ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
خىتاينىڭ يېقىنقى مەزگىلدىكى تەرەققىيات يۆنىلىشىگە نەزەر سالغاندا، بىر-بىرىگە پۈتۈنلەي زىتتەك كۆرۈنىدىغان مۇرەككەپ مەنزىرىلەر دىققەتنى تارتىدۇ. بىر تەرەپتە سۈنئىي ئەقىل، ئىلغار سانائەت ۋە ھەربىي تېخنىكا ساھەلىرىگە غايەت زور مەبلەغ سەپەرۋەر قىلىنىۋاتقان بولسا، يەنە بىر تەرەپتە ئىچكى ئىستېمالنىڭ ئاجىزلىقى، ئېغىر قەرز بېسىمى ۋە ئىشقا ئورۇنلىشىش قىيىنچىلىقى كۈنسېرى كۈچەيمەكتە. خىتاي ھۆكۈمىتى خەلقئارالىق سودا تالاش-تارتىشلىرىنى ئۆزىنىڭ سوت ئورگانلىرىغا جەلپ قىلىشقا تىرىشىۋاتقان بىر پەيتتە، دۆلەتنىڭ مىللىي سىمۋولىغا ئايلانغان بىر تېخنولوگىيە شىركىتىنىڭ مەھسۇلاتىنى تەنقىد قىلىشنىڭ ئۆزىلا چوڭ بىر جامائەت پىكرى دولقۇنىغا ۋە سەزگۈر سىياسىي مۇنازىرىگە ئايلىنىپ قالماقتا.
ئامېرىكادىكى جامىستوۋن فوندى (The Jamestown Foundation) تەرىپىدىن 2026-يىلى 16-ئۆكتەبىردە ئېلان قىلىنغان «China Brief» («خىتاي ھەققىدە قىسقىچە تەھلىللەر») ژۇرنىلىنىڭ 26-توم، 20-سانى دەل مۇشۇ مۇرەككەپ مەنزىرىنى ئوخشىمىغان سەككىز پارچە تەتقىقات ماقالىسى ئارقىلىق يورۇتىدۇ. جەمئىي 46 بەتلىك بۇ دوكلاتتا خىتاينىڭ دىن سىياسىتى، خىتاي–رۇسىيە بىئولوگىيەلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى، سۈنئىي ئەقىل ۋە ئىقتىساد، خۇاۋېي شىركىتى ئەتراپىدىكى جامائەت پىكرى، خەلقئارا سودا سوتلىرى، سانلىق مەلۇمات بەلگىلەش سانائىتى، ھەربىي داۋالاش سىستېمىسى ۋە ياپونىيەگە قارىتىلغان دىپلوماتىيە قاتارلىق مۇھىم تېمىلار ئەتراپلىق مۇھاكىمە قىلىنغان [2-بەت].
بۇ تەتقىقاتلارنى بىر پۈتۈن گەۋدە سۈپىتىدە بىرلەشتۈرۈپ ئوقۇغاندا، كۆز ئالدىمىزغا كېلىدىغان ئاساسىي سوئال — خىتاينىڭ دۆلەت كۈچىنىڭ ئېشىۋاتقانلىقى ياكى ئاجىزلاۋاتقانلىقىلا ئەمەس، بەلكى دۆلەتنىڭ زور بايلىقنى مەلۇم بىر نىشانغا مەركەزلەشتۈرۈپ سەپەرۋەر قىلىش ئىقتىدارىنىڭ، ئۇزاق مۇددەتلىك ئىقتىسادىي ئۈنۈم، ئىجتىمائىي ئىشەنچ ۋە خەلقئارادىكى قوبۇل قىلىنىش دەرىجىسى بىلەن قانداق مۇناسىۋەتتە ئىكەنلىكىدۇر. مەزكۇر ماقالە دەل مۇشۇ يادرولۇق سوئالنى مەركەز قىلىپ، دوكلاتتا كۆرسىتىلگەن دەلىللەنگەن پاكىتلارنى ئاپتورلارنىڭ شەخسىي باھاسىدىن ۋە مۇستەقىل تەھلىلىي مۇھاكىمىلەردىن ئېنىق پەرقلەندۈرۈپ يورۇتۇپ بېرىدۇ.
