ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ماقالە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىدىكى دۇنياۋى نوپۇزغا ئىگە تەتقىقات ئورگىنى «برۇكىڭس ئىنستىتۇتى» (The Brookings Institution) تەرىپىدىن 2026-يىلى 15-سېنتەبىر، پەيشەنبە كۈنى ئېلان قىلىنغان «بېيجىڭ ھەققىدە قىسقىچە باھا» (The Beijing Brief) پودكاستىدىكى نۆۋەتتىكى خىتاي سىياسىي تۈزۈلمىسىگە دائىر سىستېمىلىق مۇزاكىرە خاتىرىسى ئاساسىدا تەييارلاندى [1-بەت]. مەزكۇر سۆھبەت يەرشارى گېئوپولىتىكىسىدىكى نۆۋەتتىكى مۇھىم مەسىلىلەرنىڭ بىرى بولغان «خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھاكىمىيەتنى تىزگىنلەش كۈچى قانچىلىك كۈچلۈك؟» دېگەن سوئالنى مەركەز قىلغان بولۇپ، خىتاي دۆلەت قۇرۇلمىسىنىڭ ئىچكى قاتلاملىرىدىكى مۇرەككەپ ئۆزگىرىشلەرنى تەھلىل قىلىشتا مۇھىم ئاكادېمىك ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ [1-بەت].
سۆھبەتكە برۇكىڭس ئىنستىتۇتى قارمىقىدىكى جون ل. تورنتون خىتاي مەركىزىنىڭ مۇدىرى رايان خاس (Ryan Hass) ۋە سىياسەت تەتقىقاتچىسى جوناتان سىن (Jonathan A. Czin) رىياسەتچىلىك قىلغان بولۇپ، خىتاي دۆلىتىنىڭ سىياسىي تۈزۈمى ۋە ھاكىمىيەت قۇرۇلمىسى تەتقىقاتى بىلەن تونۇلغان پىروفېسسور مىن شىن پەي (Minxin Pei) ئالاھىدە مېھمان سۈپىتىدە قاتناشقان [1-بەت، 2-بەت]. كىلارېمونت مەككېننا ئىنستىتۇتىنىڭ پىروفېسسورى مىن شىنپەي يېقىنقى يىللاردا نەشر قىلدۇرغان «بەربات بولغان خىتاي ئارزۇسى: ئىسلاھات دىكتاتۇرىلىقنى قانداق قايتا جانلاندۇردى؟» ۋە «كۆزەتچى دۆلەت: خىتايدىكى دىكتاتۇرىنىڭ نازارەتچىلىكى ۋە ھايات قېلىشى» ناملىق كىتابلىرى ئارقىلىق خەلقئارادا يۇقىرى باھاغا ئېرىشكەن [2-بەت].
بۇ ماقالە خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ يېقىنقى يىللاردىكى تەرەققىياتى، ئىچكى توقۇنۇشلارنى بىر تەرەپ قىلىش تاكتىكىسى، نازارەت تېخنىكىسى بىلەن ھاكىمىيەت سىستېمىسىنى ماسلاشتۇرۇش ئۇسۇللىرى ۋە كەلگۈسىدىكى سىياسىي مۇقىمسىزلىق ئامىللىرىنى سىستېمىلىق باھالاشنى نىشان قىلىدۇ. سۆھبەتتە ئوتتۇرىغا قويۇلغان مۇرەككەپ ئۇچۇرلار بىر تەرەپتىن خىتاينىڭ يەرشارى خاراكتېرلىك تەسىر كۈچ رىقابىتىدىكى پوزىتسىيەسىنى كۆرسەتسە، يەنە بىر تەرەپتىن دۆلەت ئىچىدىكى نازارەت سىستېمىسىنىڭ ئومۇمىي قۇرۇلمىسىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ.
مەزكۇر مۇزاكىرىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان نۇقتىلارنى سىستېمىلىق رەتلەش ئارقىلىق، خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ نېمە ئۈچۈن شۇنچە ئۇزۇن مۇددەت ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قالالىغانلىقى ۋە كەلگۈسىدە قانداق گېئوپولىتىكىلىق تەۋرىنىشلەرگە دۇچ كېلىشى مۇمكىنلىكىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىش مۇمكىن. بۇ نۇقتىدىن ئېيتقاندا، ماقالە خىتاي سىياسىتى، ئۇنىڭ ھاكىمىيەت قۇرۇلمىسى ۋە دىكتاتۇرىلىق يۈزلىنىشىنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرىدىغان مۇھىم ئىلمىي مۇھاكىمە سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىدۇ.
