ كۈچىنىڭ يەنە بىر مۇھىم تەرىپى بازار پسىخولوگىيەسىدۇر. بىر بوغۇزنى ھەربىي جەھەتتىن پۈتۈنلەي تاقاش قىيىن ۋە قىممەت، لېكىن سودا پاراخوتىنىڭ سۇغۇرتا شىركىتىگە، خادىمىغا ۋە يۈك ئىگىسىگە «بۇ يول بىخەتەر ئەمەس» دېگەن تۇيغۇنى بېرىش تېخىمۇ ئاسان. سۇغۇرتا ھەققى، خادىملارغا خەۋپ تولۇقلىمىسى ۋە يولنى ئايلىنىش ۋاقتىنىڭ ئۆسۈشى بىلەن پاراخوتلارنىڭ ئۆزى چېكىنىدۇ. شۇڭا خۇسىيلارنىڭ دېڭىزدىكى ئەڭ كۈچلۈك قورالى بەزىدە راكېتانىڭ ئۆزىدىن كۆرە، سودا بازىرىغا تارقىغان ئېنىقسىزلىق بولۇشى مۇمكىن. [1] [7]
زېمىن كونتروللۇقى بۇ پسىخولوگىيەلىك بېسىم كۈچىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ ۋە تۇراقلاشتۇرىدۇ. يىراقتىن قىلىنغان بىر قېتىملىق ھۇجۇم بازاردا ۋاقىتلىق قورقۇنچ پەيدا قىلىدۇ، بوغۇزغا يېقىن قىرغاق ۋە ئارالدىكى ئۇزۇن مۇددەتلىك ھەربىي مەۋجۇتلۇق، خەۋپنى سودا پىلانىنىڭ دائىملىق بىر قىسمىغا ئايلاندۇرىدۇ. بۇ سەۋەبتىن خۇسىيلارنىڭ زېمىن ئىلگىرىلىشىنى پەقەت يەمەن ئىچىدىكى خەرىتە ئۆزگىرىشى دەپ ئەمەس، قىزىل دېڭىزدىكى «رەت قىلىش كۈچى»نىڭ ئوبيېكتىپ ئاساسى دەپ ئوقۇش كېرەك. [2]
سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ «زاپاس يول» تۇزىقى
سەئۇدى ئەرەبىستان ئۈچۈن بابۇلمەندەبنىڭ خەۋپى ئالاھىدە يۇقىرى. بۇ دۆلەتنىڭ شەرقىي نېفىت رايونلىرىدىن قىزىل دېڭىزدىكى يەنبۇ پورتىغا بارىدىغان تۇرۇبا يولى دەل ھورمۇز بوغۇزىغا تايىنىشنى ئازايتىدىغان ئىستراتېگىيەلىك زاپاس سىستېما. ھورمۇز تاقالسا ياكى خەتەرگە دۇچكەلسە، نېفىت غەربكە يۆتكىلەلەيدۇ. لېكىن بابۇلمەندەبمۇ خەتەرگە ئۇچرىسا، بۇ زاپاس يولنىڭ قىممىتى تۆۋەنلەيدۇ. ئامېرىكا ئېنېرگىيە ئۇچۇر ئىدارىسى 2026‑يىلى يەمەندىكى ھۇجۇملارنىڭ يەنبۇدىن چىقىدىغان سەئۇدى نېفىت ئېكسپورتىنى چەكلەپ قويغانلىقىنى قەيت قىلغان. [4]
شۇڭلاشقا، بۇ «قوش بوغۇز» خەۋپىنىڭ ئەڭ مۇھىم سىياسىي-ئىقتىسادىي نەتىجىسى دەل مۇشۇ يەردە. ئىقتىسادىي چىدامچانلىق ئادەتتە بىر يول بۇزۇلغاندا باشقا يولغا تايىنىدۇ. ھورمۇز بىلەن بابۇلمەندەب بىرلا ۋاقىتتا خەتەرگە ئۇچرىغاندا، بۇرۇن بىر-بىرىگە زاپاس بولغان يوللار ئۆزئارا باغلانغان خەۋپكە ئايلىنىدۇ. نېفىتنى سۇۋەيش ئارقىلىق شىمالغا چىقىرىپ، ئاندىن ئايرىم يۆنىلىش بىلەن يەنە ھىندى ئوكيانغا ئېلىپ بېرىش ياكى ئۈمىد تۇمشۇقىنى ئايلىنىش مۇمكىن، لېكىن ھەر ئىككىسى ۋاقىت، پاراخوت، يېقىلغۇ ۋە سۇغۇرتا خىراجىتىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرۇۋېتىدۇ. [1] [3]
سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ يېقىنقى ھەرىكەتلىرىمۇ بۇ خەۋپنىڭ سەئۇدى ئۈچۈن قانچىلىك جىددىي ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. 2026‑يىلى سېنتەبىردە سەئۇدى مۇداپىئە مەبلىغى دېڭىز ۋە ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلارغا مەبلەغ سېلىشنى تېزلەتتى، رۇسىيە پىرېزىدېنتى بىلەن سەئۇدى ۋەلىئەھدى شاھزادىسى ھورمۇز ۋە بابۇلمەندەبتىن بىخەتەر ئۆتۈشنى بىرلا باياناتتا تىلغا ئالدى. بۇ تىلنىڭ ئۆزى ئىككى بوغۇزنىڭ رايونلۇق بىخەتەرلىك رامكىسىدا بىر مەسىلىگە ئايلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [9] [10]
سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ مەسىلىسى پەقەت ئېكسپورت مىقدارى ئەمەس، ئىستراتېگىيەلىك مۇستەقىل ھەرىكەت بوشلۇقى. ھورمۇز خەۋپىدىن قېچىش ئۈچۈن قۇرۇلغان يەنبۇ چىقىش يولىنىڭ ئۆزىمۇ بابۇلمەندەبكە بېقىنىپ قالغاندا، رىيادنىڭ «بىر بوغۇزدىن قېچىش» ئىستراتېگىيەسى رايونلۇق دېڭىز بىخەتەرلىكىگە تېخىمۇ زور مەبلەغ سېلىشنى تەلەپ قىلىدۇ. سەئۇدى مۇداپىئە فوندىنىڭ دېڭىز ۋە ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلارغا مەبلەغنى تېزلەتكەنلىكى، شۇنداقلا ھورمۇز بىلەن بابۇلمەندەبنىڭ بىرلا دىپلوماتىك باياناتتا تىلغا ئېلىنىشى بۇ ئۆزگىرىشنىڭ ئالامىتىدۇر. [9] [10]
دۇنيا ئىقتىسادىغا كۆرسىتىدىغان خەۋپى نېفىتتىن چوڭ
بابۇلمەندەبنىڭ تەھدىتىنى پەقەت نېفىت باھاسى بىلەن ئۆلچەش يېتەرلىك ئەمەس. ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى قىزىل دېڭىزنى دۇنيا سودا سىستېمىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم يوللىرىدىن بىرى دەيدۇ. ئېنېرگىيەدىن باشقا دانلىق ئاشلىق، ئوغۇت، مېتال، ئېلېكتىرون زاپچاسلىرى ۋە ئاپتوموبىل قىسملىرىمۇ بۇ يولدىن ئۆتىدۇ. خەۋپ كۈچەيگەندە پاراخوتلار ئۈمىد تۇمشۇقىنى ئايلىنىدۇ. بۇ پەقەت سەپەرنى ئۇزارتىپلا قالماي، دۇنيادىكى ئىشلەتكىلى بولىدىغان پاراخوت سىغىمىنىمۇ «يەپ قويىدۇ»، چۈنكى بۇنداق بولغاندا ئوخشاش پاراخوتنىڭ بىر يىلدا قاتناش قېتىم سانى ئازىيىدۇ.[1] [5]
