تاموژنا بېجى، «ئۇلىغۇچى دۆلەتلەر» ۋە يەر شارى تەمىنات زەنجىرىدىكى خىتاي قوشۇلما قىممىتى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

قىسقىچە مەزمۇن: 2018-يىلدىن بۇيان ئامېرىكا خىتايدىن بىۋاسىتە ئىمپورتنى تاموژنا بېجى، تېخنولوگىيە چەكلىمىسى ۋە تەمىنات زەنجىرىنى قايتا تەشكىللەش سىياسەتلىرى ئارقىلىق زور دەرىجىدە ئازايتتى. رەسمىي ئىككى تەرەپلىك سودا سانلىرىغا قارىغاندا، خىتاينىڭ ئامېرىكا ئىمپورتلىرىدىكى ئۈلۈشى 2017–2024 ئارىلىقىدا تەخمىنەن 7 پىرسەنت نۇقتا تۆۋەنلىگەن. ئەمما Mary E. Lovely بىلەن Christine Y. Wan نىڭ 2026-يىللىق PIIE دوكلاتى، ئاخىرقى مەھسۇلاتنىڭ قايسى چېگرادىن كىرگەنلىكىگە ئەمەس، ئۇنىڭ ئىچىدىكى قىممەتنىڭ قەيەردە يارىتىلغانلىقىغا قارىغاندا، خىتايدىن «ئايرىلىش»نىڭ خېلىلا چەكلىك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي قوشۇلما قىممىتىنىڭ ئامېرىكا ئومۇمىي ئىمپورتلىرىدىكى ئۈلۈشى ئوخشاش مەزگىلدە پەقەت تەخمىنەن 2 پىرسەنت نۇقتا ئازايغان. [1–5، 17–19-بەتلەر]

دوكلاتنىڭ مەركىزىي پىكرى شۇكى، تاموژنا بېجى خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلارنى ئامېرىكا بازىرىدىن چىقىرىۋېتىشتىن كۆرە، ئۇنىڭ يولىنى ئۆزگەرتكەن. خىتاي زاپچاسلىرى، ئارىلىق مەھسۇلاتلىرى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ۋىيېتنام، مېكسىكا، تەيۋەن ۋە باشقا «ئۇلىغۇچى دۆلەتلەر»نىڭ ئىشلەپچىقىرىش تورىغا تېخىمۇ چوڭقۇر سىڭىپ، شۇ دۆلەتلەرنىڭ ئامېرىكاغا قىلغان ئېكسپورتى ئىچىدە قايتا ئامېرىكا بازىرىغا كىرىۋاتىدۇ. 2017-يىلى ئامېرىكاغا كەلگەن خىتاي قوشۇلما قىممىتىنىڭ %16 ى ئۈچىنچى دۆلەتلەر ئارقىلىق كەلگەن بولسا، 2024-يىلى بۇ نىسبەت تەخمىنەن %25 كە يەتكەن. [3، 18–22-بەتلەر]

بۇ نەتىجە «ئايرىلىش»نى تاموژنا ئىستاتىستىكىسى بىلەنلا ئۆلچەشنىڭ سىياسىي خاتالىق پەيدا قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. خىتايدىن بىۋاسىتە ئىمپورتنىڭ ئازىيىشى، ئەگەر ئورنىنى باسقان دۆلەتلەر يەنىلا خىتاي كىرگۈزۈشلىرىگە تايانسا، تەمىنات زەنجىرى خەۋپىنى يوقىتىپ قويمايدۇ، بەلكى ئۇنى ئۇزۇنراق ۋە كۆرۈنۈشى تېخىمۇ قىيىن بولغان زەنجىرگە يوشۇرىدۇ. شۇڭا ھەقىقىي ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك كەڭ كۆلەملىك تاموژنا بېجىدىن كۆرە، ھالقىلىق مەھسۇلاتلارنى نىشانلىق تاللاش، يېڭى تەمىنات مەنبەلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى قۇرۇش ۋە ئىتتىپاقداشلار بىلەن ھەمكارلىق قىلىشقا تايىنىدۇ. [33–40-بەتلەر]

كىرىش: «خىتايدىن سېتىۋالماسلىق» بىلەن «خىتايغا تايانماسلىق» ئوخشاش نەرسە ئەمەس

ئامېرىكا–خىتاي سودا ئۇرۇشى باشلانغاندىن كېيىن ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلگەن مۇۋەپپەقىيەت كۆرسەتكۈچلىرىنىڭ بىرى خىتاينىڭ ئامېرىكا ئىمپورت بازىرىدىكى بىۋاسىتە ئۈلۈشىنىڭ تۆۋەنلىشى بولدى. 2017-يىلدىن 2024-يىلغىچە بۇ ئۈلۈش تەخمىنەن 7 پىرسەنت نۇقتا چۈشتى، تاۋار سودىسىغىلا قارالغاندا، 2025-يىلنىڭ ئاخىرىدا خىتاينىڭ ئامېرىكا تاۋار ئىمپورتلىرىدىكى ئۈلۈشى %9 ئەتراپىغا چۈشتى. تۇنجى قاراشتا بۇ «دۇنيادىكى ئىككى چوڭ ئىقتىساد ئايرىلىۋاتىدۇ» دېگەن ھۆكۈمنى قوللىغاندەك قىلىدۇ. [1–2-بەتلەر]

بىراق بۇ ھۆكۈم ئاخىرقى مەھسۇلاتنىڭ كىملىكىگىلا قاراپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى قىممەتنىڭ كېلىپ چىقىشىنى ئۇنتۇپ قالىدۇ. دوكلات 1000 دوللارلىق بىر كومپيۇتېر ۋېيتنامدىن ئامېرىكاغا كىرگەن بولسىمۇ، ئەگەر ئۇنىڭ 600 دوللارلىق زاپچاس ۋە ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى خىتايدا يارىتىلغان بولسا، بىخەتەرلىك ۋە بېقىندىلىق نۇقتىسىدىن بۇ 600 دوللارنى «ۋىيېتنام مەھسۇلاتى» دەپلا قاراشقا بولمايدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. قوشۇلما قىممەت ھېسابى دەل مۇشۇ يوشۇرۇن باغلىنىشنى ئالاھىدە گەۋدىلەندۈرىدۇ. [3–5-بەتلەر]

شۇڭا بۇ دوكلاتنىڭ ئەھمىيىتى يېڭى بىر سودا سانىنى قوشۇشىدىلا ئەمەس، «ئايرىلىش»نىڭ ئۆلچەم بىرلىكىنى ئۆزگەرتىشىدە. ئەگەر مەقسەت سىياسىي جەھەتتىن كۆركەم كۆرۈنىدىغان ئىككى تەرەپلىك سودا سانىنى تۆۋەنلىتىش بولسا، تاموژنا بېجى مەلۇم دەرىجىدە ئۈنۈم كۆرسەتكەن. ئەمما مەقسەت ھالقىلىق خىتاي ئىمپورتلىرى ئۈزۈلۈپ قالغاندىمۇ، ئامېرىكا ئىقتىسادىنىڭ ئىقتىدارىنى قوغداش بولسا، ئاخىرقى بېكەت ئەمەس، پۈتۈن قىممەت زەنجىرى تەكشۈرۈلۈشى كېرەك. [2–6، 33–35-بەتلەر]