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ھاكىمىيىتىنىڭ مۇقىملىقى ۋە تىزگىنلەش ئىقتىدارى
سۆھبەتتە ئالدى بىلەن مۇھاكىمە قىلىنغان مەسىلە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ نۆۋەتتىكى ھاكىمىيەتنى تىزگىنلەش كۈچىنىڭ دەرىجىسى بولۇپ، پىروفېسسور مىن شىنپەي بۇنى 1 دىن 10 غىچە بولغان ئۆلچەمدە «9 ياكى 9.5» دەپ باھالايدۇ [2-بەت]. پەينىڭ قارىشىچە، بۇ باھا ھاكىمىيەتنىڭ نۆۋەتتە ئىنتايىن مۇقىم ئىكەنلىكىنى ۋە دۆلەت تۈزۈلمىسىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشتىكى ئاجىزلىقلارغا قارىماي، يەنىلا مۇستەھكەم تۇرۇۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ [2-بەت]. بىر رېجىمنىڭ ھايات قېلىش ۋە داۋاملىشىش ئىقتىدارىنى باھالاشتا دۆلەت ئىچىدە كۆزگە كۆرۈنگەن، تەشكىللەنگەن ئۆكتىچى كۈچنىڭ بار-يوقلۇقى، پارتىيە ئىچىدىكى ئىدېئولوگىيەلىك ۋە سىياسىي پارچىلىنىشنىڭ دەرىجىسى، شۇنداقلا رېجىمنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا خەۋپ يەتكۈزىدىغان ئېغىر تاشقى تەھدىتنىڭ بار-يوقلۇقى قاتارلىق ئامىللارغا قاراش كېرەك [2-بەت، 3-بەت].
مۇشۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، خىتايدا نۆۋەتتە پارتىيەنىڭ مونوپوللۇق ئورنىغا جىددىي خىرىس پەيدا قىلالايدىغان تەشكىللەنگەن ئۆكتىچى كۈچ مەۋجۇت ئەمەس [2-بەت]. گەرچە ئىقتىسادىي ئۈنۈم ۋە ئومۇمىي تەرەققىيات سۈرئىتى ئاستىلاۋاتقان بولسىمۇ، بۇ ئەھۋال تېخى سىستېمىلىق قارشىلىق كۈچىنى مەيدانغا كەلتۈرەلمىدى. پارتىيە ئىچىدە سىياسىي ئىختىلاپ ۋە نارازىلىقلار مەۋجۇت بولسىمۇ، بۈگۈنكى ئىچكى توقۇنۇش ۋە بۆلۈنۈش دەرىجىسى خىتاينىڭ ئۆتمۈشتىكى مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى دەۋرىدىكى مالىمانچىلىق ۋە پارچىلىنىشقا سېلىشتۇرغاندا ئىنتايىن تۆۋەن سەۋىيەدە تۇرماقتا [3-بەت].
بۈگۈنكى رېجىمنىڭ ھالىتىنى باھالاشتا ئۆتمۈشتىكى تارىخىي كىرىزىسلارنى سېلىشتۇرۇش ئۆلچىمى (benchmark) قىلىش مۇھىم. خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ نۆۋەتتىكى ۋەزىيىتىنى 1989-يىلدىكى بېيجىڭ تىيەنئەنمېن ۋەقەسى، 1971-يىلدىكى لىن بياۋ ۋەقەسى ياكى ماۋ زېدۇڭنىڭ ئۆلۈمى ئالدى-كەينىدىكى ئېغىر كىرىزىس دەۋرلىرى بىلەن سېلىشتۇرغاندا، بۈگۈنكى كۈندە پارتىيەنىڭ نىسبەتەن ياخشىراق شارائىتتا ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ [3-بەت]. شۇڭلاشقا، گەرچە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى بىلەن بولغان گېئوپولىتىكىلىق رىقابەت تاشقى جەھەتتە جىددىيلىشىۋاتقان بولسىمۇ، ئىچكى جەھەتتە پارتىيە يەنىلا مۇقىم ئورنىنى ساقلاپ كەلمەكتە.
جوناتان سىن بۇ سىستېمىنىڭ مۇقىملىقىنى پارتىيەنىڭ ئىچكى قاتلىمىدىكى ئىزچىل قورقۇنچ ۋە ۋەھىمە تۇيغۇسى بىلەن باغلايدۇ. يەنى پارتىيەنىڭ ھاكىمىيەتنى قولدىن بېرىپ قويۇشتىن ئەنسىرەپ تۇرىدىغان «دائىمىي ۋەھىمىسى» (perpetual paranoia) ئۇنىڭ داۋاملىق ھايات قېلىشىدىكى يوشۇرۇن ئامىللارنىڭ بىرىدۇر [3-بەت]. پارتىيە ئۆزىنى ھەر ۋاقىت كىرىزىس ئىچىدە دەپ قارىغاچقا، سىياسىي كونترول ۋە زەربە بېرىش ئاپپاراتلىرىنى دائىم جىددىي ھالەتتە تۇتۇپ تۇرىدۇ. بىراق، بۇنداق ئىزچىل قورقۇنچ تۇيغۇسى سىستېمىغا ئېغىر پىسخىكىلىق ۋە تەشكىلىي بەدەل ئېلىپ كېلىدۇ [3-بەت].
دائىم ۋەھىمە ئىچىدە ياشايدىغان بىر ئىنساننىڭ خاتىرجەم بولۇشى قىيىن بولغىنىدەك، بىر دۆلەت ھاكىمىيىتىنىڭمۇ سىستېمىلىق قورقۇنچ ۋە جىددىيلىك ئىچىدە تۇرۇشى دۆلەت قۇرۇلمىسىنىڭ نورمال ئىقتىدارىنى چەكلەيدۇ [3-بەت]. شۇڭلاشقا، پارتىيەنىڭ ھايات قېلىش ئىقتىدارى كۈچلۈك بولسىمۇ، بۇ خىل مۇقىملىق پۈتۈن جەمئىيەتنى بېسىم ۋە نازارەت ئاستىدا تۇتۇپ تۇرۇش بەدىلىگە كەلگەن.
