تەييارلىغۇچى: ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بۇ ئانالىز 21-ئەسىردىكى ئۇچۇر ئېكولوگىيە سىستېمىسىغا تەھدىت ئېلىپ كېلىۋاتقان ئەڭ مۇرەككەپ ۋە مۇقىمسىزلاشتۇرغۇچى ئامىللارنى ئىستراتېگىيەلىك نۇقتىدىن تەكشۈرىدۇ. «ھەقىقەتتىن كېيىنكى دەۋر » (post-truth) دەپ ئاتالغان بۇ يېڭى دەۋردە، ئۇچۇر ئېقىمىنىڭ ئۆزى دۆلەتلەر ۋە دۆلەتسىز ئاكتىيورلار تەرىپىدىن قوللىنىلىدىغان بىرىنچى دەرىجىلىك ئۇرۇش مەيدانىغا ۋە سىممېتىرىك بولمىغان قورال سىستېمىسىغا ئايلاندى. ئانالىزىمىزدا ئۈچ چوڭ تەھدىت ئامىلىنى چوڭقۇرلاپ تەتقىق قىلىمىز: (1) دۆلەتلەر تەرىپىدىن ئىنچىكىلىك بىلەن پىلانلىنىپ ئىجرا قىلىنغان، جامائەت پىكرىنى كونترول قىلىشنى ۋە گېئوپولىتىكىلىق نىشانلارغا يېتىشنى مەقسەت قىلغان زامانىۋى تەشۋىقات ۋە پسىخولوگىيەلىك ئۇرۇش تېخنىكىلىرى؛ (2) قەستەن يالغان ئۇچۇر تارقىتىپ، ئىجتىمائىي قۇتۇپلىشىشنى كۈچەيتىدىغان ۋە ئورگانلارغا بولغان ئىشەنچنى يىلتىزىدىن تەۋرىتىدىغان «ساختا خەۋەر» ئېكولوگىيە سىستېمىلىرى؛ (3) سۈنئىي ئەقىلنىڭ (AI) تەرەققىياتى بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان، رېئاللىق بىلەن ئويدۇرمىنىڭ چېگراسىنى خەتەرلىك دەرىجىدە خىرەلەشتۈرگەن سىنتېز مېدىيا، بولۇپمۇ «چوڭقۇرساختا» (deepfake) ۋىدېئولىرى ۋە ئاۋاز كىلونلاش قاتارلىق تېخنىكىلار. «گېرمانىيە ئاۋازى» تەرىپىدىن تەييارلانغان تۆت ئاساسلىق تېخنىكىلىق دوكلاتنىڭ نەتىجىلىرىنى بىرىكتۈرگەن بۇ تەتقىقات، مەزكۇر دىزىنفورماتسىيە تاكتىكىلىرىنىڭ پەقەت تېخنىكىلىق مەسىلە ئەمەسلىكىنى، ئەكسىچە، ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي بىلىش جەريانلىرىنى نىشانلىغان، دۆلەت خەۋپسىزلىكى ۋە دېموكراتىك مۇقىملىققا تۈپتىن تەھدىت سالىدىغان ئىستراتېگىيەلىك رىقابەتلەر ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. بۇ دائىرىدە، تەھدىتلەرنىڭ ئاناتومىيەسى، تارقىلىش مېخانىزمى ۋە پسىخولوگىيەلىك تەسىرلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق، بۇلارغا قارشى تەرەققىي قىلدۇرۇلۇشى كېرەك بولغان بىر پۈتۈن، كۆپ قاتلاملىق ۋە تەشەببۇسكار مۇداپىئە ئىستراتېگىيەلىرىنىڭ رامكىسىنى سىزىپ چىقىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
يېڭى ئۇرۇش مەيدانى بولغان ئۇچۇر مۇھىتى
ئىنسانىيەت تارىخى ئۇچۇرنىڭ كۈچ ئىكەنلىكى ھەقىقىتىنىڭ سانسىزلىغان مىساللىرى بىلەن تولغان. ئەمما رەقەملىك ئىنقىلاب ۋە ئىنتېرنېتنىڭ يەر شارى مىقياسىدا ئومۇملىشىشى بۇ كۈچنىڭ ماھىيىتىنى ۋە قوللىنىش شەكلىنى تۈپتىن ئۆزگەرتتى. بۇرۇن، دۆلەتلەرنىڭ مونوپوللۇقىدا بولغان ياكى چوڭ تاراتقۇ ئورگانلىرى تەرىپىدىن كونترول قىلىنغان ئۇچۇر ئېقىمى، ئەمدىلىكتە مەركەزسىزلەشكەن، تورغا ئۇلانغان ۋە ۋىرۇسلۇق ھەرىكەتچانلىققا ئىگە بىر قۇرۇلمىغا ئايلاندى. بۇ يېڭى ئېكولوگىيە سىستېمىسى، شەخسلەرنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىشى ۋە ئۇچۇرغا ئېرىشىشى ئۈچۈن مىسلى كۆرۈلمىگەن پۇرسەتلەرنى يارىتىپ بېرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، يامان نىيەتلىك ئاكتىيورلارنىڭ دىزىنفورماتسىيەنى تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدە تېز، ئەرزان ۋە كەڭ كۆلەمدە تارقىتىشى ئۈچۈن مۇنبەت زېمىن ھازىرلىدى.