بۇ ماقالە دوكلاتنى مۇشۇ نۇقتىدىن خۇلاسىلەپ ۋە تەنقىدىي مۇھاكىمە قىلىدۇ، ئالدى بىلەن تاموژنا بېجىنىڭ بىۋاسىتە سودىنى قانداق ئۆزگەرتكەنلىكى، كېيىن «ئۇلىغۇچى دۆلەتلەر»نىڭ قانداق كۆتۈرۈلگەنلىكى، ئاندىن قوشۇلما قىممەت سانلىرىنىڭ بۇ ئايرىلىش ھېكايىسىنى قانداق ئۆزگەرتىدىغانلىقى، ئاخىرىدا بۇنىڭ ئامېرىكانىڭ ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك سىياسىتىگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقى مۇھاكىمە قىلىنىدۇ. [6–40-بەتلەر]

1. تاموژنا بېجى خىتايدىن بىۋاسىتە ئىمپورتنى ئازايتتى، ئەمما يولنىلا ئۆزگەرتتىمۇ؟

1-رەسىم ئامېرىكانىڭ 2017–2025-يىللىرىدىكى ھەقىقىي ئايلىق ئىمپورت قىممىتىنى 2018-يىلى 6-ئاينى 100 دەپ ئېلىپ سېلىشتۇرىدۇ. خىتايدىن قىلىنغان ئىمپورت 2019-يىلدىن باشلاپ چۈشۈپ، 2025-يىلنىڭ ئاخىرىدا سودا ئۇرۇشىدىن بۇرۇنقى سەۋىيەدىن تەخمىنەن %40 تۆۋەن بولغان. شۇ مەزگىلدە دۇنيانىڭ قالغان قىسمىدىن قىلىنغان ئىمپورت بولسا 2018-يىلدىكى سەۋىيەدىن تەخمىنەن %40 يۇقىرىغا چىققان. بۇ رەسىم تاموژنا بېجىنىڭ بىۋاسىتە تەمىنات مەنبەسىنى ھەقىقەتەن ئۆزگەرتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. [6–8-بەتلەر]

ئەمما بۇ ئۆزگىرىشنى ئامېرىكانىڭ خىتاي ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىدىن قۇتۇلۇشى دەپ ئوقۇش ئۈچۈن بىر قوشۇمچە شەرت بار: خىتاينىڭ ئورنىنى باسقان تەمىناتچى دۆلەتلەر خىتاي زاپچاسلىرى، ماتېرىياللىرى ۋە كاپىتال ئۈسكۈنىلىرىگە تايانمىغان بولۇشى كېرەك. دوكلاتنىڭ كېيىنكى سانلىرى دەل بۇ شەرتنىڭ كۆپ ساھەدە ئەمەلگە ئاشمىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [7–14-بەتلەر]

1-جەدۋەل دوكلاتنىڭ ئەڭ مۇھىم ئۇقۇم پەرقىنى ئېنىقلايدۇ: «خىتايدىن بىۋاسىتە ئىمپورت» ئاخىرقى سودا يولىنى ئۆلچەيدۇ. «خىتاينىڭ ئامېرىكاغا ئومۇمىي قوشۇلما قىممەت ئېكسپورتى» بولسا خىتايدا يارىتىلغان ۋە مەيلى بىۋاسىتە، مەيلى ئۈچىنچى دۆلەت ئېكسپورتى ئىچىدە ئامېرىكاغا يەتكەن قىممەتنى ئۆلچەيدۇ. بۇ پەرق سىياسەت مۇھاكىمىسىدىكى «قايسى دۆلەتتىن سېتىۋالدۇق؟» دېگەن سوئالنى «بىز سېتىۋالغان نەرسىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى قەيەردە يارىتىلدى؟» دېگەن سوئالغا ئايلاندۇرىدۇ. [4–5-بەتلەر]

بۇ يەردىن چىقىدىغان بىرىنچى مۇستەقىل خۇلاسە شۇكى، تاموژنا بېجىنىڭ مۇۋەپپەقىيىتىنى سودا قىممىتى بىلەنلا ئۆلچەش سىياسەتنىڭ نىشانىنى بەك تارايتىۋېتىدۇ. ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك «خىتاي» دېگەن دۆلەت نامىنى تاموژنا تىزىملىكىدە ئاز كۆرۈش ئەمەس، ئۈزۈلۈپ قالسا سانائەتنى توختىتىدىغان ئىمپورت مەھسۇلاتلارنى ئالماشتۇرغىلى بولىدىغان-بولمايدىغانلىقىدۇر. بۇ پەرق بولۇپمۇ خىتاي دۇنيا تەمىناتىنىڭ زور قىسمىنى كونترول قىلىدىغان زاپچاس ۋە ئارىلىق مەھسۇلاتلىرىدا ھەل قىلغۇچ. [33–36-بەتلەر]

شۇنىڭ ئۈچۈن كەڭ كۆلەملىك تاموژنا بېجى خىتاي مەھسۇلاتىنى قىممەتلەشتۈرۈپ، شىركەتلەرنى ئاخىرقى قۇراشتۇرۇشنى ۋىيېتنام، مېكسىكا ياكى باشقا دۆلەتكە يۆتكەشكە قىستىشى مۇمكىن، بىراق خىتاي upstream، يەنى زاپچاس، ماشىنا-ئۈسكۈنە، ماتېرىيال ۋە تېخنىكىلىق بىلىم ساھەسىدە يەنە مەۋجۇتلۇقىنى ساقلىسا، ئىقتىسادىي بېقىندىلىق پەقەت تېخىمۇ ئۇزۇن زەنجىر ئىچىگە يوشۇرۇلىدۇ. دوكلاتنىڭ ئاساسىي سانلىق نەتىجىسى دەل مۇشۇنى كۆرسىتىدۇ. [17–20، 25–33-بەتلەر]

2. «چوڭ قايتا تەقسىملىنىش»: ئامېرىكادا خىتاينىڭ ئورنىنى كىم ئىگىلىدى؟

تاموژنا بېجىدىن كېيىن ئامېرىكا بازىرىدا خىتاي يوقاتقان ئۈلۈش ھەممە دۆلەتكە تەڭ تارقالغان ئەمەس. 2-رەسىم 2017–2025 ئارىلىقىدا ئامېرىكا تاۋار ئىمپورت بازىرىدا ئەڭ كۆپ ئۈلۈش قوشقان دۆلەتلەرنى كۆرسىتىدۇ: تەيۋەن +4.1 پىرسەنت نۇقتا، ۋىيېتنام +3.7، مېكسىكا +2.3؛ ئۇلاردىن كېيىن ئىرلاندىيە، شىۋېيتسارىيە ۋە تايلاند كېلىدۇ. خىتاينىڭ ئۈلۈشى بولسا 12.6 پىرسەنت نۇقتا تۆۋەنلىگەن. [9–10-بەتلەر]

بۇ سانلار تاموژنا بېجىنىڭ «سودىنى باشقا دۆلەتكە بۇرۇش» ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ خىتايغا بولغان بېقىندىلىقنى ئازايتقانلىقىنى تېخى ئىسپاتلىمايدۇ. 3-رەسىم دەل بۇ يەردە ھەل قىلغۇچ: ئامېرىكا بازىرىدا ئۈلۈش قوشقان ئالتە دۆلەتنىڭ ھەممىسى 2017–2024 ئارىلىقىدا ئۆز ئىمپورتلىرى ئىچىدىكى خىتاي ئۈلۈشىنى ئاشۇرغان. ۋېيتنامدا بۇ ئۆسۈش 10.5 پىرسەنت نۇقتا، تايلاندتا 6.3، ئىرېلاندىيەدە 3.5، مېكسىكىدا 3.1 پىرسەنت نۇقتا بولغان. [10–12-بەتلەر]