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سودا ۋە تەرەققىيات يىغىنى 2026‑يىلىدىكى ئوتتۇرا شەرق كىرىزىسىنىڭ ئېنېرگىيە، توشۇش ۋە ئىشلەپچىقىرىش تەننەرخىنى ئۆستۈرۈپ، دۇنيا سودا ئۆسۈشىنىڭ سۈپىتىنى ناچارلاشتۇرۇۋاتقانلىقىنى ئاگاھلاندۇردى. ھورمۇزدىكى ئۈزۈلۈش ئېنېرگىيە باھاسى ۋە پۇل-مۇئامىلە بازىرىغا زور بېسىم پەيدا قىلغان، ئۇنىڭ ئۈستىگە قىزىل دېڭىز يولىمۇ تۇراقسىزلاشسا، خەۋپ ئىقتىسادتا ئىككى قېتىم ئەكس ئېتىدۇ، بىرى ئېنېرگىيە باھاسى، يەنە بىرى توشۇش ۋە زاپاس ساقلاش خىراجىتى. بۇ بولۇپمۇ يېقىلغۇ ۋە يېمەكلىك ئىمپورتقا تايىنىدىغان قەرزى يۇقىرى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرگە تېخىمۇ ئېغىر زەربە بولىدۇ. [5] [6]
بۇنىڭ ئۈستىگە قىزىل دېڭىز رەقەملىك بوغما نۇقتىلاردىن بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشى ياۋروپا بىلەن ئاسىيانى تۇتاشتۇرىدىغان دېڭىز ئاستى تالالىق كابېللىرىنىڭ زور قىسمىنىڭ بۇ رايوندىن ئۆتىدىغانلىقىنى ئەسكەرتىدۇ. شۇڭا مەسىلە پەقەت پاراخوت، نېفىت ۋە سۇۋەيشتىن ئۆتۈش ھەققى ئەمەس، سانلىق مەلۇمات ئېقىمى ۋە بۇلۇت مۇلازىمىتىنىڭ فىزىكىلىق ئۇل ئەسلىھەسىمۇ بىرلا جۇغراپىيەلىك بەلۋاغقا توپلانغان. بۇ، بابۇلمەندەب كىرىزىسىنى سانائەت دەۋرىدىكى «نېفىت يولى» مەسىلىسىدىن رەقەملىك دەۋرنىڭ ئۇل ئەسلىھە خەۋپىگە كېڭەيتىدۇ. [1]
پاراخوتلارنىڭ ئۈمىد تۇمشۇقىنى ئايلىنىشىدىكى ئەڭ چوڭ «يوشۇرۇن خىراجەت» ۋاقىت ئارقىلىق سىغىمنىڭ يوقىلىشىدۇر. ئوخشاش پاراخوت بىر سەپەرنى ئون كۈن ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ ئۇزارتىپ بارسا، دۇنيادىكى پاراخوت سانى ئۆزگەرمىسىمۇ، بىر يىلدا توشۇيالايدىغان يۈك مىقدارى ئازىيىدۇ. بۇ پاراخوت باھاسى، ئامبار زاپىسى ۋە ئىشلەپچىقىرىش پىلانىغا تارقىلىدىغان «ئۈنۈمسىزلىك بېجى»نى پەيدا قىلىدۇ. شۇڭا قىزىل دېڭىز كىرىزىسى سودا ئېقىمىنى پۈتۈنلەي توختاتمىغان تەقدىردىمۇ، پۈتۈن سىستېمىنىڭ ئۈنۈمىنى تۆۋەنلىتىدۇ. [5] [6]
بۇ خىراجەت دۆلەتلەرگە تەڭ تارقالمايدۇ. ئېنېرگىيە ۋە يېمەكلىك ئىمپورتقا تايىنىدىغان، چەت ئەل پۇلى زاپىسى ئاز ۋە مالىيە بوشلۇقى تار دۆلەتلەر نېفىت باھاسى بىلەن توشۇش خىراجىتىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا ئۆسۈشىگە تېخىمۇ سەزگۈر. شۇڭا بابۇلمەندەب بىخەتەرلىكىنى پەقەت پارس قولتۇقى ياكى ياۋروپانىڭ سودا مەسىلىسى دەپ قاراش خاتا، ئۇ تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردىكى پۇل پاخاللىقى، قەرز مۇلازىمىتى ۋە يېمەكلىك بىخەتەرلىكىگىمۇ بىۋاسىتە تەسىر قىلىدۇ. [5] [6]