ئەمدى ئۇرۇشلار پەقەت تانكا، باشقۇرۇلىدىغان بومبا ۋە ئەسكەرلەر بىلەنلا ئەمەس، بەلكى كۇنۇپكا تاختىلىرى، ئالگورىزملار ۋە ساختا ھېساباتلار بىلەنمۇ ئېلىپ بېرىلماقتا. «ئىدراك ئۇرۇشى» (cognitive warfare) دەپمۇ ئاتالغان بۇ يېڭى كۈرەش شەكلى، دۈشمەننىڭ جىسمانىي مەۋجۇتلۇقىنى ئەمەس، بەلكى بىۋاسىتە ئۇلارنىڭ تەپەككۇر قۇرۇلمىسى، قارار چىقىرىش مېخانىزمى ۋە ئىجتىمائىي ئىناقلىقىنى نىشانلايدۇ. بۇ ئۇرۇشنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى، نىشاندىكى جەمئىيەتنىڭ رېئاللىق تۇيغۇسىنى بۇزۇش، ئورتاق قىممەت قاراشلىرىنى يوقىتىش ۋە ئىچكى توقۇنۇشلارنى پەيدا قىلىش ئارقىلىق ئۇلارنى ئىچىدىن ئاجىزلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت. دۆلەت قوللىغان تەشۋىقات بۇ ئىستراتېگىيەنىڭ ئەڭ مۇكەممەل ئىجراچىسىدۇر. سۈنئىي ئەقىل تەرىپىدىن ئىشلەنگەن «دىپفېيك» ئۈن -سىنلار بۇ ئۇرۇشنىڭ ئەڭ يېڭى ۋە ئەڭ خەتەرلىك قوراللىرى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقماقتا. ئىقتىسادىي مەنپەئەت ياكى ئىدېئولوگىيەلىك ئاشقۇنلۇق بىلەن ئوزۇقلانغان ساختا خەۋەر تورلىرى بولسا، بۇ قالايمىقان مۇھىتنى تېخىمۇ قالايمىقانلاشتۇرىدىغان كاتالىزاتورلۇق رولىنى ئوينايدۇ.
بۇ ماقالە بۇ كۆپ تەرەپلىك ۋە بىر-بىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك تەھدىتلەرنى ئەتراپلىق ئانالىز قىلىدۇ. بىرىنچى بۆلۈمدە، سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى تەشۋىقاتىدىن بۈگۈنكى رەقەملىك تەسىر كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىگىچە بولغان تەدرىجىي تەرەققىياتنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق، زامانىۋى دۆلەت تەشۋىقاتىنىڭ ئىستراتېگىيەلىك لوگىكىسى ۋە تاكتىكىلىق قوراللار توپلىمىنى ئوتتۇرىغا قويىمىز. ئىككىنچى بۆلۈمدە، سۈنئىي ئەقىل ئىنقىلابىنىڭ بىر قوشۇمچە مەھسۇلى بولغان سىنتېز مېدىيانىڭ تېخنىكىلىق ئاساسلىرىنى ۋە ئۇ پەيدا قىلغان «يالغانچىنىڭ پايدا تەقسىماتى» ھادىسىسىنى، يەنى ھەقىقىي دەلىل-ئىسپاتلارنىڭمۇ ئىشەنچلىكلىكىنى يوقىتىش خەۋپىنى مۇزاكىرە قىلىمىز. ئۈچىنچى بۆلۈمدە، ساختا خەۋەرلەرنىڭ ۋىرۇسقا ئوخشاش تارقىلىشىنىڭ ئارقىسىدىكى ئىقتىسادىي رىغبەتلەندۈرۈش ۋە بىلىش جەھەتتىكى بىر تەرەپلىمە قاراشلارنى ئانالىز قىلىپ، بۇ ھادىسىنىڭ نېمە ئۈچۈن بۇ قەدەر مۇستەھكەم ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىمىز. خۇلاسە بۆلۈمىدە بولسا، بۇ مۇرەككەپ تەھدىتلەرگە قارشى تۇرۇش ئۈچۈن شەخسلەردىن تېخنولوگىيە گىگانتلىرىغىچە، ھۆكۈمەتلەردىن خەلقئارالىق تەشكىلاتلارغىچە بارلىق مەنپەئەتدارلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەشەببۇسكار ۋە بىر پۈتۈن مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنىڭ ئاساسلىق تۈۋرۈكلىرىنى بايان قىلىمىز.
- 1. دۆلەت تەرىپىدىن يېتەكلەنگەن تەشۋىقاتنىڭ زامانىۋى ئاناتومىيەسى ۋە ئىستراتېگىيەلىك لوگىكىسى
دۆلەت قوللىغان دىزىنفورماتسىيە ئاددىي يالغان سۆزلەش ھەرىكىتىدىن ھالقىپ كەتكەن، يېتەرلىك مەبلەغ بىلەن تەمىنلەنگەن، ئۇزۇن مۇددەتلىك ۋە ئىستراتېگىيەلىك نىشانلارغا قارىتىلغان مۇرەككەپ بىر ھەرىكەتلەر توپلىمىدۇر. سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى دەۋرىدىكى رادىيو ئاڭلىتىشلىرى ياكى تەشۋىقات ۋاراقچىلىرىغا ئوخشاش بىر يۆنىلىشلىك ۋە ئاسانلا مەنبەسىنى بېكىتكىلى بولىدىغان تەشۋىقات ئۇسۇللىرىنىڭ ئورنىنى، بۈگۈنكى كۈندە ئېنىقلاپ چىقىش ۋە مەنبەسىنى بېكىتىش ئىنتايىن قىيىن بولغان، كۆپ قاتلاملىق ۋە يوشۇرۇن رەقەملىك تەسىر كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرى ئالدى.
1.1. تاكتىكىلارنىڭ تەدرىجىي تەرەققىياتى: مەخپىيەتلىك، ماسلىشىش ۋە قۇتۇپلىشىش
زامانىۋى دۆلەت تەشۋىقاتىنىڭ يادروسىدا «مەنبەسىنى بىلدۈرمەسلىك» (non-attribution) پىرىنسىپى ياتىدۇ. مەقسەت، ھەرىكەتنىڭ ئارقىسىدا بىر دۆلەتنىڭ بارلىقىنى يوشۇرۇشتۇر. شۇڭلاشقا، تەشۋىقات ناھايىتى ئاز ھاللاردا دۆلەتنىڭ رەسمىي تاراتقۇ ئورگانلىرى ئارقىلىق تارقىتىلىدۇ. ئۇنىڭ ئورنىغا، تۆۋەندىكىدەك ۋاسىتىلىك ۋە مەخپىي ئۇسۇللار تاللىنىدۇ:
- ئالدىنقى سەپتىكى تەشكىلاتلار (Front Organizations): دۆلەتلەر مۇستەقىل خەۋەر تور بېكەتلىرى، ئەقىل ئامبىرى، پۇقراۋى تەشكىلاتلار ياكى تەتقىقات مەركەزلىرىگە ئوخشاش قۇرۇلمىلارنى قۇرۇپ، ئۇلارنى مەبلەغ بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇ ئورگانلار نىشاندىكى دۆلەتتە قانۇنلۇق ئورۇنغا ئېرىشىش ئۈچۈن دەسلەپتە بىتەرەپ ياكى يېنىك تەنقىدىي مەزمۇنلارنى ئېلان قىلالايدۇ. ئەمما ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ، دۆلەتنىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئۇچۇرلىرىنى ئىنچىكە بىر شەكىلدە ئۆز ئانالىزلىرى ۋە خەۋەرلىرىگە سىڭدۈرۈشكە باشلايدۇ.