دوكلات بۇ دۆلەتلەرنى «connector countries» — يەنى خىتايدىن تېخىمۇ كۆپ سېتىۋېلىپ، ئامېرىكاغا تېخىمۇ كۆپ ساتقان « ئۇلىغۇچى دۆلەتلەر » دەپ تەسۋىرلەيدۇ. بۇ ئۇقۇم تاموژنا بېجىنىڭ غەلىتە نەتىجىسىنى كۆرسىتىدۇ، ئامېرىكا خىتايدىن بىۋاسىتە سېتىۋېلىشنى جازالىغانسېرى، خىتاي بىلەن ئامېرىكا ئارىسىدىكى ئىشلەپچىقىرىش جۇغراپىيەسى تېخىمۇ كۆپ دۆلەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. [3، 11–13-بەتلەر]

بۇ قايتا تەقسىملىنىشنىڭ ئىككى قانىلى بار. بىرىنچىسى ھەقىقىي ئىشلەپچىقىرىشنىڭ يۆتكىلىشى: خىتاي شىركەتلىرى ۋىيېتنام ياكى مېكسىكىغا زاۋۇت ۋە قۇراشتۇرۇش ئورۇنلىرىنى سالىدۇ، ئەمما خىتايدىن زاپچاس ۋە ئارىلىق مەھسۇلات ئىمپورت قىلىشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئىككىنچىسى خىتاي شىركەتلىرى ئۈچىنچى دۆلەت كارخانىلىرىغا تېخىمۇ كۆپ ئارىلىق مەھسۇلاتلارنى intermediate goods سېتىپ، ئۇلارنىڭ ئامېرىكاغا قىلغان ئاخىرقى ئېكسپورتى ئىچىگە خىتاي قىممىتىنى كىرگۈزىدۇ. شىركەت ۋە FDI سانلىرى بۇ ئىككى قانالنىڭ سودا ئۇرۇشىدىن كېيىن كۈچەيگەنلىكىنى دەستەكلەيدۇ. [12–13-بەتلەر]

ئۈچىنچى بىر قانال — transshipment، يەنى خىتاي مەھسۇلاتىنى ئۈچىنچى دۆلەتتە ناھايىتى ئاز پىششىقلاپ، باشقا كېلىپ چىقىش نامى بىلەن قايتا ئېكسپورت قىلىش. بۇ قانۇنسىز يولنى ئۆلچەش تەبىئىيلا قىيىن، ئەمما دوكلات تىلغا ئالغان كارخانا دەرىجىلىك تەتقىقات ۋىيېتنامنىڭ ئامېرىكاغا ئېكسپورت ئۆسۈشىنىڭ تەخمىنەن %9 ىنىڭ مۇشۇ خىل قايتا يوللاش بىلەن باغلىق بولۇشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ، قوشۇلما قىممەت ھېسابىنىڭمۇ خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلارنى بەزى ئەھۋاللاردا تۆۋەن مۆلچەرلىشى مۇمكىنلىكىنى ئەسكەرتىدۇ. [14-بەت]

شۇڭا «چوڭ قايتا تەقسىملىنىش»نى خىتاينىڭ تەمىنات زەنجىرىدىن چىقىرىۋېتىلىشى دەپ ئەمەس، خىتايغا تايانغان ئىشلەپچىقىرىشنىڭ جۇغراپىيەلىك قايتا قۇراشتۇرۇلۇشى دەپ چۈشەندۈرۈش تېخىمۇ توغرا. ئاخىرقى قۇراشتۇرغان دۆلەت ئالماشقان، ئەمما upstream ئىقتىدارنىڭ بىر قىسمى يەنىلا خىتايدا قالغان. [9–14، 25–33-بەتلەر]

3. قوشۇلما قىممەت كۆزئەينىكى: «ئايرىلىش» ھېكايىسى نېمىشقا ئۆزگىرىدۇ؟

دوكلات ADB نىڭ كۆپ رايونلۇق input-output جەدۋەللىرىنى ئىشلىتىپ، ئامېرىكا ئىمپورتلىرى ئىچىدە خىتايدا يارىتىلغان قوشۇلما قىممەتنى ئىز تەكشۈرىدۇ. بۇ ئۇسۇلنىڭ ئەۋزەللىكى، ئاخىرقى مەھسۇلات مەيلى ۋىيېتنام، مېكسىكا ياكى باشقا دۆلەتتىن كەلگەن بولسۇن، ئۇنىڭ ئىچىدىكى خىتاي زاپچىسى، خىزمىتى ۋە ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىنى خىتايغا قايتا باغلىيالايدۇ. دوكلات بۇ ھېسابنى OECD TiVA سانلىرى بىلەن سېلىشتۇرۇپ، ئاساسىي يۈزلىنىشنىڭ ئوخشاش چىققانلىقىنىمۇ تەكشۈرگەن. [14–17-بەتلەر]

4-رەسىم بۇ ئۇسۇلنىڭ نېمىنى ئۆزگەرتىدىغانلىقىنى ناھايىتى روشەن كۆرسىتىدۇ. 2018-يىلدىن بۇرۇن خىتاينىڭ ئامېرىكاغا بىۋاسىتە ئېكسپورتى خىتاينىڭ ئامېرىكا ئىمپورتلىرىدىكى قوشۇلما قىممەتتىن يۇقىرى ئىدى. بۇ، خىتاينىڭ نۇرغۇن ئىمپورت زاپچاسلىرىنى قۇراشتۇرۇپ قايتا ئېكسپورت قىلغان سودا دەۋرىگە ماس كېلىدۇ. 2019-يىلدىن كېيىن مۇناسىۋەت تەتۈرلەشتى، ئامېرىكا ئىمپورتلىرى ئىچىدىكى خىتاي قوشۇلما قىممىتى بىۋاسىتە خىتاي ئېكسپورتىدىن ئېشىپ كەتتى، 2024-يىلى پەرق تەخمىنەن %34 كە يەتتى. [17–18-بەتلەر]

5-رەسىم سىياسىي مەنىسى تېخىمۇ كۈچلۈك بولغان سېلىشتۇرما بېرىدۇ. 2017-يىلى خىتاي ئامېرىكا ئومۇمىي ئىمپورتلىرىنىڭ تەخمىنەن %18 ىنى، قوشۇلما قىممەت ھېسابىدا بولسا %17.7 نى ئىگىلىگەن. 2024-يىلى بىۋاسىتە ئىمپورت ئۈلۈشى تەخمىنەن %11 كە چۈشۈپ، 7 پىرسەنت نۇقتا ئازايغان بولسا، خىتاي قوشۇلما قىممىتىنىڭ ئۈلۈشى %15.4 بولۇپ، پەقەت 2.3 پىرسەنت نۇقتا تۆۋەنلىگەن. يەنى تاموژنا سانىدىكى «چوڭ ئايرىلىش» قوشۇلما قىممەتتە كىچىكلىشىپ كېتىدۇ. [18–19-بەتلەر]

6-رەسىم بۇ پەرقنىڭ قانداق پەيدا بولغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. 2017-يىلى ئامېرىكاغا يەتكەن خىتاي قوشۇلما قىممىتىنىڭ %84 ى بىۋاسىتە، %16 ى ئۈچىنچى دۆلەت ئارقىلىق كەلگەن. 2024-يىلى بىۋاسىتە قانال %75 كە چۈشۈپ، ۋاسىتىلىك قانال %25 كە يەتكەن. ئەڭ قىزىقى، ئامېرىكادىن باشقا G7 بازارلىرىدا مۇشۇنداق زور ئۆسۈش كۆرۈلمىگەن. بۇ، ئامېرىكا تاموژنا سىياسىتىنىڭ دۇنيا قىممەت زەنجىرىنى ئەمەس، ئامېرىكاغا مۇلازىمەت قىلىدىغان زەنجىر بۆلەكلىرىنى قايتا تەشكىللىگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. [20–21-بەتلەر]

