«خىتاي تەۋرىگەندە» ناملىق كىتاب ئوتتۇرىغا قويغان مۇھىم سوئاللار
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
بىر دۆلەتنىڭ دۇنيا بازىرىغا قانچىلىك كۆپ مەھسۇلات سېتىشى، ئۇنىڭ دۇنيانى شۇنچىلىك دەرىجىدە يېتەكلىيەلەيدىغانلىقىغا ۋەكىللىك قىلالامدۇ؟ غايەت زور كۆلەملىك سانائەت ئىقتىدارى، تېز سۈرئەتلىك تېخنولوگىيەلىك ئىلگىرىلەش ۋە قاتتىق سىياسىي كونتروللۇق بىر يەرگە جەم بولغان تەقدىردىمۇ، بۇ كۈچلەر ئۆزلۈكىدىنلا خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئىشەنچىسىگە، مەدەنىيەت جەلپكارلىقىغا ۋە باشقىلار چىن كۆڭلىدىن قوبۇل قىلىدىغان بىر دۇنيا تەرتىپىگە ئايلىنالامدۇ؟ ژان-فىرانسۇئا كولوسىمونىڭ يېقىندا نەشر قىلىنغان «خىتاي تەۋرىگەندە» (Quand la Chine vacillera...) ناملىق كىتابىنى چۆرىدىگەن مۇھاكىمىلەرنىڭ ئەڭ قىممەتلىك ۋە مەركىزىي نۇقتىسى دەل مۇشۇ سوئاللاردا گەۋدىلىنىدۇ.
Albin Michel نەشرىياتى تەرىپىدىن 2026-يىلى 14-ئۆكتەبىردە نەشر قىلىنغان 352 بەتلىك بۇ ئەسەر، خەلقئارادا ئومۇملاشقان «خىتاينىڭ دۇنياۋى ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشى مۇقەررەر بىر نەتىجە» دېگەن كۆز قاراشقا ئاشكارا جەڭ ئېلان قىلىدۇ. نەشرىياتنىڭ كىتاب تونۇشتۇرۇشىدىلا ئەسەرنىڭ ئاساسىي ئىددىئاسى ئىنتايىن كەسكىن ئىپادىلەنگەن: خىتاي گەرچە نۆۋەتتىكى خەلقئارا تەرتىپنى قالايمىقانلاشتۇرۇشقا قادىر بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ دۇنياغا يېتەكچى ۋە ھۆكۈمران بولۇشىغا دەل ئۆزىنىڭ سىياسىي تۈزۈلمىسى بىلەن مەدەنىيەت قۇرۇلمىسى ئەڭ چوڭ توسالغۇ بولىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇ پەقەت تەھلىلنىڭ باشلىنىش نۇقتىسى بولۇپ، ئاللىقاچان ئىسپاتلىنىپ بولغان مۇتلەق ئاخىرقى ھۆكۈم ئەمەس [1].
بۇ نۇقتىدا شۇنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش زۆرۈركى، بۇ ماقالىدىكى مۇھاكىمىلەر كىتابنىڭ تولۇق تېكىستىنى بىۋاسىتە ئوقۇشقا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ رەسمىي تونۇشتۇرۇشى، «Livres Hebdo» ژۇرنىلىدىكى مەخسۇس ماقالە، ئاپتورنىڭ «Institut Richelieu» مەركىزىگە بەرگەن سۆھبىتى، «Le Figaro» گېزىتىدىن ئاشكارا ھەمبەھرىلەنگەن ئۈزۈندىلەر ۋە لېكسىيە بايانلىرىغا ئاساسلانغان. شۇڭلاشقا، بۇ يازمىنى كىتابتىكى بارلىق دەلىل-ئىسپاتلارغا بېرىلگەن ئاخىرقى خۇلاسە خاراكتېرلىك باھا دەپ ئەمەس، بەلكى ئاشكارا مەنبەلەردە ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئاساسىي قاراشلار توغرىسىدىكى بىر تەنقىدىي سۆھبەت دەپ چۈشىنىش مۇۋاپىقتۇر. بولۇپمۇ، نەشرىياتنىڭ بازار تەشۋىقاتى ۋە پائالىيەت تونۇشتۇرۇشلىرىنى پۈتۈنلەي مۇستەقىل ئىلمىي باھا دەپ قارىۋېلىشقا بولمايدۇ.
كولوسىمونىڭ مەسىلىگە كىرىشىش نۇقتىسى ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ كەسپىي ئارقا كۆرۈنۈشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. Laurent Lemire نىڭ «Livres Hebdo» ژۇرنىلىدىكى تونۇشتۇرۇشىدا، ئۇ بىر نەشرىياتچى ۋە ئىلاھىيەتشۇناس (تېئولوگ) سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ، يەنى بۇ نۇقتىئىينەزەردە، جەمئىيەتلەرنى ۋە كىشىلەرنى ئالغا سىلجىتىدىغان مەنىۋى ھەمدە تېگى-تەكتىدىكى ئاساسلار ئۇنىڭ تەپەككۇرىدا ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. ئۇنىڭ خىتاي ھەققىدىكى بۇ يېڭى كىتابىمۇ دەل مۇشۇ نۇقتىدىن يورۇتۇلغان: بىر دۆلەتنىڭ غايەت زور ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى بىلەن ئۇنىڭ پۈتكۈل ئىنسانلارغا ئورتاق مەنە ۋە پارلاق كەلگۈسى تەسەۋۋۇرى سۇنۇش ئىقتىدارى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت قانداق بولىدۇ؟ [2]
بۇ خىل قاراشنىڭ كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان بەلگىلىك تەرەپلىرى بار. ئەگەر بىر دۆلەتنىڭ كۈچ-قۇدرىتىنى پەقەت ئىقتىسادىي كۆرسەتكۈچلەر ۋە ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى بىلەنلا ئۆلچىسەك، كىشىلەرنىڭ نېمە ئۈچۈن مەلۇم بىر تۈزۈمگە چىن كۆڭلىدىن ئىشىنىدىغانلىقى، نېمە ئۈچۈن باشقا بىر دۆلەتكە ۋە جەمئىيەتكە كۆچۈپ بېرىشنى ئارزۇ قىلىدىغانلىقى ياكى بىر دۆلەتنىڭ يېتەكچىلىكىنى نېمە ئۈچۈن قوبۇل قىلىدىغانلىقى كۆزدىن ساقىت قىلىنىدۇ. تۇرمۇش سەۋىيەسىنىڭ يۇقىرى بولۇشى ۋە قورساقنىڭ توق بولۇشى، ئەلۋەتتە ئىنتايىن مۇھىم، لېكىن ئىنساننىڭ ئۆز ھاياتى ھەققىدە ئەركىن قارار چىقىرىش ھوقۇقىمۇ ئوخشاشلا مۇھىمدۇر. كىشىلەر ياخشى خىزمەت پۇرسىتىگە ئېرىشىش بىلەن بىرگە، يەنە ئۆز پىكرىنى قورقماي ئەركىن ئېيتىشقا، خاتا چىقىرىلغان قارارلار ئۈستىدىن شىكايەت قىلىشقا ۋە پەرزەنتلىرىنىڭ كەلگۈسىگە ئىشەنچ بىلەن قارىيالايدىغان بىر مۇھىتقا ئېھتىياجلىقتۇر.
شۇنداقتىمۇ، ماددىي كۈچ بىلەن مەنىۋى جەلپكارلىقنى بىر-بىرىدىن پۈتۈنلەي ئايرىۋېتىشمۇ توغرا بولمايدۇ. چۈنكى ئادىل قانۇن ۋە تۈزۈمگە بولغان ئىشەنچ مۇستەقىل ھەم ياخشى ئىشلەيدىغان ئورگانلار ئارقىلىق، ئىجتىمائىي كەلگۈسىگە بولغان ئۈمىد بولسا ساغلام مائارىپ، يېتەرلىك خىزمەت ۋە ياخشى تۇرمۇش پۇرسەتلىرى ئارقىلىق كۈچىيىدۇ. ئەكسىچە، گۈزەل ۋە جەلپكار شوئارلار بىلەن تولغان، ئەمما كىشىلەرگە ئەقەللىي بىخەتەر ۋە توق تۇرمۇش يارىتىپ بېرەلمەيدىغان تۈزۈمنىڭمۇ جەلپكارلىقى ئۇزاققا بارمايدۇ. شۇڭا، مۇھاكىمىنىڭ مەركىزىگە «ماددا بىلەن مەنىنىڭ قايسىسى ئۈستۈن؟» دېگەن سۈنئىي بىر سوئالنى قويۇشتىن كۆرە، «ئۇلار قانداق شارائىتلاردا بىر-بىرىنى تولۇقلايدۇ ۋە قوللايدۇ؟» دېگەن سوئالنى قويۇش تەھلىل ئۈچۈن تېخىمۇ پايدىلىقتۇر.