مۇستەبىتلىكتىن ھاكىممۇتلەقلىققە بۇرۇلۇش: «خىتاي چۈشى»نىڭ بەربات بولۇشى
پىروفېسسور مىن شىنپەينىڭ يېڭى كىتابى «بەربات بولغان خىتاي چۈشى»دا ئوتتۇرىغا قويۇلغان قاراشلار ئاكادېمىك ساھەدە تالاش-تارتىش قوزغىغان مەسىلىلەرنىڭ بىرىدۇر [3-بەت، 4-بەت]. نۇرغۇن سىياسىي مۇتەخەسسىسلەر خىتاينى ئادەتتىكى مۇستەبىت (authoritarian) رېجىم دەپ قارىسا، پەي خىتاينىڭ نۆۋەتتە يەنە بىر قېتىم ھاكىممۇتلەق (totalitarian) سىستېمىغا قاراپ بۇرۇلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ [3-بەت، 4-بەت]. ئۇ رېجىملارنى باھالاشتا مۇستەبىتلىقتىن دىكتاتۇرىلىققىچە بولغان بىر تۇتاش سىزىق (continuum) بويىچە تەھلىل قىلىشنى تەكلىپ قىلىدۇ [4-بەت].
مۇستەبىت سىستېمىنىڭ بىر قانچە روشەن ئالامىتى بار. بۇلار شەخسكە چوقۇنۇش (personality cult) سىياسىتىنىڭ كۈچىيىشى، ماركسىزم-لېنىنىزم ئىدېئولوگىيەسىنى قايتا جانلاندۇرۇش تىرىشچانلىقى ۋە سىياسىي جەمئىيەتتە «قورقۇنچ ھۆكۈمرانلىقى» (rule of fear)نى شەكىللەندۈرۈش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ [4-بەت]. پارتىيە ئىچىدە توختىماي داۋاملىشىۋاتىدۇ دەپ تەسۋىرلەنگەن دائىمىي تازىلاش ھەرىكەتلىرى (perpetual purge) بۇ قورقۇنچنىڭ ئەڭ روشەن سىستېمىلىق ئىپادىلىرىنىڭ بىرىدۇر [4-بەت].
بۇنىڭدىن باشقا، ئاكتىپ تاشقى سىياسەت، ئىقتىساد ساھەسىدە ئەركىن بازار تۈزۈلمىسىدىن دۆلەت كونتروللۇقىدىكى پىلانلىق سىستېمىغا قايتىش، شۇنداقلا ئۇچۇر بوشلۇقى ۋە تەشۋىقات ۋاسىتىلىرىنى پۈتۈنلەي مونوپول قىلىش قاتارلىقلارمۇ ھاكىممۇتلەق تۈزۈلمىنىڭ ئاساسلىق بەلگىلىرى قاتارىدا كۆرسىتىلىدۇ [4-بەت]. پەينىڭ باھالىشىچە، ئەگەر 0 نى مۇستەبىت، 10 نى تولۇق ھاكىممۇتلىقلىق دەپ بەلگىلىسەك، خىتاينىڭ بۈگۈنكى ئورنى 5 تىن يۇقىرى بولىدۇ. شۇڭا ئۇ خىتاينى ئادەتتىكى بىر مۇستەبىت دۆلەتتىن كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ھاكىممۇتلەقلىققە يۈزلەنگەن رېجىم دەپ قارايدۇ [4-بەت].
بۇ ھاكىممۇتلەقلىققە يۈزلىنىش جەريانىدا نۆۋەتتىكى رەھبەر شى جىنپىڭنىڭ شەخسىي رولى ئىنتايىن چوڭ بولغان. پىروفېسسور مىن شىنپەينىڭ قارىشىچە، خىتايدىكى بۇ تۈپ بۇرۇلۇشنىڭ %75 تىن كۆپرەكى شى جىنپىڭنىڭ شەخسىي رولى ۋە سىياسىي ئىرادىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك [4-بەت]. گەرچە ئىلگىرىكى ئىسلاھاتلار جەريانىدا خىتاي ئىقتىسادىنىڭ %80 قىسمى بازارلاشقان، ئىدېئولوگىيەلىك تۈزۈلمىنىڭ %95 قىسمى كونا بېسىم كۈچىنى يوقاتقان بولسىمۇ، دۆلەتنىڭ لېنىنچە پارتىيە قۇرۇلمىسى ۋە جازالاش ئاپپاراتلىرى ئەزەلدىن بۇزۇلمىغان ئىدى [4-بەت].
شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەندىن كېيىن، دەل مۇشۇ ساقلىنىپ قالغان كونترول تۈزۈلمىسىگە تايىنىپ، ھاكىممۇتلەق سىستېمىنى تېز سۈرئەتتە قايتا كۈچەيتتى [4-بەت]. شى جىنپىڭنىڭ دۇنيا قارىشى 1950-يىللارنىڭ ئاخىرى ۋە 1960-يىللارنىڭ بېشىدىكى خىتاينىڭ تولۇق ھاكىممۇتلەقلىق دەۋرىدە شەكىللەنگەن بولۇپ، پەينىڭ قارىشىچە، ئۇ شۇ دەۋردىكى كوممۇنىزم تۈزۈلمىسىنى خىتاينىڭ «خىيالىي ئالتۇن دەۋرى» دەپ قارايدۇ [4-بەت]. شۇڭلاشقا، بۇ سىستېمىنىڭ قايتا كۈچىيىشى رەھبەرنىڭ شەخسىي سىياسىي قارىشى ۋە نىشانلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.