خۇسىيلارنىڭ رولى: «ۋاكالەتچى» دېگەن سۆز يېتەرلىكمۇ؟
ئىران–خۇسىي مۇناسىۋىتىنى چۈشىنىشتە «ۋاكالەتچى كۈچ» دېگەن ئاتالغۇنىڭ ئۆزى يېتەرلىك بولماسلىقى مۇمكىن. ئىران قورال، تەربىيە ۋە ئىستىخبارات ياردىمى ئارقىلىق خۇسىيلارنىڭ رايونلۇق زەربە ئىقتىدارىنى كۈچەيتتى. شۇ سەۋەبتىن ئۇلار ئىراننىڭ « ئالدىنقى سېپى» سىستېمىسىدا مۇھىم ئورۇنغا ئىگە. لېكىن خۇسىيلارنىڭ يەمەن ئىچىدىكى ھاكىمىيەت، سەئۇدى ئەرەبىستان بىلەن تارىخىي توقۇنۇش ۋە پەلەستىن مەسىلىسىگە ئالاقىدار ئۆزىنىڭ سىياسىي قانۇنىيلىق ھېسابى بار. شۇڭا ئۇلارنى پەقەت تېھراننىڭ بىر كۇنۇپكا بىلەن باشقۇرىدىغان قورالى دەپ قاراش، ئۇلارنىڭ ھەرىكەت سەۋەبلىرىنى چۈشەندۈرۈشنى ئاددىيلاشتۇرۇۋېتىدۇ. [1]
بۇ پەرق دېڭىز بىخەتەرلىكى ئۈچۈن مۇھىم. ئەگەر خۇسىيلارنىڭ ھەرىكىتى پۈتۈنلەي تېھراننىڭ بۇيرۇقىغا باغلىق بولسا، ئىران بىلەن كېلىشىش ئارقىلىق بابۇلمەندەبنى بىۋاسىتە تىنچلاندۇرۇش مۇمكىن بولاتتى. ئەگەر ئۇلارنىڭ ئۆز سىياسىي مەنپەئەتى، زېمىن ۋە ھاكىمىيىتى بار بولسا، ھەتتا ئامېرىكا–ئىران جىددىيلىكى پەسەيگەندىمۇ قىزىل دېڭىزدىكى خەۋپ پۈتۈنلەي يوقاپ كەتمەسلىكى مۇمكىن. 2026‑يىلدىكى زېمىن كېڭىيىشى دەل بۇ مۇستەقىللىقنىڭ ماددىي ئاساسىنى چوڭايتىدۇ. [2]
شۇڭا ئىران ئۇرۇشىنىڭ يەمەنگە كېڭىيىشى «ئىراننىڭ بوغۇزنى تاقىشى»دىن كۆرە تېخىمۇ مۇرەككەپ: ئىرانغا يېقىن، لېكىن ئۆز مەنپەئەتى بار بىر دۆلەتسىز قوراللىق كۈچ دۇنيا سودىسىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان جۇغراپىيەنى كونترول قىلىشقا يېقىنلىشىۋاتىدۇ. بۇ، 21‑ئەسىر دېڭىز بىخەتەرلىكىنىڭ يېڭى مەسىلىسى، يەنى، كىچىك ياكى ئوتتۇرا كۈچنىڭ ئەمەس، دۆلەتسىز قوراللىق ئاكتىيورنىڭ بوغما نۇقتا ئۈستىدىكى سىستېمىلىق كۈچى مەسىلىسىدۇر. [1] [2]
دېڭىز يولى «ئاممىۋى مۈلۈك»، ئەمما ئۇنىڭ قوغدىغۇچىسى كىم ؟
بۇ كىرىزىس غەرب ۋە رايون دۆلەتلىرىنىڭ يەنە بىر ئاجىزلىقىنى ئېچىپ بېرىدۇ: ھەممە دۆلەت ئەركىن دېڭىز قاتنىشىدىن پايدا ئالىدۇ، لېكىن ئۇنى قوغداش خىراجىتىنى كىم كۆتۈرىدۇ؟ ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ «Aspides» ۋەزىپىسى 2026‑يىلى سېنتەبىردە ئالتە ئۇرۇش پاراخوتى بىلەن مەشغۇلات قىلىۋاتقان بولۇپ، ياۋروپا ئىتتىپاقى تاشقى سىياسەت مەسئۇلى ئوندىن كۆپ پاراخوت لازىملىقىنى ئېيتتى. ئەنگلىيە سەئۇدى ئەرەبىستانىغا ھاۋادا ماي تولۇقلاش ياردىمى تەمىنلەشكە قوشۇلدى. ئامېرىكا بولسا خۇسىيلارنىڭ يېڭى ھاۋا ھۇجۇمىغا بىۋاسىتە ئىنكاس قايتۇرۇشتا ئېھتىياتچانلىق قىلىۋاتىدۇ. بۇ، تەھدىتنىڭ ئورتاق، ئەمما ھەربىي جاۋابكارلىقنىڭ پارچە-پارچە ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. [8] [11]