- ماسلاشتۇرۇلغان ھەقىقىي بولمىغان ھەرىكەت (Coordinated Inauthentic Behavior): بۇ، ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان ھەرىكەتلەرنىڭ تېخنىكىلىق نامىدۇر. دۆلەت قوللىغان ئاكتىيورلار مىڭلىغان، ھەتتا ئون مىڭلىغان ساختا ئىجتىمائىي تاراتقۇ ھېساباتلىرىنى (بوتلار ۋە تروللار) قۇرۇپ چىقىدۇ. بۇ تورلار مەلۇم بىر سىياسىي ئۇچۇرنى، ھەشتەگنى ياكى ساختا خەۋەرنى بىرلا ۋاقىتتا تارقىتىش ئارقىلىق، يا قوللاش ياكى ئېتىراز خاراكتېرىدىكى سۈنئىي بىر جامائەت پىكرى يارىتىدۇ. بۇ «astroturfing» (سۈنئىي يايلاق بەرپا قىلىش) تېخنىكىسى، ئەمەلىيەتتە مەۋجۇت بولمىغان بىر خەلق ھەرىكىتىنى باردەك كۆرسىتىش ئارقىلىق، ھەم ئاساسىي ئېقىمدىكى تاراتقۇلارنىڭ ھەم ئادەتتىكى پۇقرالارنىڭ كۈنتەرتىپىنى كونترول قىلىدۇ.
- بۆلۈنۈش سىزىقلىرىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش: ئەڭ ئۈنۈملۈك تەشۋىقات، پۈتۈنلەي يېڭى يالغانلارنى توقۇپ چىقىش ئورنىغا، نىشاندىكى جەمئىيەتتە ئاللىقاچان مەۋجۇت بولغان ھەقىقىي جىددىيلىك ۋە بۆلۈنۈشلەردىن پايدىلىنىدۇ. ھەرىكەتلەر ئىرقىي، دىنىي، كۆچمەنلىك، ئىقتىسادىي تەڭسىزلىك قاتارلىق سەزگۈر مەسىلىلەردە قۇتراتقۇلۇق ۋە قۇتۇپلاشتۇرغۇچى مەزمۇنلارنى تارقىتىش ئارقىلىق، جەمئىيەتتىكى ئوخشىمىغان گۇرۇپپىلارنى بىر-بىرىگە دۈشمەن قىلىدۇ. مەقسەت، ئىجتىمائىي ئىناقلىق ۋە مىللىي بىرلىكنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىشتۇر. «ئۇنداقتا… چۇ؟» («whataboutism») غا ئوخشاش ناتىقلىق ھىيلىلىرى بىلەن ئۆز ھەرىكەتلىرىگە قارىتىلغان تەنقىدلەرنى، مۇناسىۋەتسىز ياكى مۇبالىغىلەشتۈرۈلگەن باشقا مەسىلىلەرگە بۇراش ئارقىلىق كۈنتەرتىپنى ئۆزگەرتىدۇ.
1.2. پسىخولوگىيەلىك ئۇرۇش ۋە بىلىش ساھەسى
زامانىۋى تەشۋىقاتنىڭ ئاساسلىق نىشانى كىشىلەرنىڭ زېھنىدۇر. ئىستراتېگىيەلىك مەقسەت، مەلۇم بىر مەسىلىدە كىشىلەرنى قايىل قىلىشتىن كۆرە، «ئېپىستېمىك (بىلىشتە) قالايمىقانچىلىق» يارىتىشتۇر. يەنى، پۇقرالارنىڭ نېمىگە ۋە كىمگە ئىشىنىشىنى بىلەلمەيدىغان ھالەتكە كېلىپ قېلىشىنى كاپالەتلەندۈرۈشتۇر. بۇ قالايمىقانچىلىق مۇھىتىدا، كىشىلەر ئورگانلارغا (ھۆكۈمەت، تاراتقۇ، ئىلىم-پەن) بولغان ئىشەنچىسىنى يوقىتىدۇ، سۇيىقەست نەزەرىيەلىرىگە تېخىمۇ ئوچۇق ھەتتا مايىل بولۇپ قالىدۇ ۋە دېموكراتىك جەريانلارغا قاتنىشىشقا بولغان قىزىقىشى سۇسلىشىدۇ. بۇ، بىر جەمئىيەتنى ئىچىدىن پالەچ ھالغا كەلتۈرۈشنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك يوللىرىدىن بىرىدۇر. دۆلەتلەر بۇ يول ئارقىلىق رەقىب دۆلەتلەرنىڭ قارار چىقىرىش جەريانلىرىنى ئاستىلىتىشنى، خەلقئارالىق ئىتتىپاقلىرىنى ئاجىزلاشتۇرۇشنى ۋە يەر شارى سەھنىسىدە ئۆزلىرىنىڭ ھەرىكەت دائىرىسىنى كېڭەيتىشنى نىشانلايدۇ.