بۇ نۇقتىنى چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن خىيالىي بىر ئەھۋالنى تەسەۋۋۇر قىلىشقا بولىدۇ. ئەگەر 2007-يىلى شى جىنپىڭنىڭ ئورنىغا لى كېچياڭ رەھبەرلىك ئورنىغا چىققان بولسا، پەينىڭ قارىشىچە، بۈگۈن خۇ جىنتاۋ دەۋرىدىكىگە ئوخشاش بىر قەدەر يۇمشاق ۋە تەڭپۇڭلاشتۇرۇلغان سىستېما مەۋجۇت بولۇشى مۇمكىن ئىدى [4-بەت]. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، نۆۋەتتىكى يۈزلىنىش پارتىيە تەرەققىياتىنىڭ مۇقەررەر نەتىجىسىدىن كۆرە، رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى شەخسىي تاللاش بىلەن تېخىمۇ زىچ مۇناسىۋەتلىك.
نازارەتچىلىك دۆلىتى ۋە سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدىكى ئىجتىمائىي تىزگىنلەش
پارتىيەنىڭ ئۆز ھاكىمىيىتىنى قوغداشتىكى ئەڭ كۈچلۈك قوراللىرىنىڭ بىرى دۆلەت ئىچىدىكى مىسلىسىز نازارەت سىستېمىسىدۇر. پىروفېسسور مىن شىنپەي ئۆزىنىڭ «كۆزەتچى دۆلەت» ناملىق كىتابىدا خىتاينىڭ دۆلەت ئىچىدىكى جەمئىيەتنى تىزگىنلەش تاكتىكىسىنى تەپسىلىي بايان قىلىدۇ [7-بەت]. خىتايدىكى نازارەت سىستېمىسى پەقەت سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق تېخنىكىلارغا تايىنىدىغان تېخنىكىلىق بىر سىستېما بولماستىن، بەلكى كۈچلۈك تەشكىلىي قۇرۇلمىغا ئىگە پارتىيەۋى تىزگىنلەش سىستېمىسىدۇر [7-بەت].
بۇ سىستېمىدا ھەر قايسى تارماق ئورگانلار، كادىرلار تورى ۋە ئۇچۇر يەتكۈزگۈچىلەر (informants) ئىزچىل ۋە سىستېمىلىق شەكىلدە بىر تۇتاش باشقۇرۇلىدۇ [7-بەت]. دۆلەت بىخەتەرلىكىنى قوغداش مەقسىتىدە، پارتىيە قارمىقىدىكى مەركىزىي سىياسىي-قانۇن كومىتېتى ھەر يىلى يانۋار ئېيىدا ئالاھىدە يىغىن چاقىرىپ، يىللىق ۋەزىپىلەرنى بېكىتىدۇ [8-بەت]. ئىككى ئاي ئىچىدە بۇ كۆرسەتمىلەر مەھەللە، يېزا ۋە ناھىيەلەرگىچە يەتكۈزۈلۈپ، ھەر بىر قاتلامغا ئايرىم نازارەت ۋەزىپىلىرى تەقسىم قىلىنىدۇ [8-بەت].
خىتايدىكى ئۇچۇر يەتكۈزگۈچىلەر تورى كەم دېگەندە 10 مىليون ئادەمدىن تەشكىل تاپىدۇ [8-بەت]. بۇ غايەت زور تەشكىلىي سىستېما ئارقىلىق خىتاي ھاكىمىيىتى جەمئىيەتتىكى كەم دېگەندە 70 مىليون ئادەمنىڭ كۈندىلىك ھەرىكىتى، سۆز-ئىپادىسى ۋە ئالاقە يۆنىلىشلىرىنى يېقىندىن كۆزىتىپ تۇرىدۇ [8-بەت]. بۇنداق سىستېما دۆلەت ئۆزى بېكىتكەن «بىلىنگەن تەھدىتلەر تىزىملىكى» (known threats)دىكى كىشىلەرنى قاتتىق نازارەت قىلىشتا يۇقىرى ئۈنۈمگە ئىگە [8-بەت].
بىراق، سىستېمىنىڭ بىر چوڭ ئاجىزلىقى شۇكى، ئۇ تىزىملىككە كىرمىگەن ئادەتتىكى پۇقرالارنىڭ ئويلىمىغان يەردىن ئېلىپ بارىدىغان سىياسىي قارشىلىق ھەرىكەتلىرىنى ئالدىن توسۇش ئىقتىدارىغا تولۇق ئىگە ئەمەس [8-بەت]. مەسىلەن، يېقىنقى يىللاردا يۈز بەرگەن «ئاق قەغەز ھەرىكىتى» (White Paper Movement) دەل مۇشۇ چەكلىمىنى كۆرسىتىپ بەردى [8-بەت]. بۇ ھەرىكەتكە قاتناشقان ياشلار بۇرۇن پارتىيەنىڭ ئالاھىدە قارا تىزىملىكىدە بولمىغاچقا، دۆلەتنىڭ زەربە بېرىش ئاپپاراتلىرى ئۇلارنىڭ ئالدىن تەشكىللىنىش ھەرىكەتلىرىنى مۆلچەرلىيەلمىگەن [8-بەت].