كولوسىمو ئوتتۇرىغا قويغان مەسىلىنى تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشىنىش ئۈچۈن، ئالدى بىلەن ئۇ تىلغا ئالغان «دۇنياۋى ئۈستۈنلۈك» دېگەن سۆزنىڭ مەنىسىنى ئايدىڭلاشتۇرۇۋېلىش كېرەك. بىر دۆلەتنىڭ باشقىلارغا ئىقتىسادىي تەسىر كۆرسىتىشى ۋە ئۆز رايونىدا كۈچ جەھەتتىن ئۈستۈنلۈككە ئېرىشىشى بىلەن، دۇنيا مىقياسىدا ئومۇمىي قائىدە بەلگىلەپ يېتەكچىلىك قىلىشى قەتئىي ئوخشاش ئىش ئەمەس. خۇددى شۇنىڭدەك، ياخشى بىر سودا شېرىكى بولۇش بىلەن سىياسىي جەھەتتە ئۈلگە بولۇشنىڭ ئارىسىدىمۇ ئاسمان-زېمىن پەرق بار. بىر ھۆكۈمەت كۈچلۈك ئىقتىسادىي ئېھتىياجى سەۋەبىدىن بېيجىڭ بىلەن يېقىندىن ھەمكارلىشىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ ھەمكارلىق ھەرگىزمۇ ئۇنىڭ خىتاينىڭ سىياسىي تۈزۈمىنى ياكى مەدەنىيەت قارىشىنى قوبۇل قىلغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.
بۇ پەرقنى يەنە بىر قەدەم ئىلگىرىلەپ مۇنداق چوڭقۇرلاشتۇرغىلى بولىدۇ: كۈچ مەلۇم بىر قارارنى باشقىلارغا مەجبۇرىي قوبۇل قىلدۇرۇش ئىقتىدارىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يېتەكچىلىك بولسا بۇ قارارنىڭ نېمە ئۈچۈن كۆپچىلىكنىڭ ئورتاق مەنپەئەتىگە ئۇيغۇن ئىكەنلىكىگە باشقىلارنى چىن كۆڭلىدىن ئىشەندۈرۈشنىمۇ تەلەپ قىلىدۇ. مەجبۇرلاش ۋە تەھدىت ئارقىلىق باشقىلارنى ئۆزىگە ئەگەشتۈرۈشنى مەلۇم دەرىجىدە قولغا كەلتۈرگىلى بولىدۇ، ئەمما ئۇنىڭ بەدىلى ۋە چىقىمى ئىنتايىن يۇقىرى بولىدۇ. ھالبۇكى، ئىشەنچ بولغاندا، ھەر بىر تالاش-تارتىش ۋە ئىختىلاپتا قايتىدىن بېسىم ئىشلىتىش ھەمدە كۈچ كۆرسىتىشنىڭ ھاجىتى ئازىيىدۇ. شۇڭا خەلقئارا ئىشەنچ دېگەن بۇ ئۇقۇم، ئاددىي بىر ئەخلاقىي سۈپەت بولۇپلا قالماي، بەلكى كۈچنى ئۇزاق مۇددەت ۋە مۇقىم ساقلاپ قېلىشقا ياردەم بېرىدىغان ئەڭ مۇھىم سىياسىي بايلىقتۇر.
مۇشۇ نۇقتىدىن قارىغاندا، «خىتاي دۇنياغا ھۆكۈمران بولالامدۇ؟» دېگەن سوئالنىڭ ئۆزى يېتەرلىك دەرىجىدە ئېنىق ئەمەس. بىز سورىشىمىز كېرەككى، خىتاي زادى قايسى ساھەدە، قايسى رايوندا ۋە قانچىلىك ۋاقىت ئىچىدە ھۆكۈمران بولالايدىكەن؟ چۈنكى 5G تېخنولوگىيە ئۆلچىمىنى بەلگىلەش بىلەن خەلقئارا بىخەتەرلىك كاپالىتى بىلەن تەمىنلەشنىڭ شەرتلىرى بىر-بىرىدىن پەرقلىنىدۇ. بىر دۆلەتنىڭ مەھسۇلاتىغا تايىنىش بىلەن ئۇنىڭ سوت ۋە ئادالەت سىستېمىسىغا ئىشىنىش ئوتتۇرىسىدا ئىنتايىن ئۇزۇن ۋە تۇتاشمايدىغان بىر يول بار. شۇڭا خىتاينىڭ كەلگۈسىنى ئەستايىدىل ۋە ئىلمىي مۇھاكىمە قىلىش، ئالدى بىلەن دەل مۇشۇ پەرقلەرنى ئېنىق ئايرىشتىن باشلىنىدۇ.
«Le Figaro» گېزىتىدىن ئاشكارا ھەمبەھرىلەنگەن ئۈزۈندىدە، دەل مۇشۇ يەردە مەخسۇس ھالدا «يۇمشاق كۈچ» «soft power» مەسىلىسى ئالدىنقى ئورۇنغا چىقىرىلىدۇ. كولوسىمو ئامېرىكا مەدەنىيىتىنىڭ خەلقئارادىكى جەلپكارلىقىنى ۋە ياپونىيەنىڭ سۇشى، مانگا قاتارلىق مەدەنىيەت ھادىسىلىرىنىڭ دۇنياغا كەڭ تارقىلىشىنى بۇنىڭغا مىسال قىلىپ كۆرسىتىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بېيجىڭنىڭ مىلياردلاپ مەبلەغ سېلىپ، ئۆز تەسىرىنى تىكلەشكە سەرپ قىلغان سۈنئىي تىرىشچانلىقى بىلەن باشقىلاردا ئۆزلۈكىدىن پەيدا بولىدىغان ھەقىقىي مەدەنىيەت قىزىقىشى ئوتتۇرىسىدا كۆرۈنەرلىك بىر پەرق بار [3].
ئۇنىڭ بۇ پىكرىنى «دۆلەتنىڭ رەسمىي تەشۋىقاتى نېمە ئۈچۈن ھەمىشە كۈتۈلگەن نەتىجىنى بەرمەيدۇ؟» دېگەن سوئال ئارقىلىق تېخىمۇ چوڭقۇرلاشتۇرۇشقا بولىدۇ. قاچانكى بىر مەدەنىيەت مەھسۇلاتى تاماشىبىنغا ئالدى بىلەن رەسمىي ۋە سىياسىي ئۇچۇر يەتكۈزۈش ۋەزىپىسىنى ئۆز ئۈستىگە ئالسا، ئۇنىڭ ئىنسانىي تەجرىبىنى ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشنى ئەركىن ئىپادىلەش بوشلۇقى شەك-شۈبھىسىزكى تارىيىپ كېتىدۇ. كىشىلەر ھەر ۋاقىت پەقەتلا ھۆكۈمەت ياساپ چىققان مۇكەممەل دۆلەت ئوبرازىنى ۋە ساختىلىقنى كۆرۈشنى خالىمايدۇ. ئۇلار جەمئىيەتتىكى زىددىيەت، قىلىنغان خاتالىق، يۇمۇر، مۇھەببەت ۋە قارشىلىقنىمۇ ئوخشاشلا كۆرۈشنى خالايدۇ. مەدەنىيەتنىڭ قايىل قىلىش ۋە ئىشەندۈرۈش كۈچى، بەزىدە دەل ئۆز جەمئىيىتىنىڭ نۇقسانلىرىنى ۋە كەمچىلىكلىرىنى ئوچۇق كۆرسىتىشكە جۈرئەت قىلالىشىدىن كېلىدۇ.