مۇشۇ پارچىلىنىش خۇسىيلارنىڭ كۈچىدىنمۇ مۇھىم بولۇشى مۇمكىن. بوغما نۇقتىلارنى قوغداش ئۈچۈن پەقەت تېخنىكىلىق ئۈستۈنلۈك كۇپايە قىلمايدۇ. ئۇزۇن مۇددەتلىك پاراخوت سانى، ھاۋا مۇداپىئەسى، ئىستىخبارات، سۇغۇرتا كاپالىتى ۋە سىياسىي ئىرادە بىرلا ۋاقىتتا كېرەك. خۇسىيلارنىڭ راكېتا ۋە ئۇچقۇچىسىز سىستېمىلىرى بىر دانە قىممەت ئۇرۇش پاراخوتىنى چۆكتۈرۈشكە مەجبۇر ئەمەس، ئۇلارنىڭ مەقسىتى سودا پاراخوتلىرىنىڭ «بۇ يولغا كىرىشنىڭ خىراجىتى بەك يۇقىرى» دەپ ھېس قىلدۇرۇش بولۇشى مۇمكىن. [7] [8]
«دېڭىز يولى ئاممىۋى مۈلۈك» دېگەن فورمۇلانىڭ ئەڭ قىيىن يېرى خىراجەت تەقسىماتى. خۇسىيلارنىڭ بىر ئۇچقۇچىسىز ھاۋا ئاپپاراتى ياكى راكېتاسىنىڭ خىراجىتى ئۇنى توسۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ھاۋا مۇداپىئە راكېتاسى، ئۇرۇش پاراخوتى ۋە توختىماي چارلاشنىڭ خىراجىتىدىن كۆپ تۆۋەن بولۇشى مۇمكىن. بۇ «ئەرزان تەھدىت–قىممەت قوغداش» تەڭسىزلىكى قىسقا مۇددەتلىك جەڭدىن كۆرە، ئۇزۇن مۇددەتلىك مەشغۇلاتتا قوغدىغۇچى تەرەپنىڭ زاپاس كۈچ، خىزمەتچى ۋە مالىيە چىدامچانلىقىنى سىنايدۇ. [8]
يەنە بىر مەسىلە «مۇۋەپپەقىيەت»نىڭ قانداق ئېنىقلىنىشى. ئەگەر نىشان خۇسىيلارنىڭ بارلىق راكېتا ۋە ئۇچقۇچىسىز سىستېمىسىنى يوقىتىش بولسا، ۋەزىپە ناھايىتى كەڭ ۋە ئېنىقسىز. ئەگەر نىشان سودا پاراخوتلىرىدا قايتا ئىشەنچ تۇرغۇزۇش بولسا، ھەربىي چارە بىلەن بىللە سۇغۇرتا، پورت بىخەتەرلىكى، دىپلوماتىيە ۋە يەمەن ئىچىدىكى سىياسىي تەڭپۇڭلۇقنىمۇ بىرلا ۋاقىتتا ئويلىشىش كېرەك. بۇ ئىككى نىشاننى ئارىلاشتۇرۇش دېڭىز مەشغۇلاتىنى ئۇزۇن مۇددەتلىك، ئەمما نەتىجىسى ئېنىق بولمىغان ۋەزىپىگە ئايلاندۇرۇشى مۇمكىن. [8] [11]
قىزىل دېڭىز كىرىزىسىنىڭ ئافرىقا قىرغىقى