نۆۋەتتە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى ئۆز ھاكىمىيىتىنى ساقلاشتا بۇرۇنقىغا ئوخشاش ئىقتىسادىي ئۈنۈم يارىتىشقىلا ئەمەس، بەلكى جەمئىيەتتە قورقۇنچ پەيدا قىلىدىغان تىزگىنلەش سىستېمىسىغا تېخىمۇ كۆپ تايىنىۋاتىدۇ [8-بەت]. بۇ جەرياندا سۈنئىي ئەقىل ۋە چوڭ سانلىق مەلۇمات تېخنىكىسى پارتىيەنىڭ يېڭى قوراللىرىغا ئايلاندى [8-بەت]. بۈگۈنكى كۈندە سۈنئىي ئەقىل ۋە چوڭ تىل مودېللىرى (LLMs) ئارقىلىق كىشىلەر يازغان مەزمۇنلار يىغىۋېلىنىپ، سىستېما تەرىپىدىن ئاپتوماتىك شەكىلدە يېشىل ياكى قىزىل كود بىلەن تۈرگە ئايرىلىدىغان بولدى [8-بەت].
خىتاينىڭ كونا قەغەز ئارخىپى ۋە تەشكىلىي ئورگانلارغا تايانغان نازارەت سىستېمىسى پەقەت دۆلەت نوپۇسىنىڭ %1 قىسمىنى، يەنى 40-50 مىليون ئادەمنىلا كۆزىتىپ تۇرالايدۇ [8-بەت]. ئەگەر بۇ نىسبەتنى %2 كە چىقىرىش تەلەپ قىلىنسا، دۆلەتنىڭ چىقىمى ۋە جازالاش ئاپپاراتلىرىنىڭ كۆلىمىنى بىر نەچچە ھەسسە ئاشۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ [8-بەت]. چۈنكى، بىر ئوتتۇرھال ياۋروپا دۆلىتىنىڭ نوپۇسىغا تەڭ كېلىدىغان بىر تۈركۈم ئادەمنى ئۈزلۈكسىز كۆزىتىپ تۇرۇش غايەت زور مالىيە بەدىلىنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇڭلاشقا، پارتىيە تېخنىكىدىن تېخىمۇ يۇقىرى سەۋىيەدە پايدىلىنىپ، نازارەت تەننەرخىنى تۆۋەنلىتىشنى نىشان قىلماقتا.
تېخنىكا ئارقىلىق جەمئىيەتنى تىزگىنلەش پىكرى تۇنجى قېتىم جياڭ زېمىن دەۋرىنىڭ ئاخىرىدا ئوتتۇرىغا چىققان [9-بەت]. پەينىڭ تەسۋىرى بويىچە، خىتاي پارتىيە رەھبەرلىكى دۇنيادىكى باشقا دېموكراتىك ئەللەرگە قارىغاندا تېخنىكىنىڭ كۈچىگە بەكرەك ئىشىنىدىغان «تېخنىكىلىق ئۇتوپىيەچىلەر» (technological utopians) قاتارىغا كىرىدۇ [9-بەت]. جياڭ زېمىن دەۋرىدە يولغا قويۇلغان «ئالتۇن قالقان پىلانى» (Golden Shield Project) رەقەملەشتۈرۈش باسقۇچىنى ئىپادىلىگەن بولسا، خۇ جىنتاۋ دەۋرىدىكى «ئاسمان تورى سىستېمىسى» (Skynet System) شەھەرلەردىكى كامېرا ۋە سېنزورلۇق كۆزىتىش سىستېمىسىنى كېڭەيتتى [9-بەت]. شى جىنپىڭ دەۋرىگە كەلگەندە، بۇ سىستېما يېزا-قىشلاقلارغىچە كېڭەيتىلىپ، چىراي تونۇش تېخنىكىسى بىلەن تېخىمۇ يېڭىلاندى [9-بەت].
بۈگۈنكى كۈندە خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ دۆلەت ئىچى بىخەتەرلىك چىقىملىرىنىڭ دۆلەت مۇداپىئە ۋە ئارمىيە چىقىملىرىدىنمۇ ئېشىپ كېتىشى، پارتىيە رەھبەرلىكىنىڭ ئىچكى جەھەتتىكى جىددىيلىك ۋە ۋەھىمە تۇيغۇسىنىڭ قانچىلىك كۈچلۈك ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان مۇھىم ئالامەتلەرنىڭ بىرىدۇر [9-بەت].
خىتاينىڭ ئىچكى خەتەرنى تىزگىنلەش ئەندىزىسى: جياڭ-خۇ دەۋرى بىلەن شى جىنپىڭ سىستېمىسىنىڭ پەرقى
خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ھاكىمىيەتنى ساقلاپ قېلىش تاكتىكىسىدا خەتەرنى تىزگىنلەشنىڭ ئىككى خىل پەرقلىق ئەندىزىسى كۆرۈلگەن [10-بەت]. جياڭ زېمىن ۋە خۇ جىنتاۋ دەۋرىدىكى ئەندىزىدە، پارتىيە ئەزالىرى ۋە سىياسىي جەھەتتە تەسىر كۈچى بار شەخسلەر سىستېمىنىڭ مەنپەئەتدارلىرىغا (stakeholders) ئايلاندۇرۇلاتتى [10-بەت]. يەنى پارتىيە ئۇلارنىڭ سىستېمىدىن مەنپەئەتلىنىشىگە يول قويۇپ، بالىلىرىنىڭ كەلگۈسىگىمۇ مەلۇم دەرىجىدە كاپالەت يارىتىپ بېرەتتى. نەتىجىدە «يارەن-بۇرادەر كاپىتالىزمى» (crony capitalism) شەكىللەنگەن بولسىمۇ، پارتىيە ئەزالىرى سىستېمىغا مەنپەئەت باغلىغان شېرىكلەرگە ئايلىنىپ، ئۇنى بىرلىكتە قوغدايتتى [10-بەت].