لېكىن، بۇ يەردىن بىۋاسىتە «خىتاي مەدەنىيىتىنىڭ ھېچقانداق جەلپكارلىقى يوق» دېگەن ئومۇمىي ھۆكۈمگە سەكرەپ ئۆتۈشمۇ توغرا بولمايدۇ. دۆلەتنىڭ رەسمىي تەشۋىقاتى، ھاكىمىيەتنىڭ يېتەكچى ئىدىيەسى، مۇستەقىل سەنئەتكارلارنىڭ ئىجادىيىتى ۋە خەلقنىڭ كۈندىلىك مەدەنىيىتى ئايرىم-ئايرىم تەھلىل قىلىنىشى كېرەك. بىر ئادەم خىتاي ئەدەبىياتىنى قىزىقىپ ۋە سۆيۈپ ئوقۇش بىلەن بىرگە، بېيجىڭنىڭ سىياسىتىنى كۈچلۈك رەت قىلالايدۇ. يەنە بىر ئادەم خىتاي تېخنولوگىيەسىنى (مەسىلەن، ئەقلىي ئىقتىدارلىق تېلېفون ياكى ئەپ دېتاللىرىنى) كۈندە ئىشلىتىپ تۇرۇپمۇ، ئۇنىڭ سىياسىي تۈزۈمىگە قىلچە قىزىقماسلىقى، ھەتتا ئۆچ كۆرۈشى مۇمكىن. مەدەنىيەتنى دۆلەتنىڭ سىياسىي باياناتىغا ۋە شوئارلىرىغا قىسقارتىپ قويۇش، دەل دۆلەتنىڭ ئۆزى ئارزۇ قىلىدىغان ۋە تەلەپ قىلىدىغان بىر خىل مەجبۇرىي بىرلەشتۈرۈشنى تەكرارلاش بولۇپ قالىدۇ.
شۇنىڭدەك، ئامېرىكا مەدەنىيىتىنىڭ دۇنياۋى جەلپكارلىقىنىمۇ پەقەتلا دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىك بىلەن چۈشەندۈرۈش يېتەرلىك ئەمەس. ئىلمىي جەھەتتىن بۇ مۇناسىۋەتنى يېشىش ئۈچۈن تىل ئەۋزەللىكى، بازار كۆلىمى، تارقىتىش تورىنىڭ كەڭلىكى، سەنئەت ئەركىنلىكى، مائارىپ سىستېمىسى ۋە تارىخىي تەسىر قاتارلىق نۇرغۇنلىغان ئامىللارغا ئايرىم-ئايرىم قاراشقا توغرا كېلىدۇ. بىر دۆلەتنىڭ كىنوسىنى ياخشى كۆرۈش ياكى كىيىم-كېچىكىنى كىيىش، ئۇنىڭ تاشقى سىياسىتىنى قوللاش دېگەنلىك ئەمەس. شۇڭا، مەدەنىيەتنىڭ خەلقئارادا ئالقىشقا ئېرىشىشى بىلەن ئۇنىڭ سىياسىي جەھەتتە قانۇنلۇق دەپ ئېتىراپ قىلىنىشى ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئالدىن پەرەز قىلىۋېلىشقا ۋە باغلاپ قويۇشقا بولمايدۇ.
كولوسىمونىڭ تەپەككۇرىدىكى تېخىمۇ كەسكىن ۋە سەزگۈر مەسىلە سىياسىي ھوقۇقنىڭ مۇقەددەسلەشتۈرۈلۈشى ۋە ئىلاھلاشتۇرۇلۇشىدۇر. ئۇ «Institut Richelieu» مەركىزىگە بەرگەن سۆھبىتىدە، بىر قىسىم مۇستەبىت دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ ئۆز ھاكىمىيىتىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن تارىخ ۋە دىنىي مىراسلارنى قانداق قىلىپ قايتا شەرھلەيدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مەسىلەن، شى جىنپىڭنىڭ ئۆز ھوقۇقىنى تىكلەش ئۈچۈن كۇڭزىغا ۋە ئەنئەنىۋى مەدەنىيەتكە مۇراجىئەت قىلىشىمۇ شۇ دائىرىدە تىلغا ئېلىنىدۇ. گەرچە بۇ سۆھبەت كىتابنىڭ بارلىق دەلىللىرىنى تەپسىلىي بەرمىسىمۇ، ئەمما ئاپتورنىڭ ھوقۇق، تارىخ ۋە ئېتىقاد ئوتتۇرىسىدىكى مۇرەككەپ باغلىنىشقا قانداق قارايدىغانلىقىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بېرىدۇ [4].
بۇ قاراشتىن كېلىپ چىقىدىغان ئەڭ مۇھىم تەھلىل خاراكتېرلىك سوئال شۇكى، بىر ھۆكۈمەت ئۆزىنى پەقەتلا خەلق بەرگەن ۋاقىتلىق ھوقۇقنىڭ ئىگىسى دەپ قارامدۇ ياكى پۈتكۈل بىر مىللەتنىڭ تارىخىي تەقدىرىنىڭ بىردىنبىر قۇتقۇزغۇچىسى ۋە ۋەكىلى دەپ قارامدۇ؟ بىرىنچى خىل چۈشەنچىدە، سىياسەتتە كۆرۈلگەن خاتالىق پەقەت شۇ نۆۋەتلىك ھۆكۈمەتنىڭ خاتالىقى بولالايدۇ ھەمدە ئۇنى تۈزىتىش پۇرسىتى بولىدۇ. لېكىن ئىككىنچى خىل چۈشەنچىدە بولسا، ھۆكۈمەت سىياسىتىنى تەنقىد قىلىش مىللەتكە، تارىخقا ياكى شۇ دۆلەتنىڭ مەۋجۇتلۇقىغا قارشى تۇرۇش، ھەتتا «ساتقىنلىق» دەپ كۆرسىتىلىشى مۇمكىن. بۇنداق بولغاندا، ھاكىمىيەت ئۆزىنىڭ خاتالىقىنى تۈزىتىش پۇرسىتىنىمۇ تارايتىۋېتىدۇ، ھەتتا يوق قىلىدۇ.
بۇ مەسىلىنىڭ دۆلەتنىڭ كۈندىلىك باشقۇرۇش سىستېمىسىغا بىۋاسىتە ۋە ئېغىر تەسىرى بار. ئەگەر بىر ئورگاندا قىيىنچىلىقلارنى ياكى ناچار خەۋەرنى يۇقىرىغا يەتكۈزگەن كىشى جازالىنىشتىن ياكى خىزمىتىدىن قوغلىنىشتىن قورقسا، رەھبەرلىككە يېتىپ بارىدىغان ئۇچۇرلارنىڭ سۈپىتى ۋە ئىشەنچلىكلىكى تۆۋەنلەپ، ھەممە ئادەم يالغان سۆزلەشكە مەجبۇر بولىدۇ. بۇنىڭ بىلەن مەسىلىلەر ۋاقىتلىق يوشۇرۇلۇشى مۇمكىن، ئەمما ئۇلارنى يوشۇرۇش ھەرگىزمۇ ئۇلارنى ھەل قىلغانلىق ئەمەس. شۇڭا، بىر تۈزۈمنىڭ كۈچىنى پەقەتلا ئۇنىڭ قانچىلىك تېز بۇيرۇق بېرەلەيدىغانلىقى ياكى بىر ئىشنى قانچىلىك تېز قىلالايدىغانلىقى بىلەنلا ئۆلچەش يېتەرلىك ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئۆز خاتالىقىنى قانچىلىك بالدۇر بايقىيالايدىغانلىقى ۋە قانچىلىك ئاز چىقىم بىلەن تېز تۈزىتەلەيدىغانلىقىمۇ ئوخشاشلا، بەلكى تېخىمۇ مۇھىمدۇر.