بۇ يەردىن چىقىدىغان چوڭقۇر خۇلاسە شۇكى، ئامېرىكا خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلارنى دۇنيا ئىشلەپچىقىرىش سىستېمىسىدىن چىقىرىۋەتمەستىن، ئۆزىگە بارىدىغان يولنى تېخىمۇ ئۇزۇن ۋە قىممەت قىلغان بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر ياۋروپا ۋە ئاسىيا رىقابەتچىلىرى خىتاي مەركەزلىك تۆۋەن تەننەرخ ياكى يۇقىرى سۈپەتلىك زەنجىرلەردىن داۋاملىق پايدىلانسا، ئامېرىكا شىركەتلىرىنىڭ ئامېرىكا بازىرىدىلا ئەمەس، ئۈچىنچى بازارلاردىمۇ رىقابەت تەننەرخى ئۆسۈشى مۇمكىن. [20–21-بەتلەر]

4. ۋاسىتىلىك ئېقىمنىڭ جۇغراپىيەسى: مېكسىكا، ۋىيېتنام ۋە تەيۋەن

7-رەسىم ۋاسىتىلىك خىتاي قوشۇلما قىممىتىنىڭ قەيەردىن ئۆتىدىغانلىقىنى ئىككى يىللىق سېلىشتۇرما بىلەن كۆرسىتىدۇ. 2017-يىلى ۋاسىتىلىك قانال ئومۇمىي خىتاي قوشۇلما قىممىتىنىڭ %16 ىنى تەشكىل قىلغان، شۇ قانال ئىچىدە مېكسىكا %21، ۋىيېتنام %7، تەيۋەن %3 ئەتراپىدا ئىدى. 2024-يىلى ۋاسىتىلىك قانال %25 كە يەتكەندە، مېكسىكىنىڭ ئۈلۈشى %23، ۋىيېتنامنىڭ %15، تەيۋەننىڭ %8 كە چىققان. بۇ ئۆزگىرىش ۋىيېتنام بىلەن تەيۋەننىڭ سودا ئۇرۇشىدىن كېيىنكى ئەھمىيىتىنىڭ تېز ئۆسكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. [21–22-بەتلەر]

8-رەسىم ۋىيېتنام بىلەن باشقا ASEAN دۆلەتلىرىنى ئايرىم كۆرسىتىپ، ۋىيېتنامنىڭ ئالاھىدە خاراكتېرىنى ئايدىڭلاشتۇرىدۇ. ۋىيېتنامنىڭ ئامېرىكاغا ئومۇمىي ئېكسپورتى بىلەن ئۆزىدە يارىتىلغان قوشۇلما قىممەت ئېكسپورتى ئارىسىدىكى پەرق 2018-يىلدىن كېيىن تېز كېڭەيگەن. بۇ پەرقنىڭ مۇھىم بىر قىسمى خىتاي قوشۇلما قىممىتى بىلەن تولغان. باشقا ASEAN دۆلەتلىرىدىمۇ پەرق بار، ئەمما ۋېيتنامدىكىدەك ئالاھىدە چوڭ ئەمەس. [21–23-بەتلەر]

مېكسىكا باشقىچە رول ئوينايدۇ. 9-رەسىمدە مېكسىكىنىڭ ئامېرىكاغا ئومۇمىي ئېكسپورتى بىلەن مېكسىكىدا يارىتىلغان قوشۇلما قىممەت ئارىسىدىكى پەرق زور بولسىمۇ، 2017-يىلدىن كېيىن ئۇ پەرقنىڭ كېڭىيىشى ۋېيتنامدىكىدىن ئاستا. مېكسىكا ۋاسىتىلىك خىتاي قىممىتىنىڭ مۇتلەق سوممىسى جەھەتتە ئەڭ چوڭ قانال، ۋىيېتنام بولسا خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلارنىڭ نسبىي تېز چوڭقۇرلاشقان قانىلى. [24–25-بەتلەر]

بۇ ئىككى مودېل ئامېرىكا سىياسىتى ئۈچۈن بىرلا چارە ئىشلىتەلمەيدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. مېكسىكا شىمالىي ئامېرىكا ئىشلەپچىقىرىش تورىغا ئۇزۇن يىلدىن بۇيان باغلانغان، ۋىيېتنام بولسا سودا ئۇرۇشىدىن كېيىن تېز سۈرئەتتە يېڭى قۇراشتۇرۇش ۋە ئېكسپورت مەركىزىگە ئايلانغان. «ئۈچىنچى دۆلەت» دېگەن بىرلا كاتېگورىيە ئىچىدە ئۇلارنىڭ سانائەت قۇرۇلمىسى، خىتايغا تايىنىش سەۋىيەسى ۋە كەلگۈسىدە يەرلىك قىممەت يارىتىش ئىقتىدارى پەرقلىق. [22–26-بەتلەر]

5. ساھە قۇرۇلمىسى: ۋېيتنامدا خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلار تېخىمۇ تېز چوڭقۇرلاشتى

10-رەسىم ۋىيېتنام ۋە مېكسىكىنىڭ 2017 ۋە 2024-يىللىرىدىكى ياسىمىچىلىق ئېكسپورتى ئىچىدىكى خىتاي قوشۇلما قىممەت ئۈلۈشىنى ساھە بويىچە كۆرسىتىدۇ. 2024-يىلنىڭ ئاخىرىدا ۋېيتنامدا توققۇز ياسىمىچىلىق ساھەسىدە خىتاي قىممىتى %10 تىن ئاشقان، مېكسىكىدا بولسا پەقەت ئېلېكتىر ۋە ئوپتىكىلىق ئۈسكۈنە روشەن %10 تىن يۇقىرى، توقۇمىچىلىق بۇ سىزىققا يېقىن. [25–27-بەتلەر]

ئەڭ چوڭ پەرق ئېلېكتىرون ۋە توقۇمىچىلىقتا كۆرۈلىدۇ. دوكلاتنىڭ ھېسابىغا قارىغاندا، ۋىيېتنامنىڭ ئامېرىكاغا ئېكسپورت قىلغان ئېلېكتىر ۋە ئوپتىكىلىق ئۈسكۈنىلىرىنىڭ تەخمىنەن %28 ى خىتاي قوشۇلما قىممىتىدىن تەشكىل تاپقان، مېكسىكىدا بۇ نىسبەت تەخمىنەن %13. توقۇمىچىلىقتا ۋىيېتنام تەخمىنەن %21، مېكسىكا تەخمىنەن %10. بۇ، ئاخىرقى قۇراشتۇرۇشنىڭ جۇغراپىيەسى ئۆزگەرگەن بولسىمۇ، upstream تەمىناتنىڭ خىتايدىن كېلىۋاتقانلىقىنى روشەنلەشتۈرىدۇ. [25–27-بەتلەر]

2017–2022 ئارىلىقىدىكى يىللىق قوشما ئۆسۈش نىسبىتىمۇ پەرقنى كۆرسىتىدۇ. ۋېيتنامدا ئېلېكتىر ئۈسكۈنىسى، كومپيۇتېر-ئېلېكتىرون، ماشىنا، ئاپتوموبىل ۋە باشقا قاتناش ئۈسكۈنىلىرى قاتارلىق بىر قاتار ساھەلەردە خىتاي قوشۇلما قىممەت ئۈلۈشى يىلىغا تەخمىنەن %8 سۈرئەتتە ئۆسكەن. مېكسىكىدا ئۆسۈش تېخىمۇ مەركەزلەشكەن بولۇپ، قاتناش ساھەلىرىدە تۆۋەن بازىدىن %9 تىن يۇقىرى، ماشىنا ۋە ئېلېكتىر ئۈسكۈنىسىدە تەخمىنەن %7 يىللىق ئۆسۈش كۆرۈلگەن. [25–26-بەتلەر]