سۈنئىي ئەقىل ئىقتىسادنىڭ تۈپ زىددىيىتىنى ھەل قىلالامدۇ؟
ئىقتىسادشۇناس جورج ماگنۇس (George Magnus) ئۆزىنىڭ «AI Will Deepen Divide Between the PRC’s Two Economies» («سۈنئىي ئەقىل خىتايدىكى ئىككى ئىقتىسادنىڭ پەرقىنى چوڭقۇرلاشتۇرىدۇ») ناملىق ماقالىسىدە، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ يۇقىرى تېخنولوگىيەنى بارلىق ئومۇمىي ئىقتىسادىي مەسىلىلەرگە تەييار داۋا دەپ قاراشقا مايىل ئىكەنلىكىنى تەنقىدىي نۇقتىدىن مۇھاكىمە قىلىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بۈگۈنكى خىتايدا بىر تەرەپتە ئىلغار سانائەت، يېڭى ئېنېرگىيە ۋە سۈنئىي ئەقىل قاتارلىق ساھەلەر بار بولسا، يەنە بىر تەرەپتە ئۆي-مۈلۈك بازىرىنىڭ كاساتچىلىقى، ئاجىز ئىچكى ئىستېمال، يۇقىرى قەرز يۈكى ۋە ئىشسىزلىق مەسىلىسى بىلەن گەۋدىلىنىدىغان ئىككى خىل پەرقلىق ئىقتىسادىي مەنزىرە مەۋجۇت. ئاپتورنىڭ كۆرسىتىشىچە، ئىستراتېگىيەلىك يېڭى سانائەتلەر نۆۋەتتە دۆلەتنىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ تەخمىنەن 13 پىرسەنتىنىلا تەشكىل قىلىدۇ [17-بەت].
بۇ تەھلىلنىڭ ئەڭ كۈچلۈك تەرىپى شۇكى، ئۇ تېخنىكىنىڭ يەككە كارخانا سەۋىيەسىدە ئېلىپ كېلىدىغان پايدىسى بىلەن پۈتكۈل دۆلەت ئىقتىسادىنىڭ ئومۇمىي ساغلاملىقىنى بىر-بىرىدىن ئېنىق ئايرىپ قارىغان. ئەگەر بىر زاۋۇت سۈنئىي ئەقىل تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ، ئاز ئىشچى كۈچى بىلەن تېخىمۇ كۆپ مەھسۇلات ئىشلەپچىقارسا، شۇ كارخانىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى سۆزسىز ئۆسىدۇ. بىراق، جەمئىيەتتە خەلقنىڭ سېتىۋېلىش كۈچى يېتەرلىك بولمىسا، ئىشلەپچىقىرىلغان ئارتۇق مەھسۇلاتنى سېتىپ چىقىرىش قىيىنغا توختايدۇ، قىسقىراپ كەتكەن ئىش ئورۇنلىرى بولسا نۇرغۇن ئائىلىلەرنىڭ ئىستېمال ئىقتىدارىنى تېخىمۇ ئاجىزلاشتۇرۇۋېتىشى مۇمكىن. ماگنۇس بۇ ھادىسىنى مەھسۇلات تەمىناتىنىڭ ئېشىشى بىلەن بازار ئېھتىياجىنىڭ تۆۋەنلىشى بىرلا ۋاقىتتا يۈز بېرىدىغان خەتەرلىك ئەھۋال دەپ چۈشەندۈرىدۇ [17–19-بەتلەر].
ئاپتور خىتاينىڭ 2026–2030-يىللىق 15-بەش يىللىق پىلانىدا سۈنئىي ئەقىلگە ئىلگىرىكى پىلانلارغا قارىغاندا تېخىمۇ كەڭ ئورۇن بېرىلگەنلىكىنى كۆرسىتىپ ئۆتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، يېڭى تېخنىكىنىڭ زور مەبلەغ سېلىش، تاشقى ئېكسپورت ۋە سانائەت قۇرۇلمىسىنى يېڭىلاشقا كۈچلۈك تۈرتكە بولۇشى مۇمكىنلىكىنىمۇ ئېتىراپ قىلىدۇ [16–18-بەتلەر]. دېمەك، بۇ يەردىكى ئاساسلىق مۇنازىرە سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئىقتىسادىي پايدىسىنىڭ بار-يوقلۇقى مەسىلىسى ئەمەس، بەلكى شۇ پايدىنىڭ زادى كىملەرگە ۋە قانداق يوللار بىلەن يېتىپ بارىدىغانلىقى مەسىلىسىدۇر.
خەلقئارا پۇل فوندى تەشكىلاتىنىڭ (IMF) 2026-يىلى ئېلان قىلغان خىتاي ھەققىدىكى IV ماددا مەسلىھەت دوكلاتىمۇ دۆلەت ئىچىدىكى ئاجىز ئېھتىياج، ئۆي-مۈلۈك بازىرىدىكى چېكىنىش ۋە قەرز مەسىلىلىرىنى ئالاھىدە تىلغا ئالىدۇ. بۇ مۇستەقىل مەنبە ماگنۇسنىڭ ئىقتىسادىي ئەندىشىلىرىنى قوللايدىغان مۇھىم ئارقا كۆرۈنۈش بىلەن تەمىنلىسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ كەلگۈسىگە دائىر بارلىق مۆلچەرلىرىنى تامامەن ئىسپاتلاپ بەرمەيدۇ [قوشۇمچە مەنبە: 1].