بۇنىڭ بىلەن بىللە، «مەركەزلەشكەن ھەر قانداق بىر تۈزۈم ئۆزىنى تەڭشەش ۋە ئۆگىنىش ئىقتىدارىدىن پۈتۈنلەي مەھرۇم» دېگەن مۇتلەق يەكۈنگىمۇ ئالدىراپ بېرىپ قالماسلىق كېرەك. بىر تۈزۈمنىڭ ئۆگىنىش ۋە ماسلىشىش دائىرىسى، ئۇچۇر يوللىرىنىڭ ئوچۇقلۇقى، ئىچكى مۇنازىرىنىڭ ھەمدە تەنقىدنىڭ چېكى ۋە رەھبەرلىكنىڭ جاۋابكارلىقى ئەمەلىي ئەھۋالغا ئاساسەن تەكشۈرۈلۈشى لازىم. سىياسىي يېپىقلىقنىڭ خەۋپ-خەتىرىنى كۆرسىتىش بىلەن مەلۇم بىر تۈزۈمنىڭ پات يېقىندا مۇقەررەر يىمىرىلىدىغانلىقىنى پەرەز قىلىش ئوخشىمىغان دەرىجىدىكى ئىككى خىل دەۋادۇر. بىرىنچىسىگە قايىل قىلارلىق سەۋەب ۋە دەلىل كۆرسىتىش، ئىككىنچىسىنى ئاپتوماتىك ھالدا ئىسپاتلاپ بەرمەيدۇ.
كولوسىمونىڭ كۆز قاراشلىرىغا قارىتىلىدىغان ئەڭ مۇھىم تەنقىدمۇ دەل مۇشۇ يەردىن باشلىنىدۇ. ئۇ نىس (Nice) شەھىرىدىكى لېكسىيە تونۇشتۇرۇشىدا خىتاينىڭ بارلىق مەسىلىلىرىنى كۇڭزىچىلىققا، بىيۇروكراتىك ماددىيەتچىلىككە ۋە باشقا مەدەنىيەتلەرگە يېپىق بولۇش خاراكتېرىگە باغلايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا بۇددا دىنى، خىرىستىيان دىنى ۋە ئىسلام دىنىغا مۇناسىۋەتلىك ئىنتايىن كەڭ دائىرىلىك ھۆكۈملەرمۇ بار. بۇ ئىبارىلەر ۋە كۆز قاراشلار مىڭلىغان يىللىق ئۇزۇن تارىخنى پەقەتلا بىر خىل ئۆزگەرمەس مەدەنىيەت لوگىكىسى ئارقىلىق چۈشەندۈرۈشكە بەكرەك مايىلدۇر [5].
گەرچە بۇنداق چوڭ تەسۋىر ۋە ماكرو تەھلىل ئوقۇرمەننى ئويلاندۇرسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ ئىلمىي كەمتۈكلۈكى ۋە بەدىلىمۇ بار. نەچچە ئەسىرلەرگە سوزۇلغان مۇرەككەپ تارىخنى پەقەتلا بىر خىل ئۆزگەرمەس روھىي قۇرۇلمىغا باغلاپ قويغاندا، ئوخشىمىغان دەۋرلەر، ئورگانلار، پىكىر ئېقىملىرى ۋە ئىجتىمائىي گۇرۇپپىلارنىڭ رولى ھەمدە پەرقى يوقىلىپ كېتىشى مۇمكىن. مەدەنىيەت ئەلۋەتتە ئىنسانلارنىڭ تاللىشىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ، ئەمما ئۇ كىشىلەرنىڭ تاللىشىنى پۈتۈنلەي بەلگىلەپ قويىدىغان ئۆزگەرمەس تەقدىر ئەمەس. ھازىرقى ھاكىمىيەتنىڭ سىياسىي قىلمىشلىرىنى ۋە قارارلىرىنى پۈتكۈل بىر مەدەنىيەتنىڭ مەڭگۈلۈك خۇسۇسىيىتى دەپ چۈشەندۈرۈش، ئەمەلىيەتتە كونكرېت رەھبەرلەرنىڭ ۋە ھۆكۈمەتنىڭ سىياسىي جاۋابكارلىقىنىمۇ خىرەلەشتۈرۈپ قويىدۇ.
بۇ يەردە مۇھىم بىر ئۆلچەم بار: ھوقۇقنى ۋە مۇستەبىتلىكنى چەكلەيدىغان ئەخلاقىي ئاساسنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى پەقەت مەلۇم بىر غەربلىك ياكى باشقا خىل دىنىي ۋە پەلسەپىۋى ئەنئەنىگىلا خاس قىلىۋېتىشكە بولامدۇ؟ ئەگەر بىر جەمئىيەتتە ئىنساننىڭ ئىززەت-ھۆرمىتى، ئادالەت تۇيغۇسى ۋە ھوقۇقنى چەكلەش ھەققىدە پۈتۈنلەي باشقىچە ئۇقۇملار ۋە تەلىماتلار بولسا، ئۇلارنىمۇ تەھلىل ۋە چۈشەنچىگە كىرگۈزۈش كېرەك. ئەكسىچە بولغاندا، مۇھاكىمە خىتاي سىياسىي تۈزۈمىنىڭ ھەقىقىي چەكلىمىلىرىنى تەكشۈرۈشتىن يىراقلىشىپ، مەدەنىيەتلەرنى يۇقىرى-تۆۋەن ۋە ئىلغار-قالاق دەپ دەرىجىگە ئايرىشقا ئايلىنىپ قېلىش خەۋپى بار.
شۇڭا، كولوسىمونىڭ پىكىرلىرىنى تېخىمۇ ئىلمىي ۋە ئەڭ كۈچلۈك شەكىلدە قايتا قۇرۇش ئۈچۈن، «خىتاي مەدەنىيىتى دۇنياغا يېتەكچىلىك قىلالمايدۇ» دېگەن كەڭ ۋە مۇتلەق ھۆكۈمنىڭ ئورنىغا، «ئۆزىنى تەنقىد قىلىش ۋە باشقىلارنىڭ مۇستەقىللىقىنى قوبۇل قىلىش بوشلۇقى ئىنتايىن چەكلىك بولغان بىر سىياسىي تۈزۈم، دۇنياۋى ئىشەنچنى قانداق قىلىپ قۇرۇپ چىقالايدۇ؟» دېگەن سوئالنى قويۇش ئەڭ مۇۋاپىقتۇر. چۈنكى، كېيىنكى سوئالنى رېئاللىقتىكى ئەمەلىي ۋەقەلەر، ئورگانلارنىڭ ھەرىكىتى ۋە چىقىرىلغان قارارلار ئارقىلىق ئوبيېكتىپ تەكشۈرگىلى بولىدۇ. ئۇ يەنە مەسىلىنى مەلۇم بىر خەلقنىڭ ئۆزگەرمەس، تۇغما خاراكتېرىگە باغلاپ قويمايدۇ.
«Le Figaro» گېزىتىدىكى ماۋزۇدا كۆرسىتىلگەن «ھەر تۆت نەپەر دىپلوملۇق كىشىنىڭ بىرى دۆلەتتىن ئايرىلىشنى (چەت ئەلگە كۆچۈشنى) ئارزۇ قىلىدۇ» دېگەن ئىبارىمۇ دەل مۇشۇنداق ئىلمىي ئېھتىيات ۋە سەگەكلىكنى تەلەپ قىلىدۇ. ئاشكارا ھەمبەھرىلەنگەن ئۈزۈندىدە، بۇ سانلىق مەلۇماتنىڭ زادى قايسى تەكشۈرۈش ئورگىنىدىن ئېلىنغانلىقى، قايسى ۋاقىتتا ئېلىپ بېرىلغانلىقى ۋە قانداق ئەۋرىشكىلەرگە تايانغانلىقى ئېنىق كۆرۈنمەيدۇ. شۇڭا، ئۇنى بۇ يازمىدا ۋە مۇھاكىمىدە تولۇق مۇستەقىل دەلىللەنگەن، كەسكىن ئىستاتىستىكا سۈپىتىدە ئىشلىتىشكە بولمايدۇ [3].
ھەتتا بۇ سان توغرا ۋە ئىشەنچلىك بىر تەكشۈرۈشتىن ئېلىنغان تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ مەنىسىنى ئەستايىدىللىق بىلەن ئايرىش كېرەك. چەت ئەلگە چىقىشنى خىيال قىلىش، ئەمەلىي چىقىشقا تەييارلىق قىلىش ۋە راستتىنلا كۆچۈپ كېتىش پۈتۈنلەي باشقا-باشقا ھادىسىلەردۇر. شۇنداقلا، كىشىلەرنىڭ كۆچۈش نىيىتى سىياسىي نارازىلىقتىن سىرت، شەخسىي كەسپىي تەرەققىيات پۇرسىتى، ئائىلە ئېھتىياجى ياكى پەرزەنتلىرىنىڭ مائارىپ پۇرسىتى قاتارلىق ھەر خىل سەۋەبلەرگىمۇ باغلىق بولۇشى مۇمكىن. بىر سان بىزگە نۇرغۇن يېڭى سوئاللارنى ئاچالايدۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ ھەممىسىگە شۇ بىر سان ئۆزى يالغۇز تولۇق جاۋاب بېرەلمەيدۇ.
