ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسىدىكى ئەڭ مۇھىم ھەربىي ۋە سىياسىي ئىتتىپاق ھېسابلانغان شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسى ۋە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ يەر شارىۋى چەكلەش كۈچى نۆۋەتتە مىسلىسىز خىرىسقا دۇچ كەلمەكتە. ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقىنىڭ سابىق يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرى ۋە ئىستراتېگىيە مۇتەخەسسىسلىرى بولغان فىرانكلىن س. مىللېر، ئېرىك ئېدېلمان ۋە ۋالتېر ب. سلوكومب تەرىپىدىن ئورتاق قەلەمگە ئېلىنغان، خەلقئارالىق نوپۇزلۇق ئىستراتېگىيە ژۇرنىلى [«تاشقى ئىشلار» (Foreign Affairs) نىڭ 2026-يىلى 15-سېنتەبىر سانىدا] ئېلان قىلىنغان «ياۋروپا مۇداپىئەسىنىڭ يىمىرىلىشى: ترامپ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنى ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ چەكلەش كۈچىنى ئاللىقاچان ئاجىزلاشتۇردى» ناملىق ماقالە، دەل مۇشۇ دەۋر بۆلۈنۈشىدىكى گېئو-سىياسىي سىلكىنىشنى ئانالىز ئوبيېكتى قىلىدۇ. مەزكۇر ماقالە ئامېرىكانىڭ تاشقى سىياسىتىدىكى يېتەكچى ئىدىيەنىڭ ئىتتىپاقداشلىق تۈزۈمىدىن يەككە مەنپەئەتدارلىققا ۋە يەكلەنمىچىلىككە بۇرۇلۇشىنىڭ خەلقئارا تەرتىپكە كۆرسىتىدىغان ۋەيران قىلغۇچ تەسىرىنى سىستېمىلىق شەرھلەپ بېرىدۇ.
ئاپتورلارنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، نۆۋەتتىكى ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ ياۋروپادىن ئەسكەر چېكىندۈرۈش ۋە قىتئەنىڭ مۇداپىئە يۈكىنى ئۆزىگە ئارتىپ قويۇش سىياسىتى ئامېرىكانىڭ دۇنياۋى مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلمايدۇ، بەلكى ئۇنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ئاساسىدىن تەۋرىتىدۇ. مەزكۇر تېمىنىڭ ئىلمىي ۋە ئاكادېمىك ئەھمىيىتى شۇنىڭدا ئىپادىلىنىدۇكى، ماقالە پەقەتلا ھەربىي قىسىملارنىڭ يۆتكىلىشىنى تەسۋىرلەپ قالماستىن، بەلكى كىلاسسىك چەكلەش نەزەرىيەسى، يادرو قالقىنى بىلەن ئادەتتىكى قوراللىق كۈچلەرنىڭ ئايرىلماس باغلىنىشى ھەمدە دۇنيانىڭ بىر بۇلۇڭىدىكى ئىتتىپاقداشلارغا قىلىنغان مۇئامىلىنىڭ باشقا رەقىبلەرگە (خۇسۇسەن خىتاي ۋە چاۋشيەنگە) قانداق پىسخىكىلىق سىگنال بېرىدىغانلىقىنى كۆپ قاتلاملىق ئانالىز قىلىدۇ. بۇ ئەسەر غەرب ئىتتىپاقىنىڭ يىمىرىلىش گىرۋىكىگە كېلىپ قېلىشىنىڭ تاشقى دۈشمەننىڭ قۇدرىتىدىن ئەمەس، بەلكى ئىچكى سىياسىي بىپەرۋالىقتىن كېلىپ چىقىۋاتقانلىقىنى دەلىللەيدىغان مۇھىم تارىخىي ھۆججەتتۇر.
ئامېرىكانىڭ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشى ۋە شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ قۇرۇلمىلىق كىرىزىسى
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى دۆلەت مۇداپىئەسى ۋە تاشقى سىياسەت نۇقتىسىدىن ياۋروپا قىتئەسىدىكى ئەنئەنىۋى مەۋجۇتلۇقىنى زور دەرىجىدە ئاجىزلاشتۇرۇشقا ئوچۇق-ئاشكارا تەييارلىق قىلماقتا. پىرېزىدېنت دونالد ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ 2025-يىللىق دۆلەت خەۋپسىزلىك ئىستراتېگىيەسىدە، ياۋروپا قىتئەسىنىڭ ئەمدى «ئۆز پۇتىدا تۇرۇشى» ۋە ئۆزىنىڭ ئادەتتىكى مۇداپىئەسى ئۈچۈن «ئاساسلىق جاۋابكارلىقنى ئۆز ئۈستىگە ئېلىشى» كېرەكلىكى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇ سىياسىي بايانات ماھىيەتتە، ۋاشىنگتوننىڭ سوغۇق مۇناسۋەتلەر ئۇرۇشىدىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ياۋروپانى قوغداش ۋەدىسىدىن ۋاز كېچىدىغانلىقىنى ۋە ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئامېرىكا قىسىملىرى چېكىنىپ چىققاندىن كېيىنكى بوشلۇققا جىددىي تەييارلىق قىلىشى كېرەكلىكىنى بىلدۈرىدۇ. خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر نەزەرىيەسى نۇقتىسىدىن ئالغاندا، ھۆكۈمران دۆلەتنىڭ ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن خەۋپسىزلىك كاپالىتىنى بىكار قىلىشى ئىتتىپاق ئىچىدە تارىختا كۆرۈلۈپ باقمىغان ئىشەنچ كىرىزىسىنى قوزغايدۇ.