شۈبھىسىزكى، خىتاينىڭ چوڭ بازىرى، كەڭ سانائەت زەنجىرى ۋە ئىلمىي تەتقىقات قۇدرىتى يېڭى تېخنىكىنىڭ پايدىسىنى كېڭەيتىش ئۈچۈن ھەقىقىي ئىمكانىيەت يارىتىپ بېرەلەيدۇ. شۇنداقتىمۇ، بۇ ئىمكانىيەتنى رېئاللىققا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن كىچىك ۋە ئوتتۇرا كارخانىلارنىڭ مەبلەغگە ئېرىشىشى، ئىشچىلارنىڭ يېڭى كەسىپلەر بويىچە قايتا تەربىيەلىنىشى ۋە ئائىلىلەرنىڭ كەلگۈسى ئىستېمال ئىشەنچىگە ئوخشاش تۈپ مەسىلىلەر ھەل قىلىنىشى شەرت. بۇ جەرياندىكى ئەڭ چوڭ سىناق پەقەت ئىلغار بىر مودېلنى ياساپ چىقىشلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئەمەلىي ئۈنۈمىنى جەمئىيەتنىڭ كەڭ قاتلاملىرىغا تەڭ يەتكۈزۈشتىن ئىبارەتتۇر.
رىقابەتنىڭ كۆرۈنمەيدىغان ھالقىسى: مەلۇماتنىڭ سۈپىتى ۋە مۇتەخەسسىس ئەمگىكى
شى جيېۋاڭ (Shijie Wang) بىلەن سەن نىچېڭنىڭ (Sunny Cheung) «AI Data Annotation Sector Sees Misaligned Progress» («سۈنئىي ئەقىل مەلۇماتلىرىنى بەلگىلەش ساھەسىدىكى ماسلاشمىغان تەرەققىيات») ناملىق ماقالىسى، تېخنىكا رىقابىتىنىڭ كۆپ تىلغا ئېلىنمايدىغان يەنە بىر مۇھىم تەرىپىنى ئېچىپ بېرىدۇ. خىتاي ھۆكۈمىتى 2024-يىلى دۆلەت بويىچە يەتتە مەخسۇس سانلىق مەلۇمات بەلگىلەش بازىسىنى بېكىتكەن بولۇپ، 2026-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا كەلگەندە بۇ ساھەدىكى مەلۇمات بىر تەرەپ قىلىش مىقدارىنىڭ 119 پېتابايتتىن، مۇناسىۋەتلىك خىزمەتلەرگە ئىشقا ئورۇنلاشقانلار سانىنىڭ بولسا 140 مىڭدىن ئاشقانلىقى رەسمىي تاراتقۇلاردا خەۋەر قىلىنغان [35-بەت].
مۇشۇنداق چوڭ رەقەملەر ئىشنىڭ كۆلىمى ھەققىدە مەلۇمات بەرسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ سۈپىتى ھەققىدە يېتەرلىك جاۋاب بېرەلمەيدۇ. چۈنكى، بىر سۈرەتتىكى ئادەتتىكى شەيئىنى بەلگىلەپ قويۇش بىلەن مۇرەككەپ بىر تىببىي ياكى قانۇنىي جاۋابنىڭ ئىشەنچلىكلىكىنى باھالاش قەتئىي ئوخشاش ئىش ئەمەس. كېيىنكى خىزمەت ئالىم، دوختۇر، قانۇنشۇناس ياكى باشقا يۇقىرى سەۋىيەلىك كەسپىي مۇتەخەسسىسلەرنىڭ چوڭقۇر بىلىمى ۋە ھۆكۈمىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئاپتورلارنىڭ قارىشىچە، خىتايدىكى بىر قىسىم مەلۇمات بازىلىرى كۆپ ئادەم كۈچى ئىشلىتىلىدىغان ئاددىي بەلگىلەش ئىشلىرىدىن، يۇقىرى بىلىمگە تايانغان مەخسۇس باھالاش باسقۇچىغا ئۆتۈشتە ئېغىر قىيىنچىلىققا يولۇققان [36–37-بەتلەر].
مەزكۇر تەتقىقاتتا يەنە خىتايدىكى بەزى ئالدىنقى قاتاردىكى مودېل تەتقىقاتخانىلىرىنىڭ چەت ئەلدىكى تەييار باھالاش مەلۇماتلىرىدىن ۋە مەشىقلەندۈرۈش مۇھىتىدىن پايدىلىنىدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. ئەلۋەتتە، بۇ ئەھۋالنىڭ بارلىق شىركەتلەرگە ئومۇميۈزلۈك تەۋە ئىكەنلىكىنى جەزملەشتۈرگىلى بولمايدۇ [38-بەت]. شۇنداق بولسىمۇ، ئوتتۇرىغا قويۇلغان مەسىلە ئىنتايىن مۇھىم: دۆلەت مەمۇرىي كۈچ بