ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

ئاتلانتىك كېڭىشى 2026-يىلى 23-سېنتەبىردە كوننور مەكپارتلاندنىڭ «ترامپنىڭ گىرېنلاندىيە كېلىشىمى ھەققىدە بىلىشكە تېگىشلىك ئۈچ نۇقتا» (Three Things to Know About Trump’s Greenland Deal) ماۋزۇلۇق ماقالىسىنى ئېلان قىلدى. ماقالە بىر كۈن بۇرۇن ئامېرىكا، دانىيە ۋە گىرېنلاندىيە رەھبەرلىرى ئىمزا قويغان كېلىشىمنىڭ ئۈچ يېڭىلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق باھاسىچە، كېلىشىم 1951-يىلى ئوتتۇرىغا قويۇلغان مۇداپىئە تەرتىپىنى تۈپتىن ئۆزگەرتمىگەن بولسىمۇ، ئامېرىكىنىڭ ئارال بىخەتەرلىكىگە مۇناسىۋەتلىك قارارلاردىكى تەسىرىنى ئاشۇرغان.

كېلىشىمنىڭ ئەھمىيىتىنى چۈشىنىشتە ئۇنىڭ ساقلاپ قالغان پىرىنسىپلىرىدىن باشلاش كېرەك. كېلىشىم دانىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىنى قايتا تەكىتلەيدۇ، گىرېنلاندىيە خەلقىنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىمۇ ئېتىراپ قىلىدۇ. دېمەك، ئامېرىكىنىڭ بىخەتەرلىك مەنپەئەتى كۈچەيگەن تەقدىردىمۇ، ئارالنىڭ سىياسىي كەلگۈسىنى ۋاشىنگتون يالغۇز بەلگىلەيدىغان تەرتىپ شەكىللەنمىگەن.

ماقالە گەۋدىلەندۈرگەن بىرىنچى يېڭىلىق شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا بولمىغان دۆلەتلەرنىڭ گرېنلاندىيەدىكى ھەربىي مەۋجۇتلۇقىغا مۇناسىۋەتلىك. كېلىشىمگە ئاساسەن، ئۈچ تەرەپ باشقىچە كېلىشمىگەن تەقدىردە، بۇنداق دۆلەتلەر ئارالدا ئادەملىك ياكى ئادەمسىز ھەربىي ئەسلىھە قۇرالمايدۇ، دائىملىق ھەربىي كۈچمۇ ساقلىيالمايدۇ. بۇ ئامېرىكا ئەندىشە قىلغان كەلگۈسىدىكى بىر مۇمكىنچىلىكنى ئۈچ تەرەپنىڭ ماقۇللۇقىغا باغلايدۇ.

بىراق بۇ ماددىنى مەۋجۇت بىر ھەربىي بازىغا قارشى جىددىي تەدبىر دەپ تەسۋىرلەش توغرا بولمايدۇ. مەكپارتلاندنىڭ ئۆزىمۇ رۇسىيە ياكى خىتاينىڭ گىرېنلاندىيە ئەتراپىدىكى ھەربىي پائالىيىتىنىڭ ھازىرچە ئىنتايىن ئازلىقىنى، ئۇلارنىڭ ئارالدا بازا قۇرۇشقا يېقىنلاشقانلىقىغا ئېنىق ئالامەت يوقلىقىنى يازىدۇ. كېلىشىمنىڭ بۇ قىسمى نۆۋەتتىكى ۋەزىيەتنى ئەمەس، كەلگۈسىدىكى خەۋپنى باشقۇرۇشنى نىشان قىلغان.

كېلىشىم شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىنىڭ شىمالىي قۇتۇپتىكى پىلانلاش، مەۋجۇتلۇق، مانېۋىر ۋە ئورتاق ئۇچۇر توپلاش رولىنى كۈچەيتىشنىمۇ قوللايدۇ. بۇ گىرېنلاندىيە بىخەتەرلىكىنى ئامېرىكىنىڭ يەككە مەسىلىسىگە ئايلاندۇرماي، ئىتتىپاقداشلارنىڭ ئورتاق مۇداپىئە رامكىسىدا تۇتۇشقا ياردەم بېرىدۇ. بۇ رامكا ئامېرىكىنىڭ ياۋروپادىكى ئىتتىپاقداشلىرىدىن تېخىمۇ كۆپ مەسئۇلىيەت كۈتۈشى بىلەنمۇ ماس كېلىدۇ.

ئىككىنچى يېڭىلىق سەزگۈر ساھەلەرگە سېلىنىدىغان چەت ئەل مەبلىغىنى تەكشۈرۈشتۇر. كېلىشىم شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىغا ئەزا، ئۇنىڭ ھەمكارى ياكى ياۋروپا ئىتتىپاقىغا ئەزا بولمىغان دۆلەتلەردىن كەلگەن مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ ھالقىلىق ئۇل ئەسلىھە ۋە بايلىق قېزىش قاتارلىق ساھەلەردە كونترول ياكى زور تەسىرگە ئېرىشىشىنى بىخەتەرلىك باھاسىغا باغلايدۇ. ئۈچ تەرەپ پائالىيەتنىڭ خەۋپ تۇغدۇرمايدىغانلىقىغا كېلىشسە، ئۇنىڭغا يول ئېچىلىشى مۇمكىن.

مەكپارتلاند بۇنى ئامېرىكىنىڭ گرېنلاندىيەدىكى ئۈچىنچى تەرەپ مەبلىغى ئۈستىدىن يېڭى سۆز ھەققىگە ئېرىشىشى دەپ باھالايدۇ. بۇ مۇھىم ئۆزگىرىش، ئەمما ئامېرىكىغا ھەر بىر مەبلەغ سېلىشنى يالغۇز تەستىقلاش ھوقۇقى بېرىلگەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. كېلىشىمگە قارىغاندا، تەكشۈرۈش گرېنلاندىيەنىڭ قانۇنلىرى ئارقىلىق، دانىيە دائىرىلىرى بىلەن يېقىن ھەمكارلىقتا ئېلىپ بېرىلىدۇ، ئامېرىكا بىلەن مەسلىھەتلىشىشنىڭ تەپسىلىي ئۇسۇلى كېيىن بەلگىلىنىدۇ.

بۇ يەردە بىخەتەرلىك بىلەن ئىقتىسادىي تەرەققىيات ئارىسىدىكى سوئال ئوچۇق قالىدۇ. قېزىلما بايلىق ۋە ئۇل ئەسلىھە گىرېنلاندىيە ئۈچۈن پۇرسەت بولالايدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، مەبلەغنىڭ بىخەتەرلىك خەۋپى بار-يوقلۇقىغا بېرىلىدىغان باھا قايسى لايىھەنىڭ ئالغا بېسىشىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. كېلىشىم مەلۇم بىر لايىھەنى چەكلىمەيدۇ، بەلكى كەلگۈسىدىكى قارارلارنىڭ قانداق بىخەتەرلىك رامكىسىدا مۇزاكىرە قىلىنىدىغانلىقىنى بەلگىلەيدۇ. بۇ كېلىشىم تېكىستىدىن چىقىدىغان تەھلىلدۇر.

ئۈچىنچى يېڭىلىق گرېنلاندىيەنىڭ مۇستەقىل بولۇش ئېھتىمالىغا مۇناسىۋەتلىك. كېلىشىمگە ئاساسەن، بۇ ئىش يۈز بەرسە، دانىيە بىلەن گىرېنلاندىيە يېڭى دۆلەتنىڭ زۆرۈر بولسا ئىلتىماس قىلىش ئارقىلىق شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتىدا قېلىشىغا ۋە ھازىرقى مۇداپىئە تەرتىپىدىكى دانىيە ھوقۇق-مەجبۇرىيەتلىرىنى ئۈستىگە ئېلىشىغا كاپالەتلىك قىلىشى كېرەك. ماقالە بۇ ماددىنى مۇستەقىللىقتىن كېيىن ئامېرىكىنىڭ ئارالغا كىرىش ئىمكانى ئۈزۈلۈپ قالامدۇ؟ دېگەن ئەندىشىگە جاۋاب دەپ چۈشەندۈرىدۇ.

بۇ ماددا گرېنلاندىيەنىڭ مۇستەقىللىق توغرىسىدا قاچان ۋە قانداق قارار قىلىدىغانلىقىنى بەلگىلىمەيدۇ. ئۇنىڭ مەقسىتى مۇمكىن بولغان مۇستەقىللىقتىن كېيىنمۇ مۇداپىئە ھەمكارلىقىنىڭ داۋاملىشىشىغا يول سېلىشتۇر. شۇنداق بولسىمۇ، كەلگۈسىدىكى مۇستەقىل دۆلەتنىڭ سىياسىي قارارلىرى ھەققىدىكى بارلىق سوئاللارنى بۈگۈنكى كېلىشىم تولۇق ھەل قىلىپ بېرەلمەيدۇ.

ھەربىي ئەسلىھەلەر مەسىلىسىدە كېلىشىم ئامېرىكىنىڭ پىتۇففىك ئالەم بازىسىدىكى پائالىيىتىنى يېڭىلاش ۋە كېڭەيتىشنى كۆرسىتىدۇ. نارسارسۇاق ۋە مېستېرسۋىگدىكى قوشۇمچە مۇداپىئە رايونلىرىنىڭ تەپسىلاتلىرى ئۆزئارا كېلىشىلىشى كېرەك. باشقا يېڭى رايونلار توغرىسىدا تەكلىپ چىقسا، ئۇنىڭ ئورنى، كۆلىمى ۋە پائالىيىتى بايان قىلىنىپ، مەڭگۈلۈك كومىتېتتا كېڭىشىلىدۇ. شۇڭا بۇ كېلىشىم ئامېرىكىغا ئارالنىڭ خالىغان يېرىدە ئۆز ئالدىغا بازا قۇرۇش ھوقۇقى بەرمەيدۇ.