بۇ يۈزلىنىشنىڭ ئىستراتېگىيەلىك مەنىسى شۇكى، خىتاينىڭ دۇنيا تەمىنات زەنجىرىدىكى رولى تۆۋەن قىممەتلىك ئاخىرقى قۇراشتۇرۇشتىن يۇقىرى قىممەتلىك ئارىلىق مەھسۇلات ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئۈسكۈنىلىرىگە يۆتكىلىۋاتىدۇ. ئەگەر خىتاي يۇقىرى ئېقىمغا (upstream)تېخىمۇ چوڭقۇر ئورۇنلاشسا، ئاخىرقى قۇراشتۇرۇشنى باشقا دۆلەتكە يۆتكەش ئامېرىكانىڭ خىتايدىن ئىستراتېگىيەلىك ئايرىلىشىشىنى ئەمەس، پەقەت تاموژنا كېلىپ چىقىشىنى ئۆزگەرتىدۇ. [26، 32–33-بەتلەر]

شۇڭا «خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلار»نىڭ ئۆسۈشىنى پەقەت خىتاي شىركەتلىرىنىڭ چەت ئەلدىكى ئىگىدارچىلىقى بىلەن تەڭلەشتۈرۈش توغرا ئەمەس. دوكلاتنىڭ MRIO ھېسابى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىنى قەيەردە يارىتىلغانلىقىغا باغلايدۇ. خىتاي ئىگىدارچىلىقىدىكى ۋىيېتنام زاۋۇتىدا ۋېيتنامدا يارىتىلغان قىممەت ۋېيتنامغا يېزىلىدۇ. بۇ مېتودولوگىيەلىك نۇقتا، دوكلاتتا كۆرۈلگەن خىتاي قوشۇلما قىممەت ئۆسۈشىنىڭ «خىتاي كارخانىسى كۆپەيدى» دېگەندىنمۇ كۈچلۈك، ئۇ ئەمەلىي ئىشلەپچىقىرىش كىرگۈزۈشلىرىنىڭ خىتايدا يارىتىلغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [5، 15–17-بەتلەر]

6. ۋىيېتنام: قۇياش ئېنېرگىيەسى مىسالىدا تەمىنات زەنجىرىنىڭ قايتا قۇرۇلۇشى

ۋېيتنامدىكى خىتاي قوشۇلما قىممىتىنىڭ تېز ئۆسۈشى سودا بىلەنلا چۈشەندۈرۈلمەيدۇ. FDI مۇ ھەل قىلغۇچ. ۋىيېتنامنىڭ رەسمىي سانلىرىدا 2019-يىل خىتاي مەبلىغىنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى بولۇپ، خىتايدىن كەلگەن FDI ئالدىنقى يىلنىڭ ئوخشاش مەزگىلىگە سېلىشتۇرغاندا تەخمىنەن 1.65 ھەسسە، خوڭكوڭدىن كەلگەن مەبلەغ 2.4 ھەسسە كۆپەيگەن، ئومۇمىي FDI ئۆسۈشى بولسا پەقەت %7.2 ئەتراپىدا بولغان. [28-بەت]

11-رەسىمدىكى قۇياش ئېنېرگىيە ئۈسكۈنىلىرى بۇ مېخانىزمغا جانلىق مىسال. 2018-يىلدىن كېيىن ۋىيېتنامنىڭ ئامېرىكا قۇياش ئۈسكۈنىسى ئىمپورت بازىرىدىكى ئۈلۈشى تېز ئاشقان، شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئامېرىكا ۋىيېتنامنىڭ قۇياش ئېنېرگىيە ئۈسكۈنىلىرى ئېكسپورتىدىكى ئاساسلىق بازارغا ئايلانغان. 2019–2022 ئارىلىقىدا ۋىيېتنامنىڭ خىتايدىن ئىمپورت قىلغان قۇياش ئېنېرگىيەسى مەھسۇلاتلىرىنىڭ قىممىتىنىڭ تەخمىنەن ئىككى ھەسسە بولۇشى، ئېكسپورت مۇۋەپپەقىيىتىنىڭ خىتاي يۇقىرى ئېقىم تورى بىلەن بىرلىكتە ئۆسكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. [28–29-بەتلەر]

ئامېرىكا سودا دائىرىلىرى 2022-يىلى ۋىيېتنام، مالايسىيا، تايلاند ۋە كامبودژادىن كەلگەن قۇياش ھۈجەيرىسى ۋە مودۇللىرى ئۈستىدە تاموژنا بېجىدىن ئايلىنىپ ئۆتۈش تەكشۈرۈشى ئېلىپ بېرىپ، بىر قىسىم شىركەتلەردە خىتاي زاپچاسلىرىنى جەنۇبىي شەرقىي ئاسىيادا ئەڭ ئاز پىششىقلاش ئارقىلىق ئامېرىكاغا كىرگۈزۈش شەكلىنى بايقىغان. بىراق بۇ ئەھۋالنى پۈتۈن ۋىيېتنام ئېكسپورتىغا تەڭلەشتۈرۈش توغرا ئەمەس، دوكلات ھەقىقىي ئىشلەپچىقىرىش يۆتكىلىشى بىلەن قانۇنسىز  ئايلىنىپ ئۆتۈش (rerouting)نى ئايرىپ قاراشقا تىرىشىدۇ. [29–30-بەتلەر]

بۇ مىسالدىن چىقىدىغان مۇھىم سىياسىي خۇلاسە شۇكى، ئورنىنى باسقۇچى دۆلەتنىڭ دەسلەپكى باسقۇچتا خىتاي زاپچاسلىرىغا تايىنىشى ھەر ۋاقىت «مەغلۇبىيەت» ئەمەس. يېڭى سانائەت مەركىزى قۇرۇلۇۋاتقاندا، چەت ئەلنىڭ ئارىلىق ئىمپورتلىرى ۋە تېخنىكىسىدىن ئۆگىنىش يەرلىك تەمىناتچىلار تورىنى كېيىنچە كۈچەيتىشى مۇمكىن. شۇڭا سىياسەتنىڭ نىشانى خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلارنى بىر كېچىدىلا نۆلگە چۈشۈرۈش ئەمەس، ۋاقىت ئۆتۈشى بىلەن يەرلىك قوشۇلما قىممەت ۋە ئالماشتۇرۇش ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش بولۇشى كېرەك. [36–38-بەتلەر]

7. مېكسىكا: يېقىنىغا ئەكىلىش خىتايدىن ئايرىلىشمۇ ياكى خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلارنى شىمالىي ئامېرىكاغا يۆتكەشمۇ؟

مېكسىكىنىڭ رولى ۋىېيتنامدىن پەرقلىق. جۇغراپىيەلىك يېقىنلىق، تۆۋەن نەقلىيات تەننەرخى ۋە USMCA ئارقىلىق ئامېرىكا بازىرىغا ئېتىبارلىق كىرىش مېكسىكىنى خىتاي كارخانىلىرى ئۈچۈن شىمالىي ئامېرىكا بازىرىغا مۇلازىمەت قىلىدىغان سۇپا قىلغان. ئېلېكتىرون ساھەسىدە Hisense، Lenovo ۋە Xiaomi قاتارلىق خىتاي شىركەتلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇراشتۇرۇش پائالىيىتى خىتايدىن مۇھىم زاپچاس ئىمپورت قىلىش بىلەن بىرگە ماڭغان. [30–31-بەتلەر]