بىراق، شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەندىن كېيىن بۇ كوللېكتىپ مەنپەئەتدارلىق سىستېمىسىنى بۇزۇپ، قايتىدىن «قورقۇنچ ئارقىلىق باشقۇرۇش» تۈزۈلمىسىنى قۇرۇپ چىقتى [10-بەت]. شى جىنپىڭ پارتىيە ئەزالىرىنى سىستېمىنىڭ مەنپەئەتدارى قىلىش ئورنىغا، ئۇلارنى ئۈزلۈكسىز ۋەھىمە ئىچىدە تۇتۇپ تۇرۇش يولىنى تاللىدى. ئەگەر پارتىيەگە نىسبەتەن ساداقەتسىزلىك بايقالسا، ئۇ ئەزا مال-مۈلكىدىن، ھەتتا ئەركىنلىكى ۋە ھاياتىدىن ئايرىلىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ [10-بەت].
بۇ ئىككى مودېلنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىكى ۋە جەمئىيەت مۇقىملىقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى ئوخشىمايدۇ. جياڭ-خۇ مودېلىدا سىستېمىنىڭ ئېغىر دەرىجىدە چىرىكلىشى پارتىيەنىڭ جەمئىيەت ئالدىدىكى ئىناۋىتىنى ئاجىزلاشتۇرۇپ، خەتەرنىڭ تۆۋەندىن، يەنى جەمئىيەت قاتلىمىدىكى قارشىلىقتىن كېلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ [10-بەت]. شى جىنپىڭ ئەندىزىسى بولسا پارتىيە ئىچىدىكى بىۋاسىتە قارشىلىق كۈچىنى زور دەرىجىدە تۇنجۇقتۇرالايدۇ، چۈنكى ۋەھىمە يۇقىرى قاتلامدىكى سىياسىي پائالىيەت بوشلۇقىنى چەكلەيدۇ [10-بەت]. بىراق، شى جىنپىڭنىڭ بۇ خىل قورقۇنچ ئارقىلىق باشقۇرۇش ئۇسۇلى پارتىيە سىستېمىسىغا باشقا بىر يوشۇرۇن خەتەرنى ئېلىپ كەلدى [10-بەت]. پارتىيە ئىچىدىكى كادىرلار ۋە ئەمەلدارلار «ئۆز ئورنىدا توڭلاپ قالغان» (frozen in place) ھالەتكە چۈشتى [10-بەت]. ئۇلار جازالىنىپ كېتىشتىن قورقۇپ، ئاكتىپ تەشەببۇس كۆرسىتىش ياكى ئىسلاھات ئېلىپ بېرىشتىن ئۆزىنى قاچۇرىدىغان بولدى. كادىرلار سىستېمىلىق رىغبەتلەندۈرۈش مېخانىزمدىن ئايرىلىپ قالغاچقا، دۆلەتتە ئېغىر دەرىجىدىكى سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي توختاپ قېلىش (stagnation) يۈز بەردى [10-بەت]. نەتىجىدە، پارتىيە ئوخشىمىغان ئىككى يولنى بېسىپ ئۆتكەن بولسىمۇ، ئاخىرىدا ئوخشاش بىر كىرىزىس نۇقتىسىغا يېقىنلاشتى.
جوناتان سىن بۈگۈنكى خىتاي سىستېمىسىنى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بىرېژنېۋ دەۋرىدىكى توختاپ قېلىش كىرىزىسىگە ئوخشىتىدۇ [10-بەت]. ئۇنىڭ قارىشىچە، بۈگۈنكى خىتايمۇ سىستېمىلىق يېڭىلىنىشنىڭ ئورنىغا قېرىۋاتقان رەھبەرلىك قاتلىمىنىڭ سىياسىي بېسىمى تۈپەيلىدىن توختاپ قېلىش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە [10-بەت]. پىروفېسسور مىن شىنپەي بولسا شى جىنپىڭ قوللىنىۋاتقان تاكتىكىلارنى «يېڭى ستالىنچىلىق تاكتىكىسى» (neo-Stalinist tactics) دەپ تەسۋىرلەيدۇ [10-بەت]. پارتىيە ئىچىدىكى تازىلاش ھەرىكەتلىرى، كۆرگەزمە سوتلار ۋە شەخسكە چوقۇنۇش سىياسىتى ستالىنچە ئۇسۇللارنى ئەسلىتىدىغان بولسىمۇ، دۆلەتتە پەيدا بولۇۋاتقان ئەمەلىي سىياسىي نەتىجە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ بىرېژنېۋ دەۋرىدىكى توختاپ قېلىش ھالىتىگە ئوخشىتىلىدۇ [10-بەت]. بۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، ئىككى خىل سىستېمىلىق كىرىزىس بىر-بىرىنى كۈچەيتىدىغان يۈزلىنىشنى شەكىللەندۈرمەكتە.