ئەمەلىيەتتە، بىر جەمئىيەتنىڭ قايىل قىلىش ۋە جەلپكارلىق كۈچىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، پەقەتلا قانچە كىشىنىڭ ئۇ يەردىن كېتىشنى خالايدىغانلىقىنى سوراش يېتەرلىك ئەمەس. كېتىپ قالغانلاردىن قايسىلىرىنىڭ يەنە قايتىپ كېلىشنى خالايدىغانلىقى، كىشىلەرنىڭ قانداق شارائىتلار ئاستىدا ئۆز كەلگۈسىنى شۇ يەردە كۆرەلەيدىغانلىقى ۋە ئۇلارنىڭ نۆۋەتتىكى تۈزۈمنى ئۆزگەرتەلەيدىغانلىقىغا ئىشەنچىسى بار-يوقلۇقىمۇ ئوخشاشلا مۇھىمدۇر. بۇ سوئاللار بىزنى كىشىلەرنى دۆلەتنىڭ كۈچىگە ۋە ئارزۇسىغا ئىشلىتىلىدىغان ئاددىي بايلىق ھەمدە قورال دەپلا قاراشتىن ساقلاپ، ئۇلارنىڭ ئۆز ھاياتىغا ئۆزى ئىگە مۇستەقىل شەخسلەر ئىكەنلىكىنى ئەسلىتىدۇ.
كىتابنىڭ نامىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان «تەۋرىنىش» (vacillera) ئۇقۇمىنىمۇ ئېنىقلاپ ئېلىش زۆرۈر. ئىقتىسادنىڭ ئاستىلىشى، خەلقنىڭ سىياسىي ئىشەنچىنىڭ ئاجىزلىشىشى، تاشقى تەسىرنىڭ ۋە يۈز-ئابرۇيىنىڭ چەكلىنىشى ھەمدە ھاكىمىيەتنىڭ پۈتۈنلەي يىمىرىلىشى ئەمەلىيەتتە ئايرىم-ئايرىم ھادىسىلەردۇر. گەرچە ئۇلار بىر-بىرىگە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن بولسىمۇ، ئەمما بىرى يۈز بەرسىلا، قالغانلىرىمۇ مۇقەررەر ھالدا يۈز بېرىدۇ دەپ كېسىپ ئېيتقىلى بولمايدۇ. بىر دۆلەت ئۇزاق ۋاقىت ئىقتىسادىي ياكى سىياسىي قىيىنچىلىق ئىچىدە تۇرۇپمۇ كۈچلۈك ساقلىنىپ قالالايدۇ. ئىچكى بېسىملار ۋە كىرىزىسلار تاشقى سىياسەتنى مۆتىدىللەشتۈرۈشىمۇ ياكى ئەكسىچە تېخىمۇ كەسكىنلەشتۈرۈپ، خەلقنىڭ دىققىتىنى بۇراش ئۈچۈن تاشقى توقۇنۇشلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشىمۇ مۇمكىن.
خىتاينىڭ دۇنياغا سىياسىي ۋە ئەخلاقىي جەھەتتىن يېتەكچىلىك قىلالماسلىقى، ھەرگىزمۇ ئۇنىڭ خەلقئارادىكى تەسىرىنىڭ ئاز ياكى يوق بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. ھازىرقى زاماندا ھېچقانداق دۆلەت پۈتۈن دۇنيادا تولۇق ئۈستۈنلۈككە ئېرىشەلمەيدىغان، ئەمما بىر نەچچە كۈچلۈك دۆلەت بىر-بىرىنىڭ ھەرىكىتىنى چەكلىيەلەيدىغان بىر كۆپ قۇتۇپلۇق دۇنيانى تەسەۋۋۇر قىلىشقا بولىدۇ. بۇنداق شارائىتتا، خىتاي دۇنياغا ئورتاق ۋە جەلپكار بىر سىياسىي ئۈلگە سۇنالمىسىمۇ، ئەمما ئۆزىنىڭ كۈچى بىلەن باشقىلارنىڭ قارارلىرىغا زور تەسىر كۆرسىتەلەيدۇ. شۇڭا، ئۇنىڭ جەلپكارلىقىنىڭ چېكىنى كۆرسىتىپ بېرىش بىلەن، ئۇنىڭ زىيانكەشلىك ياكى چەكلەش ئىقتىدارىنى تۆۋەن مۆلچەرلەش ئارىسىدىكى ئىلمىي پەرقنى ساقلاش ئىنتايىن زۆرۈردۇر.
جەنۋە ئوقۇش جەمئىيىتىنىڭ بۇ كىتاب ھەققىدىكى تونۇشتۇرۇشى، خىتايغا بولغان سىرتقى تەسەۋۋۇرلار ۋە باھالار بىلەن خىتايدىكى كىشىلەرنىڭ ئۆزلىرىنىڭ ھەقىقىي تەجرىبىسى ۋە ھاياتى ئارىسىدىكى پەرق ھەمدە زىددىيەتنى ئالدىنقى ئورۇنغا چىقىرىدۇ. شۇنداقلا، ئۇ ئامېرىكا، رۇسىيە، ھىندىستان، ياپونىيە ۋە ياۋروپانىڭ خىتايغا تۇتقان تۈرلۈك پوزىتسىيەلىرىنىمۇ كىتابنىڭ مۇھىم مۇھاكىمە دائىرىسى سۈپىتىدە كۆرسىتىدۇ. بۇ ئەھۋال، خىتاينىڭ كەلگۈسىنى پەقەت ۋە پەقەت ئۇنىڭ ئۆزىنىڭ ئىچكى خۇسۇسىيەتلىرى بىلەنلا چۈشەندۈرگىلى بولمايدىغانلىقىنى بىزگە يەنە بىر قېتىم ئەسكەرتىدۇ [6].
خەلقئارا تەرتىپ دېگەن ئۇقۇم ھەمىشە دۆلەتلەر ئارا مۇناسىۋەتلەر ئىچىدە شەكىللىنىدۇ ۋە ئۆزگىرىدۇ. بېيجىڭنىڭ نېمە قىلالايدىغانلىقى كۆپىنچە ھاللاردا باشقا دۆلەتلەرنىڭ نېمە قىلىدىغانلىقىغىمۇ ۋە قانداق ئىنكاس قايتۇرىدىغانلىقىغىمۇ باغلانغان بولىدۇ. ئەگەر باشقا دېموكراتىك ۋە غەرب دۆلەتلىرىنىڭ ئۆزئارا ئىشەنچىسى ۋە ھەمكارلىقى ئاجىزلىسا، خىتاينىڭ جەلپكارلىقى قىلچە ئۆزگەرمىگەن ۋە كۈچەيمىگەن تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ دۇنيادىكى ھەرىكەت بوشلۇقى كېڭىيىپ كېتىشى مۇمكىن. ئەكسىچە، ئۇلار ئۆزئارا ئىشەنچلىك ھەمكارلىق، ئادىل ھەم ئوچۇق سودا ۋە مۇقىم بىخەتەرلىك مۇناسىۋەتلىرىنى قۇرالىسا، بېيجىڭنىڭ تاللاشلىرى ۋە تەسىر كۆرسىتىش كۈچى چەكلىنىشى مۇمكىن. خۇلاسىلىگەندە، دۇنياۋى ئۈستۈنلۈككە ئىگە بولۇش بىر دۆلەتنىڭ ئىچكى خۇسۇسىيىتىدىنلا چىقىدىغان ئاپتوماتىك نەتىجە ئەمەس.