1.3. ئېنىقلاش ئۇسۇللىرى ۋە مەنبەنى بېكىتىش مەسىلىسى
دۆلەت قوللىغان دىزىنفورماتسىيەنى ئېنىقلاش ۋە مەنبەسىنى ئېنىق بېكىتىش ئىنتايىن قىيىندۇر. شۇنداقتىمۇ، تەتقىقاتچىلار ۋە ئاخبارات ئورگانلىرى بەزى ئۇسۇللارنى قوللىنىدۇ:
- تېخنىكىلىق ئانالىز: بوت تورلىرىنىڭ ھەرىكەت ئەندىزىلىرىنى (مەسىلەن، كۈننىڭ مەلۇم ۋاقىتلىرىدا ماس قەدەملىك ھەرىكەت قىلىش)، ساختا تور بېكەتلىرىنىڭ تور نامىنى تىزىمغا ئالدۇرۇش ئۇچۇرلىرىنى ۋە مۇلازىمىتېر ئۇل ئەسلىھەلىرىنى تەكشۈرۈش ئارقىلىق ھەرىكەتنىڭ مەنبەسىگە دائىر تېخنىكىلىق يىپ ئۇچى ئىزدىلىدۇ.
- تىل ۋە مەدەنىيەت ئانالىزى: تەشۋىقات تېكىستلىرىدە قوللىنىلغان تىل، ئىدىيوملار ياكى مەدەنىيەتكە دائىر ئىشارەتلەر، مەزمۇننى ئىشلىگۈچىلەرنىڭ ئانا تىلى ياكى مەدەنىيەت ئارقا كۆرۈنۈشىنى ئاشكارىلاپ بېرەلەيدۇ.
- ئىستراتېگىيەلىك نىشان ئانالىزى: «Cui bono?» (كىمنىڭ مەنپەئەتىگە؟) دېگەن سوئال ئاساسلىق باشلىنىش نۇقتىسىدۇر. تارقىتىلغان دىزىنفورماتسىيەنىڭ قايسى دۆلەتنىڭ گېئوپولىتىكىلىق مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، يوشۇرۇن جىنايەتچىلەرنىڭ تىزىملىكىنى تارايتقىلى بولىدۇ.
ئەمما ئېنىق بىر مەنبەنى كۆرسىتىش ئادەتتە ئاممىغا ئوچۇق دەلىللەر بىلەن مۇمكىن بولمايدۇ، بۇمۇ نىشاندىكى دۆلەتلەرنىڭ دىپلوماتىك ياكى قانۇنىي جاۋاب قايتۇرۇشىنى قىيىنلاشتۇرىدۇ.
- 2. سۈنئىي ئەقىل قوللىغان دىزىنفورماتسىيە: رېئاللىقنىڭ سىنتېز كىرىزىسى
ئەگەر دۆلەت تەشۋىقاتى ۋە ساختا خەۋەرلەر ئۇچۇرنىڭ مەزمۇنىنى بۇزۇۋەتكەن بولسا، سۈنئىي ئەقىل تەرىپىدىن ئىشلەنگەن سىنتېز مېدىيا، كىشىلەردە ئۇچۇرنىڭ شەكلىنىڭ ئۆزىگە بولغان ئىشەنچنى يوقىتىدۇ. «كۆرگىنىمگە ئىشىنىمەن» دېگەن سۆز، «دىپفېيك» تېخنىكىسى بىلەن بىرلىكتە كۈچىنى يوقىتىش خەۋپىگە دۇچ كەلمەكتە. بۇ ئەھۋال، ئۇچۇر ئېكولوگىيە سىستېمىسى ئۈچۈن مەۋجۇتلۇققا دائىر بىر تەھدىتنى شەكىللەندۈرىدۇ.
2.1. دىپفېيك: رېئاللىقنىڭ سىنتېز تەقلىدى ۋە «يالغانچىنىڭ پايدا تەقسىماتى»
«دىپفېيك» تېخنىكىسىنىڭ ئاساسىدا ياتقان ياسىمىچى رىقابەت تورى (GAN)، بىر-بىرى بىلەن رىقابەتلىشىدىغان ئىككى سۈنئىي ئەقىل مودېلىدىن تەركىب تاپىدۇ. «ياسىمىچى» مودېلى ئۈزلۈكسىز تېخىمۇ رېئال ساختا كۆرۈنۈشلەرنى (مەسىلەن، بىر سىياسەتچىنىڭ يۈزىنى) يارىتىشقا تىرىشسا، «ئايرىغۇچى» مودېلى بۇ ساختىلىقلارنى ئېنىقلاشقا تىرىشىدۇ. بۇ تىنىمسىز رىقابەت، ياسىمىچى مودېلىنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئىنسان كۆزى ۋە ھەتتا نۇرغۇن يۇمشاق دېتاللارمۇ ئايرىيالمايدىغان دەرىجىدە مۇكەممەل ساختىلىقلارنى ئىشلەپچىقىرىشىغا شارائىت ھازىرلايدۇ.
«دىپفېيك»لار ياراتقان ئەڭ چوڭ ئىستراتېگىيەلىك خەۋپلەردىن بىرى، «يالغانچىنىڭ پايدا تەقسىماتى» (Liar’s Dividend) دەپ بىلىنگەن ھادىسىدۇر. بۇ ئۇقۇمغا ئاساسلانغاندا، «دىپفېيك»لارنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە ئومۇملىشىشى، يامان نىيەتلىك ئاكتىيورلارنىڭ ھەقىقىي ۋىدېئو دەلىللىرىنىمۇ «بۇ بىر دىپفېيك» دەپ ئىنكار قىلىشىغا شارائىت يارىتىپ بېرىدۇ. مەسىلەن، چىرىكلىك قىلغانلىقىغا دائىر ھەقىقىي بىر ۋىدېئو خاتىرىسى ئاشكارىلانغان بىر سىياسەتچى، بۇ خاتىرىنىڭ ئۆزىگە قارشى بىر «دىپفېيك» سۇيىقەستى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، جامائەت پىكرىنى ئازدۇرالايدۇ. بۇ ئەھۋال، ھەقىقىي دەلىللەرنىڭ قىممىتىنى تۆۋەنلىتىدۇ ۋە جاۋابكارلىقنى سۈرۈشتۈرۈش مېخانىزملىرىنى ئىشلىمەس ھالغا كەلتۈرىدۇ. بۇ، دىزىنفورماتسىيەنىڭ ئاخىرقى غەلىبىسىدۇر: ھەقىقەتنىڭ ئۆزى نىسپىي ۋە تالاش-تارتىشلىق بىر ھالەتكە كېلىپ قالىدۇ.