بۇ ئىستراتېگىيەلىك چېكىنىشنىڭ ئەمەلىي قەدەملىرى يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ئەمەلدارلارنىڭ سۆزلىرىدە دەلىللەندى. 2026-يىلى 6-ئايدا ئۆتكۈزۈلگەن شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىرى يىغىنىدا، ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى پېت خېگسېت ئامېرىكا ھەربىي تەرەپنىڭ ياۋروپانىڭ ئۆز قوغدىنىشىنى ئۆزى ئۈستىگە ئېلىشىغا قاراپ «تېز ۋە قايتۇرغىلى بولمايدىغان شەكىلدە» ھەرىكەت قىلىۋاتقانلىقىنى جاكارلىدى. ئارقىدىنلا 8-ئايدا ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرىنىڭ مۇئاۋىنى ئەلبرىج كولبى بۇ تەشكىلاتنىڭ تېخىمۇ «ئادىل ۋە سىجىل» بىر قۇرۇلمىغا ئۆزگىرىدىغانلىقىنى، يەنى ياۋروپانىڭ ئۆزىنى قوغداش يۈكىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى ئۆزى كۆتۈرىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. بۇنداق دىپلوماتىك سۆز ئويۇنلىرىنىڭ ئارقىسىغا ئەمەلىيەتتە ئىتتىپاقداشلارنى ئامېرىكا ياردىمىدىن مەھرۇم قالدۇرۇش مەقسىتى يوشۇرۇنغان بولۇپ، ئورتاق مۇداپىئە مېخانىزمىنىڭ تۈپ مەنتىقىسىگە خىلاپتۇر.
مەسىلىگە ئورگان باشقۇرۇش ۋە بېسىم سىياسىتى نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتىنىڭ بارلىق ئىتتىپاقداشلارغا سىياسىي تەكشۈرۈش سوئالنامىسى تارقىتىشى ۋەزىيەتنىڭ نەقەدەر كەسكىنلەشكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ماقالىدە تەكىتلىنىشىچە، بۇ سوئالنامىنىڭ مەقسىتى ياۋروپا ئەللىرىنىڭ ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ سىياسىتى ۋە ئالدىنقى شەرتلىرى بىلەن سىياسىي جەھەتتىن بىردەكلىككە ئىگە ياكى ئەمەسلىكىنى سىناش بولۇپ، مەيدانى ئوخشاش بولمىغان دۆلەتلەرگە ئامېرىكا قوللىشىنىڭ ئازىيىدىغانلىقى توغرىسىدا يوشۇرۇن تەھدىت سېلىنغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى رايوندىكى ئەڭ مۇۋاپىق قىسىم سەۋىيەسىنى بېكىتىش ئۈچۈن قىلىۋاتقان يالغان ئىزدىنىشلىرى پەقەتلا ھۆكۈمەت ئاللىقاچان بېكىتىپ بولغان چېكىنىش يول خەرىتىسىنى پەردازلاش ئۈچۈن قوللىنىلغان سىياسىي پەردىدىنلا ئىبارەت. بۇ ئەھۋال ئىلمىي ۋە ئوبيېكتىپ ھەربىي ئېھتىياج باھالاشلىرىنىڭ سىياسىي بىر تەرەپلىمىلىك تەرىپىدىن چەتكە قېقىلغانلىقىنى دەلىللەيدۇ.
ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ياۋروپادىن ۋاز كېچىش مەنتىقىسى، ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، ئىنتايىن ئاددىي ۋە توغرىدەك كۆرۈنىدۇ. ھۆكۈمەت قۇرماقچى بولغان بايان شۇكى، ياۋروپا قىتئەسى ئىقتىسادىي جەھەتتە ئىنتايىن باياشات ھەم نوپۇس جەھەتتە كۈچلۈك بولۇپ، ئۆز خەۋپسىزلىكىنى پۈتۈنلەي ئۆزى قوغدىيالايدۇ. ئۇلارنىڭ قارىشىچە، ۋشىنگتون ئۆزىنىڭ چەكلىك ھەربىي خامچوتى ۋە بايلىقلىرىنى ياۋروپادا ئىسراپ قىلماي، ئاسىيا-تىنچ ئوكيان رايونى ۋە ئوتتۇرا شەرقتە كۈچىيىۋاتقان يېڭى خىرىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن مەركەزلەشتۈرۈشى كېرەك. لېكىن، ئاپتورلارنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، بۇ تاشقى سىياسەت لوگىكىسى تۈپتىن خاتا بولۇپ، ئامېرىكانىڭ ياۋروپادىن چېكىنىشى ئۇنىڭ دۇنيانىڭ باشقا ھەرقانداق بىر يېرىدىكى ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتىنى قوغداپ قالالمايدۇ، ئەكسىچە بارلىق خەلقئارالىق شېرىكلىك مۇناسىۋەتلىرىنى پالەچ ھالەتكە چۈشۈرۈپ قويىدۇ.
ئەمەلىي ھەرىكەت ئارقىلىق ئىسپاتلانغان تېخىمۇ خەتەرلىك يۈزلىنىش شۇكى، ئامېرىكا بۇرۇنقىدەك پەقەتلا ئېغىزدا ئاگاھلاندۇرۇپ قويۇش بىلەن چەكلەنمەيۋاتىدۇ. 2025-يىلى ئۆكتەبىردە ئامېرىكا رۇمىنىيەدىن تەخمىنەن 1000 ئەسكەرنى مەڭگۈلۈك چېكىندۈرۈپ، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ شەرقىي قاناتتىكى مۇداپىئە سېپىنى ئاجىزلاشتۇردى. ئۇنىڭدىن كېيىن، 2026-يىلى ماي ئېيىدا «قارا بۈركۈت» (Dark Eagle) ئاۋازدىن تېز ئۇچىدىغان قورال سىستېمىسى سەپلەنگەن ئارمىيە قىسمىنى ياۋروپاغا ئورۇنلاشتۇرۇش پىلانىنى بىكار قىلدى. بۇ قورال ئەسلىدە رۇسىيەنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى مۇھىم ھەربىي نىشانلارغا بىۋاسىتە تەھدىت سېلىپ، چەكلەش كۈچىنى زور دەرىجىدە ئاشۇرۇش رولىغا ئىگە ئىدى. شۇ ئايدا يەنە ئىككىنچى بىرونېۋىك بىرىگادا جەڭ قىسمىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىمۇ توختىتىلىپ، قىتئەدە 5000 غا يېقىن ئامېرىكا ئەسكىرىنىڭ بوشلۇقى يارىتىلدى.