بۇ نۇقتا ئەلۋەتتە غەرب ھەققىدىكى تەنقىدىي مۇھاكىمىنىمۇ تەقەززا قىلىدۇ. كولوسىمو «Institut Richelieu» مەركىزىگە بەرگەن سۆھبىتىدە، ئامېرىكىنىمۇ تەنقىد دائىرىسىدىن سىرتتا قالدۇرمايدۇ. ئۇ ئامېرىكىنىڭ سىياسىي تەسەۋۋۇرىدىكى دىنىي ۋە ئىمپېرىيەچىلىككە خاس ئامىللارنىمۇ يوشۇرماي مۇھاكىمە قىلىدۇ. شۇڭا، ئۇنىڭ قاراشلىرىنى پەقەتلا خىتايغا قارشى غەربنى كۆككە كۆتۈرۈش ۋە مەدھىيەلەش سۈپىتىدە ئوقۇش ھەمدە چۈشىنىش تولۇق ۋە توغرا بولمايدۇ. شۇنداقتىمۇ، ئۇنىڭ ياۋروپا ۋە باشقا مەدەنىيەتلەر ھەققىدىكى كەڭ ۋە ئومۇمىي سېلىشتۇرما ھۆكۈملىرىمۇ ئوخشاشلا تەنقىدىي ۋە ئىلمىي ئۆلچەم بىلەن تەكشۈرۈلۈشى كېرەك [4].
ئەگەر بىر دۆلەت ئۆزىنى خەلقئارا قانۇن، ئەركىنلىك ۋە ئىنسان ئىززەت-ھۆرمىتىنىڭ ئاساسلىق ھىمايىچىسى دەپ كۆرسەتسە، ئۇ چاغدا بۇ دەۋانىڭ قىممىتى ئۇنىڭ پەقەت ئۆز رەقىبلىرىگە ۋە دۈشمەنلىرىگە قىلغان تەنقىدى بىلەنلا ئۆلچەنمەيدۇ. ئۇ دۆلەت ئۆز مەنپەئەتىگە زىت كېلىپ قالغان ۋاقىتتىمۇ شۇ بىرلىككە كەلگەن ئۆلچەمنى ساقلىيالامدۇ؟ ئۆز ھەمكارلاشقۇچىلىرى ۋە ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ خاتالىقى ۋە جىنايىتىنىمۇ ئوخشاش ئېنىقلىق ۋە قەتئىيلىك بىلەن تىلغا ئالالامدۇ؟ خىتاينىڭ غەربتىكى بۇ ئىككى خىل، قوش ئۆلچەمنى تەنقىد قىلىشى بېيجىڭنىڭ زۇلۇم سىياسىتىنى ئۆزلۈكىدىن توغرا ۋە ئادىل قىلىپ قويمايدۇ، ئەلۋەتتە. لېكىن باشقىلارنىڭ بۇ خىل زىددىيەتلىك ھەرىكەتلىرىمۇ ئۇلارنىڭ ئەخلاقىي ۋە ئىشەندۈرۈش كۈچىگە ئېغىر تەسىر كۆرسىتىدۇ.
بىز ئۇيغۇر ئوقۇرمەنلەر ئۈچۈن بۇ مۇھاكىمىنىڭ ئەڭ مۇھىم، ئەڭ يادرولۇق تەرىپى چوڭ دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى خەلقئارالىق رىقابەتنىڭ ئاددىي كىشىلەرنىڭ ھوقۇقى ۋە تەقدىرى بىلەن قانداق باغلىنىدىغانلىقىدۇر. خىتاينىڭ دۇنيادىكى كۈچىنى مۇھاكىمە قىلغاندا، ئۇيغۇرلارنى ۋە ئۇلار دۇچ كېلىۋاتقان ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى پەقەت بېيجىڭنىڭ خەلقئارا ئوبرازىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان بىر سىياسىي «مەسىلە» ياكى بىر قورال سۈپىتىدە تىلغا ئېلىشلا قەتئىي يېتەرلىك ئەمەس. ئۇيغۇرلارنىڭ تىل، مەدەنىيەت، ئېتىقاد، ئائىلە تۇرمۇشى ۋە ئۆز كەلگۈسى ھەققىدە ئەركىن سۆز قىلىش ھوقۇقى ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل بىر قىممەتكە ئىگە. ئۇلارنىڭ بۇ قىممىتى خىتاينى ئاجىزلىتىشقا ياكى دۈشمەنلىشىشكە قانچىلىك پايدىسى بارلىقى بىلەنلا ئۆلچەنمەسلىكى كېرەك.
بۇنىڭدىن يەنە بىر مۇھىم نەتىجە چىقىدۇ. خەلقئارادا ئۆزىنى كۆپ خىل تەرەققىيات يولىنى ۋە خەلقلەرنىڭ، مەدەنىيەتلەرنىڭ باراۋەرلىكىنى تەشەببۇس قىلىدۇ دەپ داۋا قىلىدىغان ھەرقانداق بىر ھاكىمىيەت، ئۆز ھوقۇقى ۋە زېمىنى ئاستىدىكى خەلقلەرنىڭ (مەسىلەن، ئۇيغۇرلارنىڭ) پەرقلىق كىملىكى ۋە ئىرادىسىگە قانداق مۇئامىلە قىلىدىغانلىقى توغرىسىدا كەسكىن سوئالغا دۇچ كېلىدۇ. بۇ يەردە ئۇلارنىڭ سىرتقى باياناتلىرى بىلەن ئىچكى ئەمەلىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى ماسلىق مۇھىمدۇر. ئەگەر بىر دۆلەتتە كۆپ خىللىق پەقەت دۆلەتلەر ئارىسىدىلا ئېتىراپ قىلىنىپ، دۆلەت ئىچىدە قوبۇل قىلىنمىسا، ئۇنىڭ ئومۇمىي پىرىنسىپ سۈپىتىدىكى قىممىتى ۋە سەمىمىيىتى چوقۇم گۇمان ئاستىدا قالىدۇ.
كولوسىمو سۆھبىتىنىڭ ئاخىرىدا ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتىنى ئۇكرائىنالىقلار، كۇردلار ۋە ھىندىستاندىكى دالىتلار (تۆۋەن قاتلامدىكىلەر) بىلەن بىللە، كۈچلۈكلەرنىڭ زۇلۇمى ئالدىدا قارشىلىق كۆرسىتىش ۋە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش مەسىلىسى دائىرىسىدە تىلغا ئالىدۇ. بۇ خىل ئىشارەت، ئاددىي كىشىلەرنى دۇنيادىكى چوڭ كۈچلەرنىڭ ۋە ئويۇنلارنىڭ پەقەتلا پاسسىپ ئوبيېكتى ھەمدە قۇربانى دەپلا كۆرمەسلىككە، بەلكى ئۇلارنىڭ مۇستەقىل ئىرادىسىنى كۆرۈشكە يول ئاچىدۇ. لېكىن پەقەت مۇشۇ سۆزگىلا تايىنىپ، ئۇنى كىتابتا ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئىنتايىن ئەتراپلىق تەھلىل قىلىنغانلىقىغا ۋە يورۇتۇلغانلىقىغا دەلىل دەپ كۆرسىتىشكە بولمايدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن كىتابنىڭ دەل مۇشۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك بۆلەكلىرىنى بىۋاسىتە ۋە تەپسىلىي ئوقۇپ چىقىش زۆرۈر [4].
بىز ئۇيغۇرلارغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، خىتاينىڭ كەلگۈسى توغرىسىدىكى ھەر بىر كۆز قاراشنى ۋە ھەر بىر پەرەزنى ئۆزىمىز ئۈچۈن قۇرۇق بىر سىياسىي تەسەللىگە ھەمدە خام خىيالغا ئايلاندۇرۇۋېتىشتىنمۇ قاتتىق ساقلىنىشىمىز كېرەك. «خىتاي قانداقلا بولمىسۇن بىر كۈنى ئاخىرى تەۋرىنىدۇ، گۇمران بولىدۇ» دېگەن قۇرۇق ئۈمىدنىڭ ئۆزىلا بىزنىڭ تىلىمىزنى ساقلاپ قالمايدۇ، مىڭ يىللىق مەدەنىيەت مىراسىمىزنى قوغدىيالمايدۇ ياكى بىزنىڭ ھوقۇق تەلەپلىرىمىزنى خەلقئارا قارارغا ئايلاندۇرۇپ بەرمەيدۇ. بېيجىڭنىڭ كەلگۈسىدە قانداق ئۆزگىرىشىدىن ۋە نېمە بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بىزنىڭ ئۆزىمىزنىڭ بىلىم ئىشلەپچىقىرىشىمىز، زۇلۇم ۋە باستۇرۇشلارغا ئائىت ئىشەنچلىك ھۆججەت توپلىشىمىز، توختاۋسىز مۇجادىلىمىز، مىللىي مائارىپنى كۈچەيتىشىمىز ۋە ئۆزىمىزگە خاس مۇستەقىل تەپەككۇرنى داۋاملاشتۇرۇشىمىزنىڭ سېلىشتۇرغۇسىز ھەم ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل قىممىتى بار. بىر دۈشمەن چوڭ دۆلەتنىڭ ئاجىزلىقىغا ۋە پارچىلىنىشىغا باغلانغان ئۈمىد بىلەن، مىللەتنىڭ ئۆز ئىقتىدارىغا ۋە تىرىشچانلىقىغا تايانغان ئەمەلىي پائالىيەت ھەرگىزمۇ ئوخشاش نەرسە ئەمەس.