«دىپفېيك»نى ئېنىقلاش، تېخنىكا تەرەققىي قىلغانسېرى قىيىنلىشىۋاتقان بىر «مۈشۈك-چاشقان» ئويۇنىدۇر. كۆز قىسىش نورمالسىزلىقى ياكى يۈزدىكى يېنىك بۇزۇلۇشلارغا ئوخشاش كونا يىپ ئۇچىلار، يېڭى ئەۋلاد مودېللار تەرىپىدىن زور دەرىجىدە تۈگىتىلدى. ھازىرقى ئېنىقلاش ئۇسۇللىرى، ئىنسان كۆزى بايقىيالمايدىغان رەقەملىك ئىزلىرى، پىكسېللار ئارىسىدىكى ماس كەلمەسلىكلەر ياكى بىيولوگىيەلىك جەھەتتىن مۇمكىن بولمىغان مىكرو ئىپادىلەرنى ئىزدەيدىغان مۇرەككەپ ئالگورىزملارغا تايىنىدۇ. ئەمما بۇ ئېنىقلاش قوراللىرىمۇ ھەر دائىم بىر قەدەم ئارقىدا قېلىش خەۋپىگە ئىگە.
2.2. ئاۋاز كوپىيەلەش: ئىشەنچنىڭ ئاكۇستىكىلىق دەخلى-تەرۇزغا ئۇچرىشى ۋە (ئاۋازدىن كىملىك ئوغرىلاش )«Vishing» تەھدىتى
ئاۋاز كوپىيەلەش، بىر كىشىنىڭ ئاۋازىدىن پەقەت بىر نەچچە سېكۇنتلۇق بىر ئۈلگە ئېلىش ئارقىلىق، شۇ كىشىنىڭ ئاۋازىنىڭ ئاھاڭى، ئۇرغۇسى ۋە سۆزلەش رىتىمى بىلەن ھەر قانداق بىر تېكىستنى ئاۋازغا ئايلاندۇرالايدىغان بىر سۈنئىي ئەقىل مودېلىنى قۇرۇش تېخنىكىسىدۇر. بۇ تېخنىكا، تور ئالدامچىلىقىدا يېڭى بىر سەھىپە ئاچتى. «Vishing» (ئاۋازلىق كىملىك ئوغرىلاش) بۇ تېخنىكا قوللىنىلغان ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ھۇجۇم تۈرىدۇر. ئالدامچىلار، بىر شىركەت باشلىقىنىڭ ئاۋازىنى كوپىيەلەپ، شىركەتنىڭ مالىيە بۆلۈمىگە تېلېفون قىلىپ، جىددىي ۋە مەخپىي بىر پۇل يۆتكەش يوليورۇقى بېرەلەيدۇ. ياكى بىر كىشىنىڭ ئاۋازىنى تەقلىد قىلىپ ياشانغان ئاتا-ئانىسىغا تېلېفون قىلىپ، بىر ھادىسىگە ئۇچرىغانلىقى يالغىنى بىلەن پۇل تەلەپ قىلالايدۇ. ئىنسان مېڭىسى، تونۇش بىر ئاۋازغا تەبىئىي ھالدا ئىشىنىشكە پروگراممىلانغان بولۇپ، بۇمۇ ئاۋازلىق كىملىك ئوغرىلاش ھۇجۇملىرىنى ئىنتايىن ئۈنۈملۈك قىلىدۇ.
سىياسىي ۋە ھەربىي ساھەدە بولسا، ساختا ئاۋاز خاتىرىلىرى، دىپلوماتىك كىرىزىسلار يارىتىش ياكى ھەربىي قوماندانلىق-بۇيرۇق زەنجىرىنى بۇزۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىشى مۇمكىن. بىر گېنېرالنىڭ ئاغزىدىن چىققان ساختا بىر ھۇجۇم بۇيرۇقى ياكى بىر دىپلوماتنىڭ مەخپىي سۆھبەتلەرنى ئاشكارىلىغان بىر ئاۋاز خاتىرىسى، ئويلىمىغان نەتىجىلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرالايدۇ. ئاۋاز ساختىلىقىنى ئېنىقلاش ھەم ئارقا كۆرۈنۈشتىكى رەقەملىك شاۋقۇن، تەبىئىي بولمىغان ئاھاڭ ياكى نەپەس ئېلىش ئاۋازلىرىنىڭ كەمچىل بولۇشىغا ئوخشاش تېخنىكىلىق تەپسىلاتلارغا مەركەزلىشىدۇ، ئەمما تېخنىكا تەرەققىي قىلغانسېرى بۇ يىپ ئۇچلىرىمۇ بارغانسېرى ئازىيىپ بارماقتا.
- 3. ساختا خەۋەرلەر: ۋىرۇسلۇق خام خىياللارنىڭ ئىقتىسادى ۋە پسىخولوگىيەسى
ساختا خەۋەرلەر، گەرچە ئادەتتە تېخىمۇ ئاددىي بولسىمۇ، تارقىلىش سۈرئىتى ۋە كىشىلەرگە بولغان تەسىرى سەۋەبىدىن دىزىنفورماتسىيە ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ ئەڭ كۆرۈنەرلىك ۋە بۇزغۇنچىلىق خاراكتېرلىك ئامىللىرىدىن بىرىدۇر. بۇ ھادىسىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، ھەم ئۇنى يېتەكلەيدىغان ئىقتىسادىي رىغبەتلەندۈرۈشلەرنى ھەم ئىنسان مېڭىسىنىڭ ئۇنى نېمە ئۈچۈن بۇ قەدەر ئاسان قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى تەكشۈرۈش كېرەك.