ماقالىدە كۆرسىتىلىشىچە، بۇ چېكىنىشنىڭ كۆلىمى ھاۋا ۋە دېڭىز ئارمىيە كۈچلىرىگىمۇ ئومۇميۈزلۈك كېڭەيمەكتە. ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىقى ياۋروپادىكى F-15E ۋە F-16 تىپلىق كۈرەشچى ئايروپىلانلارنىڭ ئۈچتىن بىرىنى قىسقارتىشنى، ھاۋادا ماي قاچىلاش ئايروپىلانلىرىنىڭ ھەممىسىنى چېكىندۈرۈشنى، بومباردىمانچى ئايروپىلان گۇرۇپپىلىرىنى باشقا يەرگە يۆتكەشنى ۋە 26 دېڭىز چارلاش ئايروپىلانىنىڭ 15 نى ئېلىپ كېتىشنى پىلانلىماقتا. شۇنداقلا، بىر قاناتلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئېتىش ئىقتىدارىغا ئىگە سۇ ئاستى پاراخوتى ۋە بىر ئاۋىياماتكا گۇرۇپپىسىنىڭ چېكىندۈرۈلۈشى پىلانغا ئېلىندى. بۇ خىل كەڭ كۆلەملىك ھەربىي بايلىقلارنى تارتىپ كېتىش ياۋروپانىڭ ئەمەلىي قارشىلىق كۈچىنى ھەسسىلەپ ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىدۇ.
تېخىمۇ ۋەھىمىلىك بولغىنى، ئامېرىكانىڭ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ ئورتاق قوماندانلىق قۇرۇلمىسىنى يىمىرىش قەدىمىدۇر. پېت خېگسېت ئامېرىكا قۇرۇقلۇق ئارمىيەسىنىڭ ياۋروپادىكى قوماندانلىق دەرىجىسىنى تۆت يۇلتۇزلۇق گېنېرالدىن ئۈچ يۇلتۇزلۇققا چۈشۈرۈپ، ھۆرمەتكە سازاۋەر گېنېرال كىرىس دوناخۇنى پېنسىيەگە چىقىشقا مەجبۇر قىلدى. ئاقساراي ھەتتا شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ ياۋروپادىكى ئالىي ئىتتىپاقداش قوماندانى ۋەزىپىسىنى ئامېرىكالىق بولمىغان بىرەر ياۋروپالىققا ئۆتكۈزۈپ بېرىشنىمۇ پىلانلىماقتا. مەسىلىگە تارىخىي ۋە ئورگان نۇقتىسىدىن قارىغاندا، بۇ ئورۇنغا ئامېرىكالىق گېنېرالنىڭ تەيىنلىنىشى 1949-يىلىدىن بۇيان تەشكىلاتنىڭ ئىچكى يادرو بىرلىكىنى ۋە ئامېرىكانىڭ يەر شارىۋى رەھبەرلىك سىمۋولىنى قوغداپ كەلگەن تۈپ پىرىنسىپ ئىدى.
گەرچە ياۋروپادا بۇ ئورۇنلارنى ئىگىلىيەلەيدىغان تالانتلىق قوماندانلار بولسىمۇ، لېكىن ياۋروپا دۆلەتلىرىنىڭ كوللېكتىپ ھالدا ئامېرىكا تەمىنلەۋاتقان قاتتىق دېتال، ئىستراتېگىيەلىك تەجرىبە ۋە ئۇچۇر يىغىش ئىقتىدارىنىڭ ئورنىنى تولدۇرۇشى قەتئىي مۇمكىن ئەمەس. ئاپتورلارنىڭ تەكىتلىشىچە، ياۋروپالىق قوماندانلاردا ئۇرۇش مەزگىلىدە كۆپ مىللەتلىك غايەت زور ھەربىي قىسىملارنى ماسلاشتۇرۇپ باشقۇرۇش تەجرىبىسى كەمچىل. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئامېرىكا ئېلىپ كەتكەن دېڭىز چارلاش ئايروپىلانلىرىسىز ۋە سۇ ئاستى چارلاش ئەسلىھەلىرىسىز ياۋروپا رۇسىيەنىڭ يادرو قوراللىق سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنىڭ ھەرىكىتىنى كۆزىتىشتە ئېغىر قىيىنچىلىققا ئۇچرايدۇ. 9-ئايدا ئامېرىكا دېڭىز ئارمىيەسىنىڭ نەچچە ئون يىلدىن بۇيان تۇنجى قېتىم شىمالىي ئاتلانتىك ئوكياندىكى سۇ ئاستى پاراخوتىغا قارشى تۇرۇش مانېۋىرىغا قاتنىشىشنى رەت قىلىشى، بۇ ئىتتىپاقنىڭ ھەرىكەت ئىقتىدارىنى پالەچ قىلىدىغان تارىخىي خاتالىقتۇر.
رۇسىيەنىڭ گىرەلەشمە ئۇرۇش تەھدىتى ۋە يەر شارىۋى چەكلەش كۈچىنىڭ يىمىرىلىشى
شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىنىڭ زەئىپلىشىشى ئەسلىدىنلا خەتەرلىك ھادىسە بولۇپ، بۇ ھالەتنىڭ دۇنيا ۋەزىيىتى ئىنتايىن جىددىي تۇرۇۋاتقان پەيتكە توغرا كېلىشى خىرىسنىڭ دەرىجىسىنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرماقتا. ماقالىدە تەكىتلىنىشىچە، رۇسىيە پىرېزىدېنتى ۋىلادىمىر پۇتىن ئۇكرائىناغا قاراتقان تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشىنى داۋاملاشتۇرۇپلا قالماي، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتلەرگىمۇ مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە بىۋاسىتە تەھدىت سالماقتا. ئۆتكەن ئون يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئىچىدە، رۇسىيە ياۋروپاغا قارشى كەسپىي ئاتالغۇدا «كۈلرەڭ رايون ئۇرۇشى» (Gray Zone Warfare) ياكى «گىرەلەشمە ئۇرۇش» (Hybrid Warfare) دەپ ئاتىلىدىغان مەخپىي، ئەمما سىستېمىلىق ۋەيران قىلىش ئىستراتېگىيەسىنى يۈرگۈزۈپ كەلدى. بۇ تاكتىكىنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، دۈشمەن ئەزا دۆلەتلەرگە ئاشكارا قوراللىق ھۇجۇم قىلمايدۇ، بەلكى كۆرۈنمەس بۇزغۇنچىلىق ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بېرىپ، ئارقىدىن بۇ ھەرىكەتلەرنى ئۆزىنىڭ قىلغانلىقىنى قەتئىي ئىنكار قىلىدۇ.
مەسىلىگە خەلقئارا خەۋپسىزلىك نۇقتىسىدىن قارىغاندا، موسكۋانىڭ بۇزغۇنچىلىق ھەرىكەتلىرى سىياسىي قەستلەپ ئۆلتۈرۈش، غەرب زاۋۇتلىرى ۋە يۈك ئايروپىلانلىرىغا ئوت قويۇش ئۈسكۈنىلىرىنى يوشۇرۇنچە ئورۇنلاشتۇرۇش، ئىتتىپاقداش ئەللەردىكى ئايرودۇرۇملارغا پارتلاتقۇچ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (ئۇچقۇ) ھۇجۇمى قىلىش، شىمالىي مۇز ئوكيان ۋە بالقاش دېڭىزىدىكى سۇ ئاستى خەۋەرلىشىش كابېللىرىنى ئۈزۈۋېتىش ھەمدە تور ئۇرۇشى قوزغاپ سايلاملارغا ئارىلىشىش قاتارلىق كەڭ دائىرىلىك ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 2025-يىلى 12-ئايدا ئەنگلىيە مەخپىي ئاخبارات ئىدارىسىنىڭ باشلىقى بىلايس مېترېۋېلى (Blaise Metreweli) رۇسىيەنىڭ ياۋروپا قىتئەسىدە قەستەن ئوت قويۇش، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ھۇجۇمى ۋە تور ئۇرۇشلىرىنى پىلانلاش ئارقىلىق مىسلىسىز «جىددىي تەھدىت» شەكىللەندۈرۈۋاتقانلىقىنى ئوچۇق ئاگاھلاندۇرغان ئىدى.
ئاپتورلارنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، ئۆتكەن 15 ئاي ئىچىدە رۇسىيەنىڭ بۇ تۈردىكى تېررورلۇققا ئوخشاپ كېتىدىغان دۆلەت قوللىشىدىكى ھەرىكەتلىرى تېخىمۇ يۈزسىزلەرچە ۋە يۇقىرى چاستوتىدا كۆرۈلمەكتە. پەقەتلا 2026-يىلى ئاۋغۇست ئېيىنىڭ ئۆزىدىلا، رۇسىيە بىلەن چېتىشلىق گۇمانلىق ۋەيران قىلىش پائالىيەتلىرى بۇلغارىيە، ئېستونىيە، گېرمانىيە، ئىتالىيە، پولشا ۋە سلوۋاكىيەدە كوللېكتىپ پارتلىدى. سېنتەبىرنىڭ بېشىدا بولسا، رۇسىيە ئاخبارات ئورگانلىرى تەرىپىدىن ياللانغان بىر ئەنگلىيە پۇقراسىنىڭ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان زاۋۇتىنى پارتلىتىشقا ئۇرۇنغان مەزگىلىدە قولغا چۈشۈشى، بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ پۇقراۋى جەمئىيەتكە قانچىلىك سىڭىپ كىرگەنلىكىنى دەلىللەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، پۇتىننىڭ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى دۆلەتلىرى بىلەن چېگرالىنىدىغان رايونلارغا تېخىمۇ كۆپ قوراللىق كۈچ توپلىشى، يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي ئەمەلدارلار ئارىسىدا رۇسىيەنىڭ يېقىن كەلگۈسىدە غەربكە يۈزلەنگەن چەكلىك قۇرۇقلۇق ھەرىكىتى قوزغاش ئېھتىماللىقى توغرىسىدىكى قىزىل سىگناللارنى ياڭراتماقتا.
ئاكادېمىك تەھلىلچىلەرنىڭ كۆز قارىشى بويىچە، پۇتىننىڭ دەل ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ياۋروپادىن ئۆز كۈچلىرىنى چېكىندۈرۈۋاتقان ۋە ئىتتىپاقداشلار بىلەن سۈركىلىشىۋاتقان بىر پەيتتە ھۇجۇم خاراكتېرىنى كۈچەيتىشى قەتئىي تاسادىپىيلىق ئەمەس. خەلقئارا سىياسەتتە رېۋىزيونىست (تەرتىپنى ئۆزگەرتكۈچى) دۆلەت رەھبەرلىرى باشتىن-ئاخىر ھۆكۈمران كۈچنىڭ بوشلۇقلىرىنى ئىزدەيدۇ. ئامېرىكانىڭ كۆرۈنۈشتىكى ئاجىزلىقى ۋە ۋەدىسىگە ۋاپا قىلماسلىق يۈزلىنىشى پۇتىنغا ئوخشاش مۇستەبىت لىدېرلارنى تېخىمۇ دادىل تاجاۋۇزچىلىققا رىغبەتلەندۈرىدۇ. ئەكسىچە، بۇ خىل «كۈلرەڭ رايون» ھۇجۇملىرىنى توسۇپ قېلىشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك ئۇسۇلى ئامېرىكانىڭ ياۋروپا نىشانلىرىنى قوغداشتىكى ئىشەنچلىك فىزىكىلىق مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ قېلىشى ئىدى.