بابۇلمەندەبنىڭ غەربىي قىرغىقىمۇ بوش بوشلۇق ئەمەس. سۇدان ئۇرۇشى، ئېفىيوپىيەنىڭ دېڭىزغا چىقىش ئىزدىنىشى، سومالىنىڭ سىياسىي بىخەتەرلىك كىرىزىسى ۋە مىسىرنىڭ سۇۋەيش قانىلىغا بولغان ئىقتىسادىي تايىنىشى قىزىل دېڭىزنى پەقەت ئوتتۇرا شەرقنىڭ چېتى ئەمەس، ئافرىقا–ئەرەب بىخەتەرلىك بەلۋېغىغا ئايلاندۇرىدۇ. ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىدىكى تەھلىل شۇ سەۋەبتىن قىزىل دېڭىزدىكى رىقابەتنىڭ شەرقىي ۋە شىمالىي ئافرىقىدىكى باشقا كىرىزىسلارغا قوشۇلۇپ كېتىش خەۋپىگە دىققەت تارتىدۇ. [1]
دېڭىز سودىسى يامانلاشقاندا بۇ دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى بىر خىل تەسىرگە ئۇچرىمايدۇ. مىسىر ئۈچۈن پاراخوتلارنىڭ ئۈمىد تۇمشۇقىغا يۆتكىلىشى سۇۋەيش كىرىمىنى ئازايتىدۇ. شەرقىي ئافرىقىدىكى ئىمپورتقا تايىنىدىغان دۆلەتلەر ئۈچۈن توشۇش ۋە يېمەكلىك تەننەرخىنى ئاشۇرىدۇ. جەنۇبىي ئافرىقا پورتلىرىغا بولسا تېخىمۇ كۆپ قاتناش كەلسىمۇ، ئۇنى قوبۇل قىلىدىغان ئۇل ئەسلىھە سىغىمى چەكلىك. شۇڭا بابۇلمەندەب كىرىزىسىنىڭ جۇغراپىيەلىك تارقىلىشى نېفىت خەرىتىسىدىنمۇ كەڭ. [1] [5]
قىزىل دېڭىزنىڭ ئافرىقا قىرغىقىدىكى كىرىزىسلارمۇ بۇ چىدامچانلىق ھېسابىغا كىرىدۇ. مىسىر سۇۋەيش كىرىمىگە، شەرقىي ئافرىقا دۆلەتلىرى ئىمپورت تەننەرخىگە، جەنۇبىي ئافرىقا پورتلىرى بولسا ئايلىنىپ كەلگەن پاراخوتلارنىڭ قوشۇمچە بېسىمىغا دۇچ كېلىدۇ. بۇ سەۋەبتىن بابۇلمەندەبنى يەمەننىڭ جەنۇبىدىكى تار دېڭىز يولى دەپلا كۆرۈش توغرا ئەمەس، ئۇ ئەرەب يېرىم ئارىلى بىلەن ئافرىقا قىرغىقىنى بىرلا سودا-بىخەتەرلىك بەلۋېغىغا باغلايدىغان تۈگۈندۇر. [1] [5] [6]
بۇ بەلباغنىڭ چىدامچانلىقى بىرلا ئۇرۇشنىڭ توختىشىغا باغلىق ئەمەس. يەمەن سىياسىي تەڭپۇڭلۇقى، سومالى ۋە سۇدان بىخەتەرلىكى، مىسىرنىڭ سۇۋەيش ئىقتىسادى، سەئۇدى دېڭىز مۇداپىئەسى ۋە خەلقئارا پاراخوت قوغداش ۋەزىپىلىرى بىر-بىرىدىن ئايرىم بولسىمۇ، ھەممىسى ئوخشاش كارىدورنىڭ خەۋپ باھاسىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇڭا «نورماللىق» دېگەنلىك بىرلا بوغۇزنىڭ قايتا ئېچىلىشى ئەمەس، بۇ خەۋپلەرنىڭ بىرلا سودا يولىدا بىر-بىرىنى كۆپەيتىشىنى چەكلەيدىغان رايونلۇق قۇرۇلمىنىڭ شەكىللىنىشىدۇر. [1] [6]
دۇنيا سودا شىركەتلىرى ئۈچۈن بۇنىڭ سىياسىي نەتىجىسى ئېنىق: ئىلگىرى «ئەڭ ئەرزان ۋە ئەڭ تېز» بولغان يولنى تاللاش ئاساسىي ئۆلچەم بولسا، ئەمدى «توسالغۇغا قانچىلىك بەرداشلىق بېرەلەيدۇ؟» دېگەن ئۆلچەم بارغانسېرى مۇھىم. قىزىل دېڭىزدىكى كىرىزىس پۈتۈن دۇنيا تەمىنات زەنجىرىنى ئۈنۈمدارلىق بىلەن زاپاسلىق ئارىسىدا قايتا تەڭپۇڭلۇق ئىزدەشكە مەجبۇر قىلىۋاتىدۇ. [5] [6]
يەكۈن