3.1. يالغان ئۇچۇرنىڭ ئىقتىسادى ۋە پسىخولوگىيەسى
ساختا خەۋەرلەرنىڭ ئارقىسىدا ئىككى ئاساسلىق ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ بار: ئىقتىسادىي مەنپەئەت ۋە ئىدېئولوگىيەلىك تەسىر. نۇرغۇن ساختا خەۋەر تور بېكەتلىرى، «چېكىش يەمچۈكى» (clickbait) ماۋزۇلىرى بىلەن ئىشلەتكۈچىلەرنى ئۆز بېكەتلىرىگە جەلپ قىلىش ئارقىلىق، كۆرسىتىلگەن ئېلانلاردىن كىرىم قىلىش مەقسىتىدە قۇرۇلىدۇ. بۇ مودېلدا، خەۋەرنىڭ توغرىلىقى ئەمەس، بەلكى قانچىلىك كۆپ چېكىلگەنلىكى مۇھىم. ئالاھىدە، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ۋە ھېسسىياتلىق ماۋزۇلار، ئىنسانلارنىڭ قىزىقىشىنى ياكى غەزىپىنى قوزغىغانلىقى ئۈچۈن ئەڭ كۆپ چېكىلىدۇ، بۇمۇ ساختا خەۋەر ئىشلەپچىقارغۇچىلار ئۈچۈن پايدىلىق بىر سودا مودېلىنى شەكىللەندۈرىدۇ.
پسىخولوگىيەلىك جەھەتتىن، ساختا خەۋەرلەرنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى ئىنسان مېڭىسىنىڭ بىلىش جەھەتتىكى قىسقا يوللار ۋە بىر تەرەپلىمىلىككە مايىللىقىدىن كېلىپ چىقىدۇ:
- دەلىللەش بىر تەرەپلىمىلىكى(Confirmation Bias): ئىنسانلار، ئادەتتە ئېتىقادى، قىممەت قارىشى ۋە دۇنيا قارىشىنى دەلىللەيدىغان ئۇچۇرلارنى ئىزدەش، شەرھلەش ۋە قوبۇل قىلىشقا مايىل بولىدۇ. ئۆزلىرىنىڭ سىياسىي قاراشلىرىنى قوللايدىغان بىر ساختا خەۋەرگە يولۇققان بىر كىشى، بۇ خەۋەرنى تەنقىدىي بىر سۈزگۈچتىن ئۆتكۈزمەيلا توغرا دەپ قوبۇل قىلىش ئېھتىماللىقى تېخىمۇ يۇقىرى بولىدۇ.
- خىيالىي چىنلىق ئەتكىسى(Illusory Truth Effect): بىر يالغان، يېتەرلىك دەرىجىدە كۆپ قېتىم تەكرارلانغاندا، كىشىلەر ئۇنى توغرا دەپ قوبۇل قىلىشقا باشلايدۇ. ئىجتىمائىي تاراتقۇ لېنتىسىدا ئۈزلۈكسىز ئوخشاش بىر ساختا خەۋەرگە يولۇقۇش، مېڭىدە بىر تونۇشلۇق تۇيغۇسى يارىتىدۇ ۋە بۇ تونۇشلۇق، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ توغرىلىق دەپ شەرھلىنىدۇ.
- ھېسسىياتچان مۇلاھىزىلەر: بولۇپمۇ غەزەپ، قورقۇنچ ۋە ئەندىشە قاتارلىق كۈچلۈك ھېسسىياتلار، تەنقىدىي تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارىنى كۆمۈۋالىدۇ. ساختا خەۋەرلەر قەستەن بۇ ھېسسىياتلارنى قوزغاش ئۈچۈن لايىھىلەنگەنلىكى ئۈچۈن، كىشىلەرنىڭ لوگىكىلىق ئانالىز قىلىشىغا توسقۇنلۇق قىلىپ، تېزلىكتە قوبۇل قىلىنىشىنى ئاسانلاشتۇرىدۇ.
3.2. تارقىلىش مېخانىزملىرى: ياڭراتقۇ (ئەكس-سەدا) ئۆيلىرى ۋە سۈزگۈچ كۆپۈكچىلىرى
ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرىنىڭ ئالگورىزملىرى، بۇ پسىخولوگىيەلىك ئاجىزلىقلارنى بىلمەستىن كۈچەيتىدۇ. ئالگورىزملار، ئىشلەتكۈچىلەرگە ئەڭ كۆپ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسەتكەن (ياقتۇرغان، ھەمبەھىرلىگەن، ئىنكاس يازغان) تۈردىكى مەزمۇنلارنى كۆرسىتىشكە پروگراممىلانغان. بۇ ئەھۋال، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ پەقەت ئۆز قاراشلىرىغا ئوخشايدىغان قاراشلار بىلەن ئۇچرىشىدىغان «ياڭراتقۇ (ئەكس-سەدا) ئۆيلىرى» (echo chambers) ۋە «سۈزگۈچ كۆپۈكچىلىرى» (filter bubbles) نى يارىتىدۇ. بۇ يېپىق دائىرىلىك ئۇچۇر مۇھىتىدا، قارشى قاراشلارغا ئورۇن بېرىلمەيدۇ ۋە ساختا خەۋەرلەر، جامائەت ئەزالىرى تەرىپىدىن سوراققا تۇتۇلمايلا ھەمبەھىرلىنىدۇ، شۇنداق قىلىپ ئۆز-ئۆزىنى دەلىللەيدىغان بىر ئايلانما شەكىللىنىدۇ. بىر ساختا خەۋەر، بۇ تۈردىكى بىر ياڭراتقۇ ئۆيىگە كىرگەندە، بىر ئورمان ئوت ئاپىتىدەك تېزلىكتە تارقىلىش يوشۇرۇن كۈچىگە ئىگە بولىدۇ.