تېخىمۇ يىراقنى كۆزلىگەندە، ۋاشىنگتوننىڭ ياۋروپادىكى ئىشەنچسىزلىكى پەقەتلا ئاتلانتىك ئوكيان تەۋەلىكى بىلەن چەكلىنىپ قالمايدۇ، بەلكى بۇ ھالەت ئاسىيا-تىنچ ئوكيان قاتارلىق دۇنيانىڭ باشقا سەزگۈر رايونلىرىدىكى ئامېرىكا كاپالىتىگە نىسبەتەن چوڭقۇر ئىشەنچ كىرىزىسى پەيدا قىلىدۇ. ماقالىدە ئېنىق كۆرسىتىلىشىچە، خىتاي دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭ ۋە چاۋشيەن لىدىرى كىم جوڭئۇن ئامېرىكانىڭ شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىدىكى شېرىكلىرىنى تاشلاپ قويۇشىنى كۆرۈپ، ۋاشىنگتوننىڭ تەيۋەن ۋە كورېيە يېرىم ئارىلى قاتارلىق جۇغراپىيەلەردىمۇ ۋەدىسىدە تۇرمايدىغانلىقىغا ھۆكۈم قىلىدۇ. چوڭ كۈچلەر ئويۇنىدا، دۆلەتنىڭ بىخەتەرلىك ۋەدىلىرى بىر-بىرىدىن ئايرىۋېتىلگەن ھادىسە ئەمەس. بىر سېپىلدىكى چېكىنىش تەبىئىي ھالدا پۈتكۈل يەر شارىدىكى دۈشمەنلەرگە ئامېرىكانىڭ ئومۇمىي ئاجىزلىقىنى ۋە ھەرىكەت ئىرادىسىنىڭ سۇنغانلىقىنى جاكارلايدىغان ئوچۇق خەتتۇر.
مەسىلىگە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۆز ئىچكى دۆلەت خەۋپسىزلىكى نۇقتىسىدىن قارايدىغانلا بولساق، ياۋروپادىن چېكىنىش ئامېرىكا زېمىنىنى بىۋاسىتە خەتەرگە ئىتتىرىدۇ. تاشقى سىياسەت ئىلمىي ساھەسىدە ئېتىراپ قىلىنغان بىر ھەقىقەت شۇكى، ئامېرىكانىڭ دېڭىز، ھاۋا ۋە قۇرۇقلۇق قىسىملىرىنى چەت ئەللەرگە يەرلەشتۈرۈشى ئاساسىي جەھەتتىن دۈشمەن كۈچلىرىنى ئامېرىكا قىرغاقلىرىدىن يىراقتا تۇتۇپ تۇرۇش، يەنى ئالدىنقى سەپتە مۇداپىئە كۆرۈش مەقسىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىدە كۆرسىتىلگەندەك، چارلاش ئايروپىلانلىرى ۋە ھۇجۇمچى سۇ ئاستى پاراخوتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئامېرىكا دېڭىز قىسىملىرىنىڭ شىمالىي ئاتلانتىك ئوكياندىن چېكىنىپ كېتىشى، ماھىيەتتە رۇسىيەنىڭ يادرو قوراللىق سۇ ئاستى كۈچلىرىنىڭ ئامېرىكانىڭ شەرقىي قىرغاقلىرىغا ھېچقانداق توسالغۇسىز، ئەركىن يېقىنلىشىشىغا يېشىل چىراغ يېقىپ بەرگەنلىك بىلەن باراۋەردۇر.
يادرو قوراللىرى خام خىيالى ۋە ئادەتتىكى قوراللار بىلەن يادرو چەكلەش كۈچىنىڭ ئايرىلماسلىقى
ترامپ ھۆكۈمىتى ياۋروپانى تاشلاپ قويغانلىقى توغرىسىدىكى تەنقىدلەرگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن، ئۆزىنىڭ يادرو قوراللىرى سىياسىتىنى قورال قىلىپ ئوتتۇرىغا چىقماقتا. ئاقساراي تارقاتقان ئىستراتېگىيەلىك سۆز-ئىبارىلەردە، ئامېرىكانىڭ ئادەتتىكى قىسىملىرى چېكىنگەن تەقدىردىمۇ، ياۋروپانىڭ يەنىلا ئامېرىكانىڭ «يادرو چەكلەش قالقىنى» ئارقىسىدا بىخەتەر ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلگەن. ھەتتا، «پۇل-مۇئامىلە ۋاقتى گېزىتى» (Financial Times) نىڭ خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۆزىنىڭ تاكتىكىلىق يادرو قوراللىرىنى ۋە يادرو بومبا تاشلاش ئايروپىلانلىرىنى ياۋروپادىكى تېخىمۇ كۆپ ئەزا دۆلەتلەرگە كېڭەيتىپ ئورۇنلاشتۇرۇشنى ئويلىشىۋاتقانلىقىنى كۆرسەتكەن. بۇ خىل ھەل قىلىش چارىسى قارىماققا مۇداپىئەنى كۈچەيتكەندەك كۆرۈنسىمۇ، خەلقئارا مۇناسىۋەتلەردىكى كىلاسسىك يادرو تەلىماتىغا تامامەن خىلاپتۇر.