ئاپتوموبىل ساھەسىدە خىتاي مەبلىغى تېخىمۇ يۇقىرى ئېقىمغا مەركەزلەشكەن. دوكلاتتا 2017-يىلدىن بۇيان مېكسىكىدىكى خىتاي ئاپتوموبىل مەبلىغى قىممىتىنىڭ تەخمىنەن %45 ىنى زاپچاس تەمىناتچىلىرى ئىگىلىگەنلىكى، 2023-يىلى خاتىرىلەنگەن 14 يېڭى خىتاي مەبلىغىنىڭ ھەممىسىنىڭ ئاپتوموبىل زاپچاسلىرىدا ئىكەنلىكى كۆرسىتىلىدۇ. شۇڭا خىتاينىڭ مېكسىكا ئاپتوموبىل ئېكسپورتىدىكى قوشۇلما قىممەت ئۈلۈشى تېز ئۆسۈۋاتقان بولسىمۇ، 2024-يىلى يەنىلا تەخمىنەن %7 ئەتراپىدا. [31-بەت]

مېكسىكا كارخانىلىرىنىڭ سودا ئۇرۇشىدىن ئەڭ كۆپ پايدا ئالغانلىرىمۇ خىتايدىن زاپچاس ئىمپورت قىلىپ، ئاندىن ئامېرىكاغا ئېكسپورت قىلغان كارخانىلار بولغان. پايدا بولۇپمۇ كومپيۇتېر، ئېلېكتىرون ۋە ئاپتوموبىلغا ئوخشاش ماھارەت-كاپىتال كۈچلۈك ساھەلەردە چوڭ، ئادەتتىكى ئەمگەك كۈچىگە تايانغان توقۇمىچىلىقتا ئۇنداق كۈچلۈك ئەمەس. بۇ، يېقىنىغا ئەكىلىشنىڭ خىتاي ئىشلەپچىقىرىشىنى ئاددىي «كۆچۈرۈش» ئەمەس، خىتاينىڭ ئارىلىق مەھسۇلاتلىرىنى يېڭى جۇغراپىيەگە باغلاش شەكلىدە كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [32-بەت]

خىتاينىڭ ئارىلىق مەھسۇلاتلىرىنىڭ تېخنىكىلىق سەۋىيەسىمۇ ئۆرلەۋاتىدۇ. دوكلات مېكسىكا ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقىرىشىدا ئىشلىتىلىدىغان collaborative robots — cobots نى مىسال قىلىدۇ: مېكسىكا بۇ ئۈسكۈنىلەرنى دۆلەت ئىچىدە ئىشلەپچىقارمايدۇ، خىتاي بولسا سانائەت روبوتلىرى بازىرىدا تەخمىنەن %30 ئۈلۈشكە ئىگە چوڭ تەمىناتچىغا ئايلانغان. خىتاينىڭ روبوت ئېكسپورتى 2020–2024 ئارىلىقىدا ئۈچ ھەسسە ئاشقان، ۋىيېتنام بىلەن مېكسىكا ئەڭ مۇھىم مەنزىللەر قاتارىدا. [32-بەت]

بۇ يۈزلىنىش ئامېرىكا سىياسىتىنىڭ قىيىنلىقىنى ئاشۇرىدۇ، تۆۋەن قىممەتلىك زاپچاسنى باشقا دۆلەتتىن تېپىش مۇمكىن، ئەمما خىتاي يۇقىرى تېخنولوگىيەلىك كاپىتال ئۈسكۈنىسى، سېنزور، باتارېيە، ماشىنا ۋە ئارىلىق مەھسۇلاتلاردا ئۈستۈنلۈك قازانغانسېرى ئۇنى زەنجىردىن چىقىرىش تېخىمۇ قىممەت ۋە ئاستا بولىدۇ. شۇڭا «China+1» ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئۆزى خىتايغا تايىنىشنى ئاپتوماتىك يوقاتمايدۇ. [32–33-بەتلەر]

8. تاموژنا بېجىنىڭ سىياسىي چەكلىمىسى: يوشۇرۇن بېقىندىلىقنى ئازايتماي، كۆرۈنمەس قىلىش خەۋپى

دوكلاتنىڭ سىياسەت بۆلۈمىدىكى بىرىنچى ھۆكۈم ناھايىتى روشەن: كەڭ كۆلەملىك تاموژنا بېجى ئىستراتېگىيەلىك ئايرىلىشنى بارلىققا كەلتۈرەلمىدى. ئەكسىچە، ئۇ خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلارنى ئۈچىنچى دۆلەت ئىشلەپچىقىرىشى ئارقىلىق ئايلىنىپ كىرىشكە ئىتتىرىپ، تەمىنات زەنجىرىنى ئۇزارتتى. ئامېرىكا ئىمپورتچىلىرى تاموژنا بېجىنىڭ كۆپ چىقىمىنى ئۆزى كۆتۈرگەن ئەھۋالدا، خىتاي بېقىندىلىقىمۇ كۆرۈنەرلىك ئازايمىغان بولسا، بۇ سىياسەتنىڭ بىخەتەرلىك پايدىسىنى ئەستايىدىل قايتا باھالاشقا توغرا كېلىدۇ. [33–35-بەتلەر]

ئەڭ چوڭ پارادوكس دەل ھالقىلىق مەھسۇلاتلاردا. خىتاي دۇنيا تەمىناتىنىڭ زور بىر قىسمى ياكى ھەممىسىنى تەمىنلەيدىغان مەھسۇلاتنى تاموژنا بېجى «باشقا تەمىناتچىغا ئۆتۈش»نى قىممەتلەشتۈردى دەپ تەشۋىق قىلالايدۇ، بىراق بازاردا يېتەرلىك ئالتېرناتىف بولمىسا شىركەتلەرنىڭ بارىدىغان يېرى يوق. شۇڭا بېقىندىلىق ئەڭ چوڭ بولغان جايدا تاموژنا بېجىنىڭ ھەقىقىي كۆپ خىللاشتۇرۇش يارىتىش ئېھتىمالى ئەڭ تۆۋەن. [34–36-بەتلەر]

دوكلات يەنە ئامېرىكانىڭ يېڭى reciprocal trade agreements ۋە Section 301 قوراللىرى ئارقىلىق سودا شېرىكلىرىنى خىتاي بىلەن بولغان ئالاقىسىنى چەكلەشكە مەجبۇرلاش تىرىشچانلىقىنى تەنقىد قىلىدۇ. ئەگەر يېڭى تەمىناتچى دۆلەتلەر ئۆز ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى قۇرۇش جەريانىدا خىتاي زاپچاسلىرى ۋە تېخنىكىسىغا ۋاقىتلىق ئېھتىياجلىق بولسا، ئۇلارنى بۇنىڭدىن بەك تېز ئايرىش شۇ دۆلەتنىڭ ئامېرىكا ئۈچۈن  خىتاينىڭ ھەقىقىي ئالتېرناتىفىغا ئايلىنىشىنى كېچىكتۈرۈشى مۇمكىن. [35–37-بەتلەر]

بۇ نۇقتىدا خىتاينىڭ ئۆز تەرەققىيات تارىخى ئىبرەت بولالايدۇ. خىتاي WTO غا كىرگەندىن كېيىن دەرھال بارلىق چەت ئەل ئارىلىق مەھسۇلاتلىرىنى يەرلىكلەشتۈرمىگەن. يەر شارى قىممەت زەنجىرىگە چوڭقۇر قاتنىشىش ۋە كەڭ كىرگۈزۈش بازىرىدىن پايدىلىنىش ئارقىلىق، ۋاقىت ئۆتۈشى بىلەن يەرلىك تەمىناتچىلارنى قۇرغان. دوكلات يېڭى ئالتېرناتىف دۆلەتلەرنىڭمۇ مۇشۇنداق ئۆگىنىش ۋاقتىغا ئېھتىياجلىق بولىدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. [36–37-بەتلەر]