كولوسىمونىڭ دەۋاسىنى ئىلمىي ۋە تەھلىلىي جەھەتتىن سىناش ئۈچۈن، بىز ئۇنى كۆزەتكىلى ۋە ئۆلچىگىلى بولىدىغان ئەمەلىي سوئاللارغا ئايلاندۇرۇشىمىز كېرەك: خىتاي بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە سودا ھەمكارلىقى كۈچەيگەندە، ئۇنىڭ بىلەن ھەمكارلاشقان دۆلەتلەردە ئۇنىڭغا بولغان سىياسىي ۋە خەلقئارالىق ئىشەنچمۇ تەڭ ئاشامدۇ؟ دۆلەتنىڭ مىلياردلاپ پۇل خەجلەيدىغان مەدەنىيەت تەشۋىقاتى، كىشىلەرنىڭ مەدەنىيەت ۋە ئىستېمال جەھەتتىكى ئەمەلىي تاللىشىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ؟ ئىچكى جەھەتتە تەنقىد بوشلۇقىنىڭ تارىيىشى، ھۆكۈمەتنىڭ ئۆز خاتا سىياسىتىنى تۈزىتىش سۈرئىتىگە ۋە ئۈنۈمىگە قانداق تەسىر قىلىدۇ؟ دۆلەتتىكى ئىختىساسلىقلارنىڭ يۆتكىلىشى ۋە چەت ئەلگە كۆچۈشى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ خىتايغا بولغان قارىشى ۋە باشقا دۆلەتلەر ئارا ئىتتىپاقداشلىق مۇناسىۋەتلىرى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن قانداق ۋە قايسى يۆنىلىشتە ئۆزگىرىدۇ؟ شۇنىسى ئېنىقكى، بۇ دەرىجىدىكى چوڭ ۋە مۇرەككەپ سوئاللارغا پەقەت بىر كىتاب ياكى خەۋەر ماۋزۇسى، ياكى بولمىسا بىر نەچچە كىشىنى ھاياجانغا سالىدىغان تەسىرلىك مىسال بىلەنلا تولۇق جاۋاب بەرگىلى بولمايدۇ.
بۇنداق بىر ئىلمىي تەكشۈرۈش، ئۆز قارىشىغا قارشى چىقىدىغان دەلىللەرگىمۇ ئوچۇق بولۇشى كېرەك. ئەگەر بىر كۈنى خىتاينىڭ ئىچكى سىياسىي قۇرۇلمىسى زور دەرىجىدە ۋە تۈپتىن ئۆزگەرمىگەن ھالدا، ئۇنىڭ خەلقئارا ئىشەنچىسى ۋە مەدەنىيەت جەلپكارلىقى سىجىل ئېشىپ بارسا، ئۇ چاغدا بىز كولوسىمونىڭ قايسى پەرەزلىرىنى ۋە كۆز قاراشلىرىنى قايتىدىن ئويلىشىشىمىزغا ۋە تۈزىتىشىمىزگە توغرا كېلىدۇ؟ ئەگەر خىتاينىڭ ماددىي ئىقتىدارى ۋە ئىقتىسادىي قۇدرىتى ئۆسكەنسېرى، دۇنيانىڭ ئۇنىڭغا بولغان ئىشەنچىسى ۋە ھۆرمىتى ئاجىزلىسا، ئۇ چاغدا ئۇنىڭ دەۋاسىنىڭ قايسى قىسمى ۋە قايسى مۇھاكىمىسى تېخىمۇ كۈچىيىدۇ؟ بىر قاراشنىڭ ۋە بىر نەزەرىيەنىڭ ھەقىقىي ئىلمىي قىممىتى، ئۇنىڭ پەقەت قانچىلىك جەلپكار ۋە كۈچلۈك بايان قىلىنىشىدىلا ئەمەس، بەلكى قانداق پاكىت ۋە دەلىل ئالدىدا ئۆزىنى تۈزىتىدىغانلىقىنىڭ ئېنىق بولۇشىدىمۇ كۆرۈنىدۇ.
نۆۋەتتىكى ئاشكارا مەنبەلەرگە تايانغاندا، «خىتاي تەۋرىگەندە» ناملىق بۇ كىتابنىڭ بىزگە قوشقان ئەڭ مۇھىم ۋە قىممەتلىك تۆھپىسى شۇكى، ئۇ خىتاينىڭ ئۆرلەش ۋە قۇدرەت تېپىش جەريانىغا قايتىدىن تەنقىدىي نۇقتىدىن سوئال قويۇشتۇر. ئۇ بىزنى كۆزنى يۇمۇپلا بىر دۆلەتنىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۈچىنى ئۇنىڭ دۇنياۋى يېتەكچىلىكى بىلەن، قاتتىق سىياسىي كونتروللۇقنى جەمئىيەتنىڭ مۇقىملىقى بىلەن، زومىگەرلىك تەسىرىنى خەلقئارا ئىشەنچ بىلەن تەڭلەشتۈرۈۋەتمەسلىككە ۋە ئارىلاشتۇرۇۋەتمەسلىككە ئۈندەيدۇ. بۇ سوئاللار پەقەتلا خىتاي ھەققىدىكى مۇھاكىمىدىن ھالقىپ كېتىدۇ ھەمدە بىزنىڭ ھەرقانداق قۇدرەتلىك دۆلەتنىڭ، مەيلى ئۇ قانچىلىك كۈچلۈك بولسۇن، ئۆزىگە خاس سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي چەكلىمىسىنى چۈشىنىشىمىزگە زور ياردەم بېرىدۇ.
بۇ كىتابنى ئوقۇشتا ئەڭ چوڭ ۋە ئەستايىدىل ئېھتىيات تەلەپ قىلىدىغان نۇقتا بولسا، خىتاينىڭ نۆۋەتتىكى سىياسىي چەكلىمىلىرىنى ۋە زىددىيەتلىرىنى ئۇنىڭ پۈتكۈل نەچچە مىڭ يىللىق مەدەنىيىتىنىڭ ئۆزگەرمەس، تۇغما خۇسۇسىيىتىگە بىۋاسىتە باغلاپ قويۇش ئېھتىماللىقىدۇر. بىر مۇستەبىت ھاكىمىيەتنى ۋە ئۇنىڭ تۈزۈمىنى قاتتىق تەنقىد قىلىش ئۈچۈن، پۈتكۈل بىر خەلقنىڭ يارىتىش ئىقتىدارىنى، ئىجادچانلىقىنى ياكى ئۇ مەدەنىيەتنىڭ كەلگۈسىنى پۈتۈنلەي ئىنكار قىلىشنىڭ ھېچقانداق ھاجىتى يوق. ئەكسىچە، ھاكىمىيەتنىڭ كونتروللۇقىنى، خەلقنىڭ ئىرادىسىنى ۋە تارىخىي مەدەنىيەتنى بىر-بىرىدىن ئېنىق ئايرىپ قاراش ۋە تەھلىل قىلىش، بىزنىڭ تەنقىدىمىزنى تېخىمۇ ئېنىق، تېخىمۇ ئادىل ۋە تېخىمۇ كۈچلۈك قىلىدۇ.