ئاپتورلار بۇنداق بىر يادرو خام خىيالىنىڭ كەمتۈكلۈكىنى چوڭقۇر ئىلمىي نۇقتىدىن يورۇتۇپ بېرىدۇ. بىرىنچىدىن، ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ياۋروپادا يادرو بومبىلىرىنى كۆپەيتىمىز دېگەن بىلەن، ئەمەلىيەتتە يادرو چەكلەش كۈچىنى ھەقىقىي يۇقىرى كۆتۈرىدىغان دېڭىزدىن قويۇپ بېرىلىدىغان يېڭى باشقۇرۇلىدىغان يادرو بومبا پىروگراممىسىنى تېزلىتىش قاتارلىق ھالقىلىق ئىسلاھاتلارنى ئەمەلىيلەشتۈرمەيۋاتىدۇ. ئىككىنچىدىن، ترامپ ھۆكۈمىتى بۇ ئىسلاھاتلارنى قىلغان تەقدىردىمۇ، پەقەتلا ھەربىي بازىلاردىكى يادرو ئۈسكۈنىلىرىنىڭ سانىنى كۆپەيتىش ئارقىلىقلا چەكلەش كۈچىنى ساقلاپ قالغىلى بولىدۇ دەپ ئويلاش يۈكسەك دەرىجىدە خاملىقتۇر. ئىستراتېگىيەلىك مەنتىقە شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئەگەر ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ياۋروپانى قوغداش ئۈچۈن ئادەتتىكى قۇرۇقلۇق ۋە ھاۋا قىسىملىرىنى خەۋپكە تەۋەككۈل قىلىپ ئۇرۇشقا سېلىشنى خالىمىسا، ئۇنداقتا پۇتىن ياكى باشقا تاشقى رەقىبلەر ئامېرىكانىڭ ياۋروپا ئۈچۈن پۈتۈن دۇنيانى ۋەيران قىلىدىغان يادرو قورالىنى ئىشلىتىدىغانلىقىغا ھەرگىزمۇ ئىشەنمەيدۇ. چەكلەش كۈچى قورالنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىدە ئەمەس، بەلكى ئۇنى ئىشلىتىش ئىرادىسىنىڭ ئىشەنچلىك دەرىجىسىدە (Credibility) گەۋدىلىنىدۇ.
ئەنگلىيەنىڭ مەرھۇم يۇقىرى دەرىجىلىك يادرو سىياسىتى مۇتەخەسسىسى ۋە ئالىم سېر مايكىل كۇينلان (Sir Michael Quinlan) نىڭ كىلاسسىك نەزەرىيەسى بۇ نۇقتىنى دەل جايىدا شەرھلەيدۇ. كۇينلاننىڭ كۆرسىتىشىچە، «يادرو قورالسىز ئۇرۇش يادرو ئۇرۇشىغا ئېلىپ بارىدىغان مۇمكىنچىلىكى ئەڭ يۇقىرى يولدۇر، ئەمەلىيەتتە ئۇ بىردىنبىر يولدۇر… خەتەر ئەڭ تۆۋەن سەۋىيەدىكى كەسكىن توقۇنۇش پارتلاپ بولغاندىن كېيىن ئەڭ يۇقىرى چەككە يېتىدۇ. شۇڭا، ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش مېخانىزمى يادرو كۈچىگە ئىگە دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ھەربىي توقۇنۇشنىڭ ھەر بىر قاتلىمىدا تولۇق ھەرىكەت قىلىشى كېرەك.» بۇ يەكۈن شۇنى چۈشەندۈرىدۇكى، يادرو قورالىنى ئىشلىتىش توغرىسىدىكى ھەرقانداق جىددىي ئويلىنىش پەقەت ۋە پەقەت كۆلەملىك ئادەتتىكى قوراللار ئۇرۇشى ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ياكى ئۇنىڭدىن يېڭىلىش خەۋپى كۆرۈلگەن دەقىقىدىلا بارلىققا كېلىدۇ.
ئادەتتىكى چەكلەش كۈچى بىلەن يادرو چەكلەش كۈچى بىر-بىرىدىن مۇتلەق ئايرىلماس، گىرەلەشكەن زەنجىرسىمان سىستېمىدۇر. سوغۇق مۇناسۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدە سوۋېت ئىتتىپاقىغا قارشى ياۋروپادا ئامېرىكانىڭ يادرو قوراللىرىنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى، ماھىيەتتە ئامېرىكانىڭ ئۆز ۋەتىنىنى قوغداش سىياسىتى بىلەن ياۋروپانى قوغدىشىنىڭ ئوخشاش بىر تەقدىر گەۋدىسىگە باغلانغانلىقىنى كۆرسىتىدىغان مۇستەھكەم سىمۋول ئىدى. ئامېرىكانىڭ نەچچە ئونمىڭلىغان ئادەتتىكى ئەسكەرلىرى ياۋروپادا «پىلتا قىسىملىرى» (Tripwire forces) رولىنى ئوينايتتى، يەنى رۇسىيە مۇبادا ھۇجۇم قىلسا دەسلەپتە بۇ ئامېرىكا ئەسكەرلىرى بىلەن توقۇنۇشاتتى، بۇ بولسا ئامېرىكانى ئۆزلۈكىدىن ئۇرۇشقا ۋە يادرو ئارىلىشىشىغا مەجبۇر قىلاتتى. نۆۋەتتە ئامېرىكا ئەسكەرلىرىنىڭ قىتئەدىن ئېلىپ كېتىلىشى، بۇ مېخانىك زەنجىرنى ئۈزۈپ تاشلاپ، رۇسىيەنىڭ يېڭىۋاشتىن باش كۆتۈرۈۋاتقان تاجاۋۇزچىلىقى ئالدىدىكى ئادەتتىكى مۇداپىئەنىمۇ، يادرو مۇداپىئەسىنىمۇ بىرلا ۋاقىتتا يىمىرىپ تاشلايدۇ.
بۇ كۆپ قاتلاملىق ھەربىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك پاكىتلار ئالدىدا، ئامېرىكانىڭ ياۋروپادىن چېكىنىشى ئۈچۈن ھېچقانداق لوگىكىلىق ياكى مۇداپىئە نەزەرىيەسى ياقىلايدىغان ئاساس يوق. ئاپتورلارنىڭ باھالىشىچە، بۇنىڭ ئارقىسىدىكى بىردىنبىر چۈشەندۈرگىلى بولىدىغان، ئەمما پۈتۈنلەي ئەقىلگە سىغمايدىغان سەۋەب پەقەت بىرلا. ئۇ بولسىمۇ ترامپنىڭ شەخسەن ياۋروپا قىتئەسىگە ۋە كۆپ تەرەپلىك ئىتتىپاقداشلىققا بولغان غەرەزلىك نەپرىتى ۋە سىياسىي بىپەرۋالىقىدۇر. خەلقئارا تەرتىپنىڭ تەقدىرى شەخسىي بىر تەرەپلىمىلىكنىڭ قۇربانىغا ئايلانماقتا.