تاشقى ئىستراتېگىيە ۋە يەرشارى خاراكتېرلىك تەسىر كۈچ رىقابىتى
سۆھبەتنىڭ ئاخىرقى قىسمى خىتاينىڭ يەرشارى خاراكتېرلىك تاشقى ئىستراتېگىيەسىگە بېغىشلاندى. رايان خاسنىڭ خىتاينىڭ چوڭ ئىستراتېگىيەسى ھەققىدىكى سوئالىغا جاۋاب بەرگەندە، پىروفېسسور مىن شىنپەي خىتاي سىستېمىسىنىڭ تارىخىي ئۆزگىرىش جەريانىنى چۈشەندۈردى [11-بەت]. جياڭ زېمىن ۋە خۇ جىنتاۋ دەۋرىدە خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتى ئىنتايىن ئەمەلىيەتچىل (pragmatic) بولۇپ، ئۇلار ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى باشچىلىقىدىكى دۇنيا تەرتىپىدىن «ھەقسىز پايدىلىنىش» (free ride) ئارقىلىق دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىقتىدارىنى كۈچەيتىشنى ئاساسلىق نىشان قىلغان ئىدى [11-بەت].
بىراق، شى جىنپىڭ دەۋرىگە كەلگەندە بۇ تاشقى سىياسەت كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئۆزگەردى [11-بەت]. پەينىڭ قارىشىچە، شى جىنپىڭ ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەندىن كېيىن تېخىمۇ ئاكتىپ ۋە ئۇلۇغۋار تاشقى سىياسىي نىشانلارنى يولغا قويدى [11-بەت]. بىراق، بۇ خىل تاشقى سىياسەت تېزلا ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ كۈچلۈك بېسىمىغا ۋە 2018-2019-يىللاردىكى تۇنجى نۆۋەتلىك سودا ئۇرۇشىغا دۇچ كەلدى [11-بەت]. بۇ سودا ئۇرۇشى، پەينىڭ تەھلىلىچە، شى جىنپىڭغا ئۆز سىياسىتىنىڭ يوشۇرۇن بەدىلىنى تونۇپ يېتىش جەھەتتە مۇھىم بىر تەجرىبە بولدى [11-بەت].
ئامېرىكا پىرېزىدېنتى بايدىن ھۆكۈمىتىنىڭ تاشقى سىياسەتلىرى خىتايغا ئۆزىنىڭ نۇرغۇن سىستېمىلىق ئاجىزلىقلىرىنى تېخىمۇ روشەن كۆرسىتىپ بەردى [11-بەت]. شۇڭلاشقا، بىرىنچى نۆۋەتلىك سودا ئۇرۇشىدىن كېيىن، خىتاينىڭ يېڭى بىر تاشقى ئىستراتېگىيەسى شەكىللەندى. بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ بىرىنچى نىشانى قىسقا مۇددەت ئىچىدە دۆلەتنىڭ تاشقى جەھەتتىكى سىستېمىلىق ئاجىزلىقلىرىنى تېز سۈرئەتتە ئازايتىشتىن ئىبارەت [11-بەت]. خىتاي رەھبەرلىكى ئىزچىل پاسسىپ ئىنكاس قايتۇرۇش ھالىتىدە قالسا، تاشقى دۇنيادىكى تەشەببۇسكارلىق ئورنىنى قايتۇرۇۋالالمايدىغانلىقىنى تونۇپ يەتكەن.
ئىستراتېگىيەنىڭ ئىككىنچى مۇھىم تەرىپى يېڭى بىر دۇنياۋى شېرىكلىك تورىنى بەرپا قىلىش بولۇپ، بۇنىڭ ئەڭ مۇھىم تۈۋرۈكلىرىنىڭ بىرى خىتاي-رۇسىيە شېرىكلىكىدۇر [11-بەت]. پەينىڭ قارىشىچە، خىتاي ئۆزىنىڭ يەرشارى خاراكتېرلىك كۆز قارىشىنى ئورتاقلىشالايدىغان كۈچلۈك شېرىكلەر جەھەتتە بىر قەدەر يالغۇز بولۇپ، رۇسىيە ئۇنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئەڭ مۇھىم كۈچلۈك شېرىكىدۇر [11-بەت].
ئۈچىنچىدىن، خىتاي ئۆزىنىڭ تاشقى رىقابەت ئىستراتېگىيەسىدە ماۋ زېدۇڭنىڭ مەشھۇر نەزەرىيەلىرىدىن بىرى بولغان «ئۇزاققا سوزۇلغان ئۇرۇش» (protracted war) نەزەرىيەسىدىن پايدىلىنىۋاتىدۇ [11-بەت]. خىتاي رەھبەرلىكى ئامېرىكا بىلەن بولغان گېئوپولىتىكىلىق رىقابەتنى ئۇزۇن مۇددەتلىك كۈرەش دەپ قارايدۇ. ئۇلار كەلگۈسىدە ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدىكى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنىڭ تېخىمۇ كۆپ خىتايغا پايدىلىق يۆنىلىشكە بۇرۇلۇشىنى، شۇ ئارقىلىق تاشقى تەشەببۇسكارلىق ئورنىنى قايتۇرۇۋېلىشنى ئۈمىد قىلىدۇ [11-بەت]. شۇڭلاشقا، بۈگۈنكى كۈندە خىتاي رەھبەرلىكى ئۆز تۈزۈلمىسىنىڭ تاشقى بېسىملارغا چىداملىق ئىقتىدارىنى باھالاشتا تېخىمۇ رېئال پوزىتسىيە تۇتۇۋاتىدۇ.