ئامېرىكا تاشقى مۇناسىۋەتلەر كېڭىشىنىڭ «يەنە بىر ھورمۇزمۇ؟» سوئالىنىڭ ئەڭ توغرا جاۋابى، بەلكىم، «ياق، ئەمما، تېخىمۇ چاتاق بىر كىرىزىس» بولۇشى مۇمكىن. بابۇلمەندەب ھورمۇزغا ئوخشاشلا بىر بوغما نۇقتا، لېكىن ئۇنىڭ ئىستراتېگىيەلىك رولى ھورمۇزنى قايتىلىشىدا ئەمەس، ھورمۇز كىرىزىسىغا قارشى قۇرۇلغان زاپاسلىقنى بۇزۇشىدا. بىرى پارس قولتۇقىنىڭ چىقىش ئېغىزى بولسا، يەنە بىرى قىزىل دېڭىزنىڭ چىقىش ئېغىزى. ئىككىسى بىرلا ۋاقىتتا خەتەرگە ئۇچرىسا، مەسىلە «قايسى بوغۇزنى قايتا ئاچىمىز؟» ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئوتتۇرا شەرق ئېنېرگىيە-سودا سىستېمىسىنىڭ قانچىلىك زاپاس يولى بارلىقى مەسىلىسىگە ئايلىنىدۇ. [1] [3] [4]
بۇ يەردە خۇسىيلارنىڭ زېمىن كېڭەيتىشىنىڭ سىياسىي ئەھمىيىتى ئاشكارا: ئۇلار بىر رايونلۇق قوراللىق گۇرۇپپىدىن دۇنيا سودا يولىغا يېقىن زېمىن كونتروللۇقى بار دېڭىز-جۇغراپىيەلىك ئاكتىيورغا قاراپ يۆتكىلىۋاتىدۇ. بۇ ئۆزگىرىش ئىرانغا يېقىن قوراللىق تورلارنىڭ كۈچىنىلا ئەمەس، خەلقئارا سىستېمىنىڭ بوغما نۇقتىلارغا ھەددىدىن زىيادە تايانغانلىقىنىمۇ كۆرسىتىدۇ. [2]
شۇڭا قىزىل دېڭىزدى كېلىدىغان ھەقىقىي سىگنال «خۇسىيلار يەنە بىر ھورمۇز ياراتتى» دېگەنلىك ئەمەس. تېخىمۇ چوڭ سىگنال شۇكى، دۇنيا ئىقتىسادى بىر-بىرىگە زاپاس دەپ قارالغان دېڭىز يوللىرىنىڭ ئۆزئارا باغلانغان خەۋپكە ئايلىنىپ قالغان بىر دەۋرگە كىرىۋاتىدۇ. ھورمۇز بىلەن بابۇلمەندەب بىرلا كىرىزىس سىستېمىسىغا ئايلانغاندا، دېڭىز بىخەتەرلىكىنىڭ مەسىلىسى بوغۇزنى قوغداشتىن چىقىپ، پۈتۈن سودا تورىنىڭ چىدامچانلىقىنى قانداق ساقلاش مەسىلىسىگە ئايلىنىدۇ. [5] [6]
شۇڭا كەلگۈسىدىكى دېڭىز بىخەتەرلىكىنىڭ نىشانى پەقەت بوغۇزنى قوغداش بولالمايدۇ. تېخىمۇ مۇھىم ۋەزىپە بىر بوغۇز ۋاقىتلىق تاقالغان، سۇغۇرتا بازىرى چېكىنگەن ياكى زاپاس تۇرۇبا يولى زەربىگە ئۇچرىغان تەقدىردىمۇ، سودا ۋە ئېنېرگىيە تورىنىڭ داۋاملىق ئىشلىيەلەيدىغان بولۇشى. باشقىچە ئېيتقاندا، 21‑ئەسىرنىڭ دېڭىز بىخەتەرلىكى «كىم بوغۇزنى كونترول قىلىدۇ؟» دېگەن سوئالدىن «تور بىر بوغۇزنىڭ يوقىلىشىنى قانچىلىك سۈمۈرەلەيدۇ؟» دېگەن سوئالغا ئۆتمەكتە. [3] [5] [6]
مەنبەلەر
[8] Reuters. “EU’s Kallas says Red Sea mission needs more than 10 warships.” September 21, 2026.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