ئورگان خاراكتېرلىك قارشىلىق: ئامېرىكا دۆلەتلىك پارلامېنتىنىڭ جىددىي تاقابىل تۇرۇش تەدبىرلىرى
مەمۇرىي كابىنېت ئۆزىنىڭ خاتا چۈشەنچىلىرى ۋە بىر تەرەپلىمىلىكى بىلەن ئامېرىكانىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى خەتەرلىك يار ئاغزىغا ئىتتىرىۋاتقان مۇشۇنداق بىر پەيتتە، ئامېرىكا سىياسىي قۇرۇلمىسىدىكى ھوقۇق تەڭپۇڭلۇقى، يەنى پارلامېنتنىڭ (قۇرۇلتاينىڭ) ئارىلىشىشى بىردىنبىر ئۈمىد سۈپىتىدە گەۋدىلەنمەكتە. ماقالىدە تەكىتلىنىشىچە، پارلامېنت دەرھال ئورگان ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈپ، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ بۇ قالايمىقانچىلىقلىرىغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن قانۇنىي توسالغۇلارنى شەكىللەندۈرۈشى شەرت. ئۆتكەن يىللىق دۆلەت مۇداپىئەسىگە ھوقۇق بېرىش قانۇنى (NDAA) دا بەلگىلەنگەن ھۆكۈمەت مەبلىغىنى ياۋروپادىكى ئامېرىكا ئەسكەرلىرىنىڭ سانىنى ئازايتىشقا ئىشلىتىشنى چەكلەش توغرىسىدىكى بەلگىلىمە، ئەمدىلىكتە تېخىمۇ كېڭەيتىلىپ ۋە قاتتىقلاشتۇرۇلۇپ ئىجرا قىلىنىشى كېرەك.
تېخىمۇ ئېنىق قىلىپ ئېيتقاندا، دۆلەتلىك پارلامېنت ھەرقانداق بىر نۆۋەتلىك پىرېزىدېنتنىڭ دۆلەت پارلامېنتىنىڭ ئوچۇق-ئاشكارا تەستىقىدىن ئۆتمەي تۇرۇپ، ياۋروپا قىتئەسىدىكى ئامېرىكا قىسىملىرىنىڭ سەۋىيەسىنى تۆۋەنلىتىشىنى مەڭگۈلۈك چەكلەيدىغان قانۇن تۇرغۇزۇشى كېرەك. بۇنىڭدىن سىرت، پارلامېنت ئاقساراينى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا يۈزلىنىۋاتقان كونكرېت تەھدىتلەر، ئىتتىپاقنىڭ بۇ خىرىسلارنى توسۇش ئىقتىدارى توغرىسىدا يىللىق مەخپىي ۋە ئاشكارا دوكلات بېرىشكە مەجبۇرلىشى لازىم. مەزكۇر دوكلاتتا پەقەتلا ھەربىي سانلىق مەلۇماتلارلا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكانىڭ ياۋروپادىكى ئورۇنلاشتۇرۇشلىرىنىڭ ئامېرىكا زېمىنىنى قانداق قوغداۋاتقانلىقى ۋە ئامېرىكانىڭ ياۋروپادىن سىرتتىكى يەر شارىۋى ھەربىي ھەرىكەتلىرىگە قانچىلىك ئەۋزەللىك يارىتىپ بېرىۋاتقانلىقى تەپسىلىي ئىسپاتلىنىشى شەرت.
ئاپتورلارنىڭ تەھلىلىگە ئاساسلانغاندا، پارلامېنت ترامپنىڭ ناچار سىياسىي ھۆكۈمىدىن شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ يادرو قۇرۇلمىسىنىمۇ قوغداپ قېلىشى كېرەك. كەلگۈسىدىكى دۆلەت مۇداپىئەسىگە ھوقۇق بېرىش قانۇنلىرىدا، ياۋروپادىكى ئالىي ئىتتىپاقداش قوماندانى (SACEUR) نىڭ چوقۇم تۆت يۇلتۇزلۇق ئامېرىكا گېنېرالى تەرىپىدىن ئۆتۈلىدىغانلىقى قانۇنىي مەجبۇرىيەتكە ئايلاندۇرۇلۇشى لازىم. بۇ سىياسىي قەدەم تەشكىلاتنىڭ ئەڭ يۇقىرى ھەربىي ئۈنۈمدارلىقىغا كاپالەتلىك قىلىپلا قالماي، بەلكى ئەڭ مۇھىمى «يادرو قويۇپ بېرىش زەنجىرى» (Nuclear release chain) نىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغدايدۇ. 1950-يىللاردىن بۇيان مۇستەھكەم ساقلىنىپ كەلگەن بۇ قوماندانلىق قۇرۇلمىسى، ياۋروپادىكى ئامېرىكا يادرو قوراللىرىنىڭ پەقەت ئامېرىكا پىرېزىدېنتىنىڭ بىۋاسىتە ۋە مەخسۇس ھوقۇق بېرىشى ئارقىلىقلا ئۇرۇشقا سېلىنىشىغا كاپالەتلىك قىلىدىغان ئاساسىي مېخانىزمدۇر. پەقەت ئامېرىكا قوماندانىلا بۇ سىستېمىغا رىياسەتچىلىك قىلالايدۇ ۋە شۇ ئارقىلىق ئامېرىكانىڭ يادرو چەكلەش كۈچىنىڭ قەتئىيلىكىنى ئىتتىپاقداشلارغا ھېس قىلدۇرالايدۇ.