- 4. خۇلاسە: بىر پۈتۈن ۋە كۆپ قاتلاملىق مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىگە قاراپ
ئانالىز قىلىنغان بۇ تەھدىتلەر، رەقەملىك ئۇچۇر مۇھىتىنىڭ نەقەدەر ئاجىز ئىكەنلىكىنى ۋە بۇ مۇھىتنى قوغداشنىڭ دېموكراتىك جەمئىيەتلەرنىڭ مەۋجۇتلۇقى ئۈچۈن نەقەدەر ھالقىلىق ئىكەنلىكىنى ئوچۇق-ئاشكارا كۆرسىتىپ بېرىدۇ. دىزىنفورماتسىيە بىلەن كۈرەش قىلىش، بىرلا ئورگان ياكى بىرلا چارە بىلەن ھۆددىسىدىن چىققىلى بولىدىغان مەسىلە ئەمەس. ئەكسىچە، جەمئىيەتنىڭ بارلىق قاتلاملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، ھەرىكەتچان، ماسلىشالايدىغان ۋە بىر پۈتۈن بىر مۇداپىئە ئىستراتېگىيەسىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ئىستراتېگىيە تۆۋەندىكى تۆت ئاساسلىق تۈۋرۈك ئۈستىگە قۇرۇلۇشى كېرەك:
- شەخسىي ۋە ئىجتىمائىي قارشىلىق كۈچى: رەقەملىك پۇقرالىقنى بەرپا قىلىش
بىرىنچى ۋە ئەڭ مۇھىم مۇداپىئە لىنىيەسى، ئۇچۇرنى تەنقىدىي كۆز بىلەن ئىستېمال قىلالايدىغان، ئاڭلىق پۇقرالاردۇر. بۇ، ئەنئەنىۋى مېدىيا ساۋاتلىقلىقىدىن ھالقىپ كەتكەن «رەقەملىك پۇقرالىق» ئۇقۇمىنى تەلەپ قىلىدۇ. مائارىپ سىستېمىلىرى، يەسلىدىن ئۇنىۋېرسىتېتقىچە ھەر دەرىجىدە، رەقەملىك دەلىللەش تېخنىكىلىرىنى (تەتۈر كۆرۈنۈش ئىزدەش، مەنبەنى سۈرۈشتۈرۈش)، ئالگورىزملارنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى، بىلىش جەھەتتىكى بىر تەرەپلىمە قاراشلارنىڭ پەرقلىرىنى ۋە تور مۇنازىرىلىرىدە ئەدەبلىك بولۇشنى ئۆگىتىشى كېرەك. شۇنداقلا، «ئالدىن رەت قىلىش» (pre-bunking) ياكى «ۋاكسىنا ئەملەش نەزەرىيەسى» (inoculation theory) غا ئوخشاش تەشەببۇسكار ئۇسۇللار، كىشىلەرنى مەلۇم دىزىنفورماتسىيە تاكتىكىلىرىغا قارشى ئالدىنئالا ئاگاھلاندۇرۇش ئارقىلىق، بۇ تاكتىكىلار بىلەن ئۇچراشقاندا تېخىمۇ چىداملىق بولۇشىنى كاپالەتلەندۈرەلەيدۇ.
- سۇپا مەسئۇلىيىتى: ئالگورىزملىق ئاشكارىلىق ۋە ئەخلاقلىق لايىھە
ئىجتىمائىي تاراتقۇ سۇپىلىرى، دىزىنفورماتسىيەنىڭ تارقىلىشىدىكى ئاساسلىق تومۇرلاردۇر ۋە بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىشتا مەركىزىي رول ئويناشقا مەجبۇر. پەقەت زىيانلىق مەزمۇننى ئۆچۈرۈشكە مەركەزلىشىدىغان رېئاكتىپ ئالگورىزم يېتەرلىك ئەمەس. ئەسلى مەسىلە، سۇپىلارنىڭ «ئۆزئارا تەسىر»نى ئەلالاشتۇرۇشقا تايىنىدىغان سودا مودېلىدۇر. بۇ مودېل، تەبىئىي ھالدا پەۋقۇلاددە ۋە قۇتۇپلاشتۇرغۇچى مەزمۇنلارنى مۇكاپاتلايدۇ. سۇپىلارنىڭ ئالگورىزملىرىنى تېخىمۇ ئاشكارا قىلىشى، مۇستەقىل تەتقىقاتچىلارنىڭ سانلىق مەلۇماتقا ئېرىشىشىگە رۇخسەت قىلىشى ۋە لايىھە تاللاشلىرىنى ئىجتىمائىي مەنپەئەتنى كۆزلەيدىغان شەكىلدە (مەسىلەن، توغرىلىق ۋە ئىشەنچلىكلىكنى مۇكاپاتلاش ئارقىلىق) قايتىدىن كۆزدىن كەچۈرۈشى كېرەك. دۆلەت كونتروللۇقىدىكى مېدىيا ۋە كونترول قىلىنغان سىنتېز مېدىيا ئۈچۈن مەجبۇرىي ۋە ئېنىق بەلگە قويۇش ئۆلچىمى بېكىتىلىشى كېرەك.
- ئاممىۋى ۋە قانۇنىي رامكا: نازارەت قىلغۇچىنىڭ ئىككىلىنىشى ۋە قوللايدىغان سىياسەتلەر
ھۆكۈمەتلەر، پىكىر ئەركىنلىكىنى باستۇرماستىن دىزىنفورماتسىيە بىلەن كۈرەش قىلىشتەك نازۇك بىر تەڭپۇڭلۇقنى تېپىشى كېرەك. بۇ، ئېغىر تەكشۈرۈش قانۇنلىرى ئورنىغا، ئاشكارىلىق ۋە جاۋابكارلىقنى ئاشۇرىدىغان نىزامنامىلەرگە مەركەزلىشىشنى تەلەپ قىلىدۇ. مەسىلەن، سىياسىي ئېلانلار ۋە تەسىر كۆرسىتىش ھەرىكەتلىرىدە كىمنىڭ پۇل تۆلىگەنلىكىگە دائىر ئېنىقلىق تەلەپ قىلىدىغان قانۇنلارنى چىقىرىش مۇمكىن. چەت ئەل دۆلەتلىرىنىڭ دۈشمەنلىك خاراكتېرلىك دىزىنفورماتسىيە سەپەرۋەرلىكلىرىگە قارشى خەلقئارالىق نورما ۋە كېلىشىملەر تۈزۈلۈشى كېرەك. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھۆكۈمەتلەر، دىزىنفورماتسىيەنىڭ ياراتقان بوشلۇقىنى تولدۇرىدىغان سۈپەتلىك، مۇستەقىل ۋە يەرلىك ئاخباراتچىلىق ۋە ئاممىۋى ئاڭلىتىشنى مالىيە جەھەتتىن قوللاش ئارقىلىق ئىشەنچلىك ئۇچۇر مەنبەلىرىنى كۈچەيتىشى كېرەك.