شۇڭلاشقا، خىتاينىڭ كەلگۈسى توغرىسىدىكى ئەستايىدىل ۋە ئىلمىي تەپەككۇر ئۇنىڭ قۇدرەت تېپىشى ۋە دۇنياغا يېتەكچىلىك قىلىشىغا كۆزنى يۇمۇپلا ئىشىنىش بىلەن، ئۇنىڭ تېز ئارىدا مۇقەررەر يىمىرىلىپ تۈگەيدىغانلىقىنى كۈتۈپ ئولتۇرۇشتىن ئىبارەت بۇ ئىككى قۇتۇپ ئارىسىغا قاپسىلىپ قالماسلىقى كېرەك. چۈنكى، ھەر ئىككى قاراش ئوخشاشلا كەلگۈسىنى ئالدىن پەرەز قىلىپ يېزىپ قويۇش ۋە كىشىلەرنى ئۆز ھەرىكىتىدىن توختىتىپ قويۇش خەۋپىگە ئىگە. بىزگە ئەڭ لازىم بولغىنى، دۇنيادىكى ۋە خىتايدىكى بۇ كۈچنىڭ ۋە قۇدرەتنىڭ نۆۋەتتە قانداق قۇرۇلۇۋاتقانلىقىنى، ئۇنىڭ قايسى نۇقتىلاردا قانداق چەكلىنىۋاتقانلىقىنى ۋە ئەڭ مۇھىمى بۇ جەرياننىڭ دۇنيادىكى ھەمدە شۇ زېمىندىكى كىشىلەرنىڭ كۈندىلىك ھاياتىغا زادى نېمە ئېلىپ كېلىۋاتقانلىقىنى سوغۇققانلىق بىلەن كۆزىتىشتۇر.
كولوسىمونىڭ كىتابى دۇنياغا ۋە بىزگە ئوتتۇرىغا قويغان، بەلكىم ئەڭ ئۇزاققىچە داۋاملىشىدىغان ئەڭ يادرولۇق سوئال مۇشۇ بولۇشى مۇمكىن: بىر دۆلەت باشقىلارنىڭ ھاياتىغا، ئىقتىسادىغا ۋە كەلگۈسىگە چوڭ تەسىر كۆرسىتىدىغان غايەت زور كۈچكە ئېرىشكەندە، ئۇ باشقىلارنىڭ مۇستەقىل ئىرادىسىنى، ئەركىنلىكىنى ۋە كىملىكىنىمۇ ئوخشاشلا قوبۇل قىلالامدۇ-يوق؟ بۇ ئېغىر سوئالغا بېرىلىدىغان ھەقىقىي جاۋاب ھەرگىزمۇ ئۇلار قۇرغان زاۋۇتلارنىڭ، ئىقتىسادنىڭ چوڭلۇقى ياكى رەسمىي ھۆكۈمەت باياناتلىرىنىڭ ھەيۋىتىدىنلا تېپىلمايدۇ. ئۇ جاۋاب ھوقۇقنىڭ قانداق شەكىلدە چەكلىنىدىغانلىقىدا، قىلىنغان خاتالىقنىڭ قانداق ئوچۇق تۈزىتىلىدىغانلىقىدا ۋە ئەڭ مۇھىمى، كۈچلۈكلەرنىڭ ئۆزىدىن ئاجىزلارغا قانداق مۇئامىلە قىلىدىغانلىقىدا كۆرۈنىدۇ.
مەنبەلەر ۋە ئىزاھاتلار:
بارلىق مەنبەلەر فىرانسۇزچە؛ كۆرۈلگەن ۋاقتى: 2026-يىلى 15-ئۆكتەبىر.
[1] Éditions Albin Michel. «Quand la Chine vacillera…» («خىتاي تەۋرىگەندە…»). ژان-فىرانسۇئا كولوسىمونىڭ كىتابىغا دائىر رەسمىي نەشرىيات تونۇشتۇرۇشى. نەشر قىلىنغان ۋاقتى: 2026-يىلى 14-ئۆكتەبىر؛ 352 بەت؛ ISBN: 9782226505859. بۇ مەنبە كىتابنىڭ نەشر ئۇچۇرى ۋە نەشرىيات بايان قىلغان ئاساسىي دەۋاسىنى بېرىدۇ.
[2] Lemire, Laurent. «Jean-François Colosimo, éditeur et théologien» («ژان-فىرانسۇئا كولوسىمو: نەشرىياتچى ۋە ئىلاھىيەتشۇناس»). Livres Hebdo، 2026-يىلى 22-سېنتەبىر. ئاپتورنىڭ كەسپىي ۋە پىكرىي ئارقا كۆرۈنۈشىنى تونۇشتۇرىدۇ؛ يېڭى كىتابىدىكى مەنىۋىيەت، ئىشلەپچىقىرىش ۋە يېتەكچىلىك مۇناسىۋىتىگە دائىر قاراشلىرىنى بايان قىلىدۇ.
[3] Planchon, Ronan. ژان-فىرانسۇئا كولوسىمونىڭ «Le Figaro»دا ئېلان قىلىنغان تېكىستىدىن LinkedIn دا ئاشكارا ھەمبەھرىلىگەن ئۈزۈندە. مۇناسىۋەتلىك ماقالىنىڭ ماۋزۇسى: «"Un diplômé sur quatre rêve de quitter le pays" : pourquoi l’hégémonie de la Chine n’est pas pour demain» («ھەر تۆت نەپەر دىپلوملۇق كىشىنىڭ بىرى دۆلەتتىن ئايرىلىشنى ئارزۇ قىلىدۇ: خىتاينىڭ دۇنياۋى زومىگەرلىكى نېمە ئۈچۈن يېقىن كەلگۈسىدە ئەمەلگە ئاشمايدۇ؟»). Le Figaro / FigaroVox، 2026-يىلى 13-ئۆكتەبىر. مۇھاكىمىدە ئوقۇغىلى بولغان ئاشكارا ئۈزۈندە ئىشلىتىلدى؛ ئەسلى ماقالىنىڭ ھەقلىق تولۇق تېكىستىگە ئېرىشىلگىنى يوق. ماۋزۇدىكى ساننىڭ دەسلەپكى ئىستاتىستىكىلىق مەنبەسى دەلىللەنمىدى.
[4] Institut Richelieu — Histoire et Géopolitique, UCLy. «Entretien | Jean-François Colosimo» («ژان-فىرانسۇئا كولوسىمو بىلەن سۆھبەت»). Perspective، 1-سان، 2026-يىلى ئۆكتەبىر؛ 2026-يىلى 12-ئۆكتەبىر يېڭىلانغان. ھوقۇقنىڭ مۇقەددەسلەشتۈرۈلۈشى، تارىخ ۋە دىننىڭ سىياسىي مەقسەتتە ئىشلىتىلىشى، ئىمپېرىيەچىلىك ۋە خەلقئارا تەرتىپ ھەققىدىكى سۆھبەت. ئۇ پەقەت «خىتاي تەۋرىگەندە» كىتابى بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ.
[5] Nice Events / Centre Universitaire Méditerranéen. «Le mirage de l’ascension de la Chine vers l’hégémonie planétaire» («خىتاينىڭ دۇنياۋى زومىگەرلىككە ئۆرلەش خام خىيالى»). ژان-فىرانسۇئا كولوسىمونىڭ 2026-يىلى 18-نويابىر ئۆتكۈزۈلىدىغان لېكسىيەسىنىڭ تونۇشتۇرۇشى. بۇ مەنبە پائالىيەت ئېلانى بولۇپ، لېكسىيەنىڭ تولۇق تېكىستى ياكى مۇستەقىل ئىلمىي تەتقىقات ئەمەس.
[6] Société de Lecture de Genève. «Jean-François Colosimo — Quand la Chine vacillera…» («ژان-فىرانسۇئا كولوسىمو — خىتاي تەۋرىگەندە…»). 2026-يىلى 3-دېكابىر ئۆتكۈزۈلىدىغان لېكسىيەنىڭ تونۇشتۇرۇشى. كىتابنىڭ خىتاي ھەققىدىكى تەسەۋۋۇرلار ۋە ئاساسلىق خەلقئارالىق كۈچلەرنىڭ خىتايغا مۇناسىۋىتىگە دائىر مەزمۇنىنى قىسقىچە تونۇشتۇرىدۇ؛ ئۆتكۈزۈلۈپ بولغان لېكسىيە دوكلاتى ئەمەس.