ماقالىدە يەنە بىر دىققەت قوزغايدىغان نۇقتا شۇكى، ترامپنىڭ بۇرۇن كانادا ۋە گىرېنلاندىيە قاتارلىق ئىتتىپاقداش ئەللەرنىڭ زېمىنلىرىنى سېتىۋېلىش ياكى تەھدىت سېلىش قىلمىشلىرىغا ئاساسەن، پارلامېنت ئامېرىكانىڭ ھەرقانداق بىر شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا دۆلەتنىڭ تېررىتورىيەسىنى كۈچكە تايىنىپ بېسىۋېلىشىنى ئېنىق چەكلەيدىغان قانۇن چىقىرىشى كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. شۇنداقلا، تىنچلىق مەزگىلىدە ئامېرىكا قىسىملىرىنى ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە، ئاشۇ دۆلەتنىڭ تەلىپىسىز ياكى ماقۇللۇقىسىز خالىغانچە يۆتكەشنىمۇ مەنئى قىلىش لازىم. بۇ تەلەپلەر گەرچە غەلىتە بىلىنسىمۇ، ئەمما ھۆكۈمەتنىڭ قالايمىقان سىياسەتلىرىنىڭ دېموكراتىك ئىتتىپاقداشلار ئارىسىدىكى ئىگىلىك ھوقۇققا كۆرسىتىدىغان تەھدىتىنىڭ نەقەدەر رېئاللىققا ئايلانغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
ئۇزۇن مەزگىللىك دۆلەت مۇداپىئەسى نۇقتىسىدىن ئالغاندا، ۋاشىنگتون تىنچلىق مەزگىلىدىكى ئىستراتېگىيەلىك پىلانلاشقا تېخىمۇ بەك ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك. مەسىلىگە تارىخىي ماسلىشىشچانلىق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئەگەر ئامېرىكا ئۆزىنى ۋە ياۋروپانى ھەقىقىي قوغدىماقچى بولسا، ئۇنىڭدا پەقەتلا ئۇرۇش قىلىدىغان فىزىكىلىق قورال كۈچى بولۇشى يېتەرلىك ئەمەس. ھەممىدىن مۇھىمى، ئۇ دۇنيادىكى بارلىق ئىتتىپاقداشلىرى ۋە پەرەز قىلىنىۋاتقان دۈشمەنلىرىنى قىيىن كۈنلەر كەلگەندە ئىتتىپاقداشلىرى بىلەن مۈرىنى مۈرىگە تىرەپ جەڭ قىلىدىغانلىقىغا، يەنى ئۆزىنىڭ مەسئۇلىيەتچان بىر دەرىجىدىن تاشقىرى كۈچ ئىكەنلىكىگە قايتىدىن ئىشەندۈرۈشى شەرت.
خۇلاسە
ئىستراتېگىيە مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ ئانالىزىغا تايانغان بۇ ماقالە دۇنيا سىياسىتى ۋە ئىستراتېگىيە ساھەسىگە ئېغىر بىر تارىخىي ئاگاھلاندۇرۇش سىگنالى بەرمەكتە. 1949-يىلى شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى قۇرۇلغاندىن بۇيان، ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ مىسلىسىز ھەربىي بېسىمىغا ۋە ئىتتىپاق ئىچىدە كۆپ قېتىم يۈز بەرگەن نىشانغا ئائىت مەقسەت مۇنازىرىلىرىگە قارىماي، زامانىۋى تارىختىكى بۇ ئەڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ھەربىي ئىتتىپاقنى مۇستەھكەم قوغداپ كەلدى. ئامېرىكانىڭ بۇ رەھبەرلىك ئورنى ۋە مۇقىم خەۋپسىزلىك كاپالىتى ياۋروپادا كۆپ يىللىق تىنچلىقنى ياراتتى، 40 يىلغا سوزۇلغان سوغۇق مۇناسۋەتلەر ئۇرۇشىنى غەربنىڭ غەلىبىسى بىلەن ئاخىرلاشتۇرۇپ، ئەركىن ۋە بىر پۈتۈن ياۋروپا قىتئەسىنى شەكىللەندۈردى.
ئاپتورلارنىڭ خۇلاسىسى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ھازىرقى ھۆكۈمەتنىڭ ئىسپاتلانمىغان خام نەزەرىيەلەر، شەخسىي نەپرەت ۋە تار دائىرىلىك بىر تەرەپلىمىلىك سەۋەبىدىن، بۇ تارىخىي ئىتتىپاقنى ھەمدە ئىتتىپاقداشلارنىڭ كۆپ يىللىق ئىشەنچىسىنى بىتچىت قىلىشى غەرب دۇنياسى ئۈچۈن تەسۋىرلىگۈسىز دەرىجىدىكى ئۆزىگە ئۆزى سۇيىقەست قىلىش قىلمىشىدۇر. ياۋروپادىن چېكىنىش بايلىقنى ئاسىياغا مەركەزلەشتۈرۈشتىن كۆرە، پۈتكۈل يەر شارىدىكى ئامېرىكا تەرتىپىنىڭ يىمىرىلىشىنى تېزلىتىدۇ. بېيجىڭ ۋە موسكۋاغا ئوخشاش تەرتىپ بۇزغۇچى كۈچلەر ئالدىدا، شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنى ئاجىزلاشتۇرۇش ئامېرىكانىڭ ئۆز ئىقتىسادىي گۈللىنىشىنى ۋە دۆلەت خەۋپسىزلىكىنى قۇربان قىلغانلىق بىلەن ئوخشاش تارىخىي خاتالىق بولۇپ قالىدۇ. كەلگۈسى خەلقئارا مۇناسىۋەتلەر سىستېمىسىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ئامېرىكانىڭ مۇشۇ بۇرۇلۇش نۇقتىسىدا ئۆز-ئۆزىنى تۈزىتىش ئىقتىدارىغا باغلىقتۇر.
مەنبە:
Miller, Franklin C., Eric Edelman, and Walter B. Slocombe. «The Crumbling Defense of Europe: Trump Has Already Undermined NATO and Allied Deterrence.» Foreign Affairs, September 15, 2026. https://www.foreignaffairs.com/united-states/crumbling-defense-europe.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