ئادەمسىز ھەربىي ئەسلىھەلەرگە تېزلىتىلگەن تەستىق تەرتىپى بەلگىلەنگەن. ماقالە بۇنىڭ ئامېرىكىنىڭ «ئالتۇن قالقان» مۇداپىئە پىلانىغا مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلارغا يول ئېچىشى مۇمكىن دەپ قارايدۇ. كېلىشىم بۇ پىلاننى تىلغا ئالسىمۇ، تېزلىتىلگەن تەرتىپ مەلۇم بىر ئەسلىھەنىڭ ئاللىقاچان تەستىقلانغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. بۇ يەردە كېلىشىمدىكى ھوقۇق بىلەن ئۇنىڭ كېيىنكى ئەمەلىي قوللىنىلىشىنى ئايرىش لازىم.

كېلىشىم گىرېنلاندىيە خەلقىنىڭ يەر ۋە ئەنئەنىۋى تۇرمۇشقا باغلىق ھوقۇقلىرىنى، مۇھىتنى قوغداشنىمۇ تىلغا ئالىدۇ. مۇداپىئە رايونلىرىغا مۇناسىۋەتلىك توختاملاردا يەرلىك مەنبەلەرگە ئىمكان بارىچە ئەۋزەللىك بېرىش كۆرسىتىلگەن. بۇ ماددىلارنىڭ قىممىتى كېيىنكى ئىجرادا ئايان بولىدۇ، تېكىست ھوقۇق ۋە ۋەدىلەرنى خاتىرىلەيدۇ، ئەمما ھەر بىر يېڭى قۇرۇلۇشنىڭ يەرلىك تۇرمۇشقا تەسىرىنى ئالدىن ئۆلچىمەيدۇ.

شۇ سەۋەبتىن، ماقالىنىڭ كېلىشىمنى «ئۆزگىرىش بىلەن داۋاملىشىش» ئوتتۇرىسىدىكى تەڭپۇڭلۇق دەپ باھالىشى ئورۇنلۇق. ئۇ ئامېرىكىنىڭ ئۈچ ئەندىشىسىگە — ئۈچىنچى دۆلەتنىڭ ھەربىي مۇداخىلىسى، سەزگۈر مەبلەغ ۋە مۇستەقىللىقتىن كېيىنكى مۇداپىئە تەرتىپىگە — جاۋاب ئىزدەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن دانىيە ۋە گىرېنلاندىيە ئۈچۈن مۇھىم بولغان ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە ئۆز تەقدىرىنى بەلگىلەش پىرىنسىپلىرىنى ساقلايدۇ. بۇ تەڭپۇڭلۇقنىڭ ئۇزاققا چىداملىق بولۇشى كېيىنكى كونكرېت قارارلارغا باغلىق.

ئاخىرىدا، ئىمزا قويۇلغان ۋاقىت بىلەن قانۇنىي كۈچكە كىرىش ۋاقتىنى پەرقلەندۈرۈش كېرەك. كېلىشىم دانىيە ۋە گرېنلاندىيەنىڭ زۆرۈر پارلامېنت تەرتىپلىرى تاماملانغانلىقى ئامېرىكىغا دىپلوماتىك نوتا بىلەن بىلدۈرۈلگەن كۈندىن باشلاپ كۈچكە كىرىدۇ. شۇڭا ئۇنىڭ بارلىق ماددىلىرى 2026-يىلى 22-سېنتەبىردىكى ئىمزا بىلەنلا كۈچكە كىردى دەپ يېزىش توغرا ئەمەس.

قىسقىسى، بۇ كېلىشىم گرېنلاندىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىنى يۆتكەشتىن بەكرەك، ئارالنىڭ مۇداپىئەسى ۋە سەزگۈر ئىقتىسادىي پائالىيىتى ھەققىدىكى قارارلارنى قايتا تەڭشەيدۇ. ماقالە ئۇنىڭ يېڭى تەرەپلىرىنى ئېنىق كۆرسەتكەن. ئەڭ چوڭ ئوچۇق سوئال بولسا بۇ تەرتىپلەرنىڭ ئامېرىكىنىڭ بىخەتەرلىك تەلىپى بىلەن گىرېنلاندىيە خەلقىنىڭ ئۆز تاللىشىنى ئەمەلىيەتتە قانداق ماسلاشتۇرىدىغانلىقىدۇر.

مەنبەلەر

1.       McPartland, Connor. “Three Things to Know About Trump’s Greenland Deal.” Atlantic Council, September 23, 2026.

2.      Government of the United States of America, Government of the Kingdom of Denmark, and Government of Greenland. “Agreement Between the Government of the United States of America and the Government of the Kingdom of Denmark Together With the Government of Greenland to Amend and Supplement the Agreement of 27 April 1951.” September 22, 2026.

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.