- تېخنولوگىيەلىك مۇداپىئە: ئېنىقلاش ۋە دەلىللەشنىڭ كەلگۈسى
دىزىنفورماتسىيە يايغۇچىلار سۈنئىي ئەقىل ئىشلەتكەندە، مۇداپىئەچىلەرمۇ ئوخشاش تېخنىكىنى ئىشلىتىشى كېرەك. «دىپفېيك» ۋە ئاۋاز كوپىيەلىرىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن تېخىمۇ ئىلغار سۈنئىي ئەقىل قوراللىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا يۈزلەنگەن تەتقىقاتلارغا مەبلەغ سېلىنىشى كېرەك. مېدىيانىڭ مەنبەسىنى ۋە ئۇنىڭغا كىرگۈزۈلگەن ئۆزگەرتىشلەرنى ئىز قوغلاشنى كاپالەتلەندۈرىدىغان رەقەملىك «سۇ بەلگىسى» (watermarking) ياكى بىلوكزەنجىر ئاساسىدىكى «مەزمۇن دەلىللەش» (content provenance) ئۆلچىمىگە ئوخشاش تېخنولوگىيەلىك چارىلەر، ئۇزۇن مۇددەتتە ئىشەنچلىك بىر ئۇچۇر ئېكولوگىيە سىستېمىسى بەرپا قىلىشقا ياردەمچى بولالايدۇ. بۇ قوراللارنىڭ پەقەت چوڭ شىركەتلەرنىڭلا ئەمەس، شۇنىڭ بىلەن بىرگە مۇخبىرلار، پۇقراۋى تەشكىلاتلار ۋە ئادەتتىكى پۇقرالارنىڭمۇ ئىشلىتىشىگە سۇنۇلۇشى ھالقىلىق ئەھمىيەتكە ئىگە.
خۇلاسىلىگەندە، دىزىنفورماتسىيە بىلەن كۈرەش قىلىش، ئۈزلۈكسىز ھوشيارلىق ۋە ماسلىشىشنى تەلەپ قىلىدىغان ئۇزۇن مۇساپىلىك بىر مارافوندۇر. تېخنولوگىيەلىك، پسىخولوگىيەلىك، ئىقتىسادىي ۋە گېئوپولىتىكىلىق ئۆلچەملىرى بولغان بۇ مۇرەككەپ مەسىلىگە بېرىلىدىغان جاۋابمۇ ئوخشاشلا كۆپ ئۆلچەملىك بولۇشى كېرەك. رېئاللىقنىڭ ئورتاق بىر زېمىن سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغان، دەلىل-ئىسپاتقا تايانغان مۇنازىرىلەرنى قىلغىلى بولىدىغان ۋە ئورگان، تەشكىلاتلارغا بولغان ئىشەنچ ئۈزۈلمەي داۋاملىشالايدىغان بىر جەمئىيەتنىڭ ئىشقا ئېشىش – ئاشماسلىقى، بۇ كۈرەشتە مۇۋەپپەقىيەتلىك بولۇشىمىزغا باغلىق.
پايدىلانمىلار
- Deutsche Welle (DW). (تارىخى يوق). DW事实核查:如何识破国家操纵的宣传伎俩 [DW ھەقىقەت تەكشۈرۈش: دۆلەت كونترول قىلغان تەشۋىقات ھىيلىلىرىنى قانداق پەرقلەندۈرۈش كېرەك]. DW.com. ئېلىنغان ئادرېسى:
https://www.dw.com/zh/dw%E4%BA%8B%E5%AE%9E%E6%A0%B8%E6%9F%A5%E5%A6%82%E4%BD%95%E8%AF%86%E7%A0%B4%E5%9B%BD%E5%AE%B6%E6%93%8D%E7%BA%B5%E7%9A%84%E5%AE%A3%E4%BC%A0%E4%BC%8E%E4%BF%A9/a-73925612 - Deutsche Welle (DW). (تارىخى يوق). DW事实核查:如何识破深度伪造视频 [DW ھەقىقەت تەكشۈرۈش: چوڭقۇر ساختا ۋىدېئولارنى قانداق پەرقلەندۈرۈش كېرەك]. DW.com. ئېلىنغان ئادرېسى:
https://www.dw.com/zh/dw%E4%BA%8B%E5%AE%9E%E6%A0%B8%E6%9F%A5%E5%A6%82%E4%BD%95%E8%AF%86%E7%A0%B4%E6%B7%B1%E5%BA%A6%E4%BC%AA%E9%80%A0%E8%A7%86%E9%A2%91/a-73982012 - Deutsche Welle (DW). (تارىخى يوق). DW事实核查:如何识别假新闻 [DW ھەقىقەت تەكشۈرۈش: ساختا خەۋەرلەرنى قانداق پەرقلەندۈرۈش كېرەك]. DW.com. ئېلىنغان ئادرېسى:
https://www.dw.com/zh/dw%E4%BA%8B%E5%AE%9E%E6%A0%B8%E6%9F%A5%E5%A6%82%E4%BD%95%E8%AF%86%E5%88%AB%E5%81%87%E6%96%B0%E9%97%BB/a-73962848 - Deutsche Welle (DW). (تارىخى يوق). DW事实核查:如何识破AI伪造语音 [DW ھەقىقەت تەكشۈرۈش: سۈنئىي ئەقىل بىلەن ياسالغان ساختا ئاۋازنى قانداق پەرقلەندۈرۈش كېرەك]. DW.com. ئېلىنغان ئادرېسى:
https://www.dw.com/zh/dw%E4%BA%8B%E5%AE%9E%E6%A0%B8%E6%9F%A5%E5%A6%82%E4%BD%95%E8%AF%86%E7%A0%B4ai%E4%BC%AA%E9%80%A0%E8%AF%AD%E9%9F%B3/a-73900848
[1] دىزىنفورماتسىيە – ئۇچۇر بۇلغىنىشى.
ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئىنستىتۇتى تور بېتىدىكى ماقالىلەرنى مەنبەسىنى ئەسكەرتمەستىن باشقا ھەرقانداق يەرگە كۆچۈرۈپ چاپلاشقا بولمايدۇ.