جوناتان سىننىڭ خىتاينىڭ تاشقى تەشەببۇسكارلىق ئورنىنى ھەقىقەتەن قايتۇرۇۋالغان-ئالمىغانلىقى ھەققىدىكى سوئالىغا جاۋاب بەرگەندە، پىروفېسسور مىن شىن پەي خىتاينىڭ تېخى بۇ ئورۇنغا تولۇق ئېرىشەلمىگەنلىكىنى تەكىتلەيدۇ [11-بەت، 12-بەت]. ئۇنىڭ قارىشىچە، خىتاي تېخى ئالدىنقى ئورۇنغا تولۇق چىقالمىدى، چۈنكى تېخنىكا ۋە يەرشارى مالىيە سىستېمىسى جەھەتتە يەنىلا كۆرۈنەرلىك ئاجىزلىقلىرى بار [12-بەت]. شۇڭلاشقا، خىتاي ئىزچىل ۋاقىت ئۇتۇشقا تىرىشىۋاتىدۇ. ئۇلار ئۈچۈن نۆۋەتتىكى نىسپىي تىنچلىق ۋە مۇقىملىق دەۋرى ئىنتايىن قىممەتلىك بولۇپ، بۇ پۇرسەتنى ئىمكانقەدەر ئۇزارتىشنى نىشان قىلماقتا [12-بەت].
پەينىڭ قارىشىچە، خىتاينىڭ تاشقى تەشەببۇسكارلىق بوشلۇقىنىڭ كېڭىيىشى پەقەت خىتاينىڭ سىستېمىلىق كۈچىنىڭ ئېشىشى بىلەنلا ئەمەس، بەلكى ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ ئۆز تاشقى سىياسىتىدىكى خاتالىقلىرى ۋە باشقا تاشقى كىرىزىسلار بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك [12-بەت]. مەسىلەن، ئامېرىكىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا باشقا دۆلەتلەر بىلەن سودا ئۇرۇشىغا كىرىشى ۋە ئىران قاتارلىق دۆلەتلەر بىلەن ئېغىر ئۇرۇش كىرىزىسلىرىغا دۇچ كېلىشى خىتايغا يېڭى بىر «ئىستراتېگىيەلىك پۇرسەت بوشلۇقى» يارىتىپ بەردى [12-بەت]. خىتاي رەھبەرلىكى بۇ پۇرسەتنىڭ مەڭگۈ داۋاملاشمايدىغانلىقىنى بىلىدىغان بولغاچقا، بۇ مەزگىلدىن پايدىلىنىپ ئۆز ئورنىنى مۇستەھكەملەشنى نىشان قىلماقتا.
يېقىن كەلگۈسىدە، شى جىنپىڭ ئۆزىنىڭ كېلەر نۆۋەتلىك بەش يىللىق ھاكىمىيەت مەزگىلىنى باشلايدۇ [13-بەت]. بۇ جەرياندا تاشقى دۇنيادا نۇرغۇن ئۆزگىرىشچان ئامىللار مەۋجۇت بولۇپ، ئامېرىكىدىكى 2028-يىلدىن كېيىنكى سىياسىي يۆنىلىش ۋە ئۇكرائىنا ئۇرۇشىنىڭ نەتىجىسى خىتاينىڭ تاشقى پوزىتسىيەسىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ [13-بەت]. پەينىڭ قارىشىچە، ئەگەر رۇسىيە ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولسا، بۇ خىتاي ئۈچۈن ئېغىر گېئوپولىتىكىلىق زەربە ھېسابلىنىدۇ [13-بەت]. شۇنداقلا، 2028-يىلدىن كېيىنكى تەيۋەن ۋەزىيىتىمۇ خىتاينىڭ تاشقى سىياسىتىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدىغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى بولىدۇ.
خۇلاسە قىلغاندا، رايان خاس سۆھبەتنىڭ ئاخىرىدا ئەسكەرتكىنىدەك، خىتاي دۆلىتى بىر تەرەپتىن دۆلەت ئىچىدە يۇقىرى دەرىجىدىكى مۇقىملىقنى ساقلاۋاتقان بولسىمۇ، يەنە بىر تەرەپتىن تېخىمۇ قاتتىق ۋە مۇرەككەپ دىكتاتۇرىلىق كونترول سىستېمىسىنى شەكىللەندۈرۈش يولىغا كىردى [13-بەت]. پارتىيە گەرچە تاشقى ۋە ئىچكى شارائىتقا ماسلىشىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولسىمۇ، كەلگۈسىدىكى سىياسىي ئۆزگىرىش ۋە توقۇنۇش خەۋپلىرىنى پۈتۈنلەي يوقىتالمايدۇ. بۇ مۇزاكىرە خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ نۆۋەتتىكى ئىچكى قۇرۇلمىسى، سىياسىي ۋەھىمىلىرى ۋە يەرشارى خاراكتېرلىك تاشقى نىشانلىرىنى چۈشىنىشتە سىستېمىلىق بىر قاراش بىلەن تەمىنلەيدۇ.
مەنبە:
Hass, R., & Czin, J. A. (Hosts). (2026, September 15). How strong is the Chinese Communist Party’s hold on power? [Audio podcast transcript]. In The Beijing Brief. The Brookings Institution.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