شۇڭا نىشانلىق تاموژنا بېجى پۈتۈنلەي پايدىسىز ئەمەس، مەسىلە ئۇنىڭ نېمىگە باغلانغانلىقىدا. دوكلاتنىڭ قارىشىچە، تاموژنا بېجى ھالقىلىق زەنجىرنى خەرىتىلەش، يېڭى مەنبە قۇرۇش، دۆلەت ئىچى ۋە شېرىك دۆلەتتە ئۇل ئەسلىھە-سانائەت ئىقتىدارى يارىتىش، مەبلەغ ۋە تېخنولوگىيە يۆتكەش سىياسىتى بىلەن بىللە ئىشلىتىلگەندە ئۈنۈملۈك بولۇشى مۇمكىن. پەقەت تاموژنا سىزىقىنى كۆتۈرۈش بولسا مەنبە قۇرمايدۇ. [37–38-بەتلەر]

بۇ يەردىن چىقىدىغان ئەڭ مۇھىم سىياسىي پىرىنسىپ شۇكى، بېقىندىلىقنى ئازايتىشنىڭ ئۇسۇلى خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلارنى جازالاشلا ئەمەس، خىتاينىڭ ئورنىنى ئالىدىغان ئالتېرناتىف يارىتىشتۇر. بۇ ئىككىسى ئوخشاش نەرسە ئەمەس. تاموژنا بېجى تەلەپنى باشقا بۇرالايدۇ؛ بىراق تەمىنلەش ئىقتىدارىنى ئاپتوماتىك يارىتالمايدۇ. [36–38-بەتلەر]

9. ئىقتىسادىي بىخەتەرلىك «كوماندىلىق ئويۇن»: ئامېرىكانىڭ ئۆزىنى يالغۇز قىلىپ قويۇش خەۋپى

دوكلاتنىڭ G7 سېلىشتۇرمىسى ئامېرىكا ئۈچۈن تېخىمۇ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك ئاگاھلاندۇرۇش بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي قوشۇلما قىممىتىنىڭ ئۈچىنچى دۆلەت ئارقىلىق ئايلىنىپ كىرىشى ئامېرىكا بازىرىدا روشەن كۈچەيگەن، ئەمما ئامېرىكادىن باشقا G7 دۆلەتلىرىدە ئوخشاش شەكىل كۆرۈنمىگەن. بۇ، ئامېرىكانىڭ دۇنيا ئىشلەپچىقىرىش تورىنى خىتايدىن ئايرىۋېتىشتىن كۆرە، ئۆزىگە مۇلازىمەت قىلىدىغان زەنجىرنى باشقىلارنىڭ زەنجىرىدىن ئايرىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [20–21، 39-بەتلەر]

ئەگەر ياۋروپا، ياپونىيە ۋە باشقا ئىقتىسادلار خىتاي مەركەزلىك يۇقىرى ئۈنۈملۈك زەنجىرلەردىن پايدىلىنىشنى داۋاملاشتۇرسا، ئامېرىكا كارخانىلىرى ئىككى خىل تەننەرخكە دۇچ كېلىدۇ، دۆلەت ئىچىدە ئىمپورت تەننەرخى ئۆرلەيدۇ، ئۈچىنچى بازاردا بولسا خىتاي ئىمپورتلىرىنى ئىشلىتىۋاتقان رىقابەتچىلەر بىلەن رىقابەتلىشىدۇ. دېمەك، تەمىنات زەنجىرى بىخەتەرلىكىنى دۆلەت ئىچى بازىرىغىلا قارىتىش ئاخىرىدا ئامېرىكا ئېكسپورتىنىڭ رىقابەت كۈچىگە زىيان يەتكۈزۈشى مۇمكىن. [20–21، 39–40-بەتلەر]

دوكلات شۇڭا ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكنى (كوماندا تەنھەرىكىتى) «team sport» دەپ چۈشىنىدۇ. ئىتتىپاقداش ۋە شېرىكلەر بىلەن بىرلىكتە ھالقىلىق مەھسۇلاتنىڭ يېڭى مەنبەلىرىنى قۇرۇش، ئۇلارنىڭ ئۇل ئەسلىھە، نەقلىيات، ئېنېرگىيە ۋە رەقەملىك ئۇلىنىشىنى كۈچەيتىش، كەڭ كۆلەملىك شېرىك تاموژنا بېجىنى ئازايتىش تېخىمۇ مۇقىم ئالماشتۇرغۇچى يارىتىدۇ. ۋىيېتنام ئېلېكتىرون سانائىتىنىڭ ئۆسۈشى شۇ خىل ئىقتىدار قۇرۇشنىڭ قانداق يۈز بېرىدىغانلىقىغا مىسال. [38–39-بەتلەر]

بۇ قاراشنى ئالدىنقى ئىتتىپاقداشلار كۆلىمى «allied scale» مۇھاكىمىسى بىلەنمۇ بىرلەشتۈرۈپ ئوقۇشقا بولىدۇ، خىتاينىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۆلىمىگە بىر دۆلەتنىڭ ئۆزى تاموژنا بېجى بىلەن جاۋاب بېرىشى قىيىن، ھەقىقىي ئالماشتۇرغۇچى تورى كۆپ دۆلەتنىڭ بازار، كاپىتال، تېخنولوگىيە ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى بىرلەشتۈرۈشنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ئاخىرقى سېلىشتۇرما بۇ دوكلاتنىڭ ئۆزىدىن چىققان بىۋاسىتە نەقىل ئەمەس، ئەمما ئۇنىڭ G7 ۋە شېرىك دۆلەتلەر ھەققىدىكى نەتىجىسىدىن كېلىپ چىققان مۇستەقىل ئانالىز. [37–40-بەتلەر]

10. دوكلاتنىڭ كۈچلۈك تەرىپى ۋە چەكلىمىسى: قوشۇلما قىممەت ھەممىنى چۈشەندۈرەمدۇ؟

دوكلاتنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تەرىپى «ئايرىلىش»نى تاموژنا سانىدىن ئىشلەپچىقىرىش قۇرۇلمىسىغا يۆتكەشتىن ئىبارەت. 1–11-رەسىملەر ۋە 1-جەدۋەل بىرلىكتە، بىۋاسىتە سودا تۆۋەنلىگەن بولسىمۇ، خىتاي قىممىتىنىڭ ئۈچىنچى دۆلەت، FDI ۋە ئارىلىق مەھسۇلاتلار ئارقىلىق يېڭى يول تاپقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بولۇپمۇ 4–6-رەسىمدىكى 34 پىرسەنتلىك پەرق، 2.3 پىرسەنت نۇقتىلىق چەكلىك تۆۋەنلەش ۋە ۋاسىتىلىك قانالنىڭ %16 تىن %25 كە ئۆسۈشى مەركىزىي تېزىسنى كۈچلۈك قوللايدۇ. [5، 17–22-بەتلەر]

ئىككىنچى كۈچلۈك تەرىپى، دوكلات مېتودىنىڭ چەكلىمىسىنى يوشۇرمايدۇ. MRIO ۋە TiVA جەدۋەللىرى ھەر بىر ساھەنىڭ ئىمپورت ۋە يەرلىك ئارىلىق مەھسۇلاتلارنى ئوخشاش نىسبەتتە ئىشلىتىدىغانلىقىغا ئوخشاش ھېسابلاش پەرەزلىرىگە تايىنىدۇ. خىتاي ۋە مېكسىكىغا ئوخشاش پىششىقلاش ئىشلەش سودىسى كەڭ بولغان ئىقتىسادلاردا بۇ پەرەز مەسىلە پەيدا قىلالايدۇ. ئاپتورلار ADB MRIO نەتىجىسىنى OECD ICIO/TiVA بىلەن سېلىشتۇرۇپ، 2017–2024 ئارىلىقىدىكى ئاساسىي 2 پىرسەنت نۇقتىلىق تۆۋەنلەشنىڭ ئىككى سانلىق مەنبەدە ئوخشاش چىققانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. [15–17-بەتلەر]

ئۈچىنچى چەكلىمە، قوشۇلما قىممەت دۆلەت ئىگىدارچىلىقىنى ئەمەس، ئىشلەپچىقىرىشنىڭ جۇغراپىيەسىنى ئۆلچەيدۇ. خىتاي كارخانىسى ۋېيتنامدا زاۋۇت ئېچىپ، ۋېيتناملىق ئەمگەك كۈچى ۋە يەرلىك خىزمەت بىلەن قىممەت ياراتسا، بۇ قىممەت ۋېيتنامغا يېزىلىدۇ. شۇڭا بۇ دوكلات خىتاي شىركەتلىرىنىڭ چەت ئەلدىكى ئىقتىسادىي كونترول دائىرىسىنى تولۇق ئۆلچىمەيدۇ، ئۇنىڭ نىشانى ئامېرىكا ئىمپورتلىرى ئىچىدە خىتايدا ئىشلەپچىقىرىلغان قىممەت قانچىلىك ئىكەنلىكىنى ئۆلچەش. [5، 16–17-بەتلەر]

تۆتىنچى چەكلىمە سەۋەب نەتىجە مەسىلىسى. بىر دۆلەتنىڭ خىتايدىن ئىمپورت ۋە ئامېرىكاغا ئېكسپورتنى بىرلا ۋاقىتتا ئاشۇرۇشى، ھەر بىر خىتاي ئىمپورتىنىڭ ئامېرىكاغا قايتا ئېكسپورت قىلىنغانلىقىنى ئۆزىلا ئىسپاتلىمايدۇ. دوكلات بۇ سەۋەبتىن قوشۇلغان قىممەت سانلىرى، FDI، شىركەت دەرىجىلىك تەتقىقات ۋە ساھە مىساللىرىنى بىرلەشتۈرىدۇ. بۇ كۆپ قاتلاملىق دەلىللەش سەۋەب نەتىجە مۇناسىۋىتىنى مۇكەممەل ئىسپاتلىمىسىمۇ، «پەقەتلا تاموژنا سانىغا قاراش»تىن روشەن كۈچلۈك. [11–17، 25–32-بەتلەر]

بۇ ماقالىنىڭ مۇستەقىل باھاسىچە، دوكلاتنىڭ ئەڭ مۇھىم چەكلىمىسى «خىتاي مەنبەلىك مەھسۇلاتلار» بىلەن «خىتايغا قارشى بىخەتەرلىك خەۋپى»نى ئاپتوماتىك تەڭلەشتۈرگىلى بولمايدىغانلىقىدۇر. خىتاي زاپچىسىنىڭ، ئۈزۈلۈپ قالسا ھالقىلىق سانائەتنى توختىتىدىغان بوغما نۇقتا بولۇشى بىلەن، ئاسان ئالماشتۇرغىلى بولىدىغان تۆۋەن خەتەرلىك مەھسۇلات بولۇشى بىر نەرسە ئەمەس. شۇڭا قوشۇلما قىممەت سانى ئايرىلىشنىڭ ھەقىقىي چوڭقۇرلۇقىنى ياخشى ئۆلچەيدۇ، ئەمما قايسى بېقىندىلىقنى چوقۇم يوقىتىش كېرەكلىكىنى ئۆزى بەلگىلىمەيدۇ. دوكلاتنىڭ نىشانلىق سىياسەت تەكلىپى دەل مۇشۇ پەرقنى ئېتىراپ قىلىدۇ. [33–38-بەتلەر]

خۇلاسە: «خىتايدا ياسالغان» ئازايسا، «خىتاي بىلەن ياسالغان»مۇ ئازايدىمۇ؟

بۇ دوكلاتنىڭ ئەڭ كۈچلۈك سۆزى ئۇنىڭ ماۋزۇسىدا. بۈگۈنكى سودا سىياسىتىدە مەسىلە پەقەت «Made in China» — خىتايدا ئاخىرقى مەھسۇلات ياسالغان-ياسالمىغانلىقى ئەمەس، «Made with China» — خىتايدىكى زاپچاس، قىممەت، تېخنولوگىيە ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بىلەن ياسالغان-ياسالمىغانلىقىدۇر. ئامېرىكا بىرىنچىسىنى كۆرۈنەرلىك ئازايتقان بولسىمۇ، ئىككىنچىسىنى ئۇنچىلىك ئازايتالمىغان. [1–5، 17–20-بەتلەر]

تاموژنا بېجىنىڭ 2018-يىلدىن كېيىنكى تەسىرىنى «مەغلۇپ بولدى» ياكى «مۇۋەپپەقىيەت قازاندى » دەپ بىر جۈملە بىلەن باھالاشمۇ توغرا ئەمەس. ئۇ بىۋاسىتە خىتاي ئىمپورتلىرىنى ئازايتتى، ۋىيېتنام، مېكسىكا ۋە باشقا دۆلەتلەرگە زور بازار پۇرسىتى ياراتتى، ئىشلەپچىقىرىش جۇغراپىيەسىنى ئۆزگەرتتى. ئەمما خىتاي قوشۇلما قىممىتىنىڭ ۋاسىتىلىك ئېقىمى ئۆسكەنلىكى ئۈچۈن، تەمىنات خەۋپى نىشانىدا ئۇنىڭ نەتىجىسى خېلى چەكلىك بولدى. [6–14، 18–24-بەتلەر]

ئامېرىكا ھەقىقىي ئىقتىسادىي بىخەتەرلىككە ئېرىشمەكچى بولسا، سىياسەتنى «خىتايدىن قانچە ئاز ئىمپورت قىلدۇق؟» دېگەن كۆرسەتكۈچتىن «قايسى ھالقىلىق ئىمپورت مەھسۇلاتلىرىدا ئالتېرناتىف مەنبە بار، قايسىسىدا يوق؟ يېڭى تەمىناتچىنىڭ يەرلىك قىممەت يارىتىش ئىقتىدارى قانداق ئۆسىدۇ؟ كىرىزىستا زەنجىر قانچىلىك داۋاملىشىدۇ؟» دېگەن سوئاللارغا يۆتكەشكە توغرا كېلىدۇ. بۇ تاموژنا بېجىدىن كۆرە كۆپ قىرلىق ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك سانائەت-دىپلوماتىيە سىياسىتىنى تەلەپ قىلىدۇ. [33–40-بەتلەر]

ئەڭ ئاخىرىدا، بۇ دوكلات يەر شارىلىشىشنىڭ «پارچىلىنىشى»دىنمۇ كۆرە، ئۇنىڭ قايتا سىزىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. خىتاي بىلەن ئامېرىكا بىۋاسىتە سودىدا يىراقلاشقانسېرى، ۋىيېتنام، مېكسىكا، تەيۋەن ۋە باشقا دۆلەتلەر ئارقىلىق ۋاسىتىلىك ئىشلەپچىقىرىش باغلىنىشى كۈچەيگەن. شۇڭا 21-ئەسىردىكى ئىقتىسادىي بىخەتەرلىكنىڭ مەركىزىي مەسىلىسى سودا يولىنى قىسقارتىش ئەمەس، بېقىندىلىقنىڭ قايسى قەۋىتىنىڭ ھەقىقىي خەتەرلىك ئىكەنلىكىنى توغرا بايقاش ۋە ئۇنىڭغا ئىشەنچلىك ئالتېرناتىف يارىتىشتۇر. [20–40-بەتلەر]

مەنبە:

Lovely, Mary E., and Christine Y. Wan. 2026. “Made with China: Global Supply Chains and the Limits of US Decoupling.” PIIE Policy Brief 26-12. Washington, DC: Peterson Institute for International Economics, August 2026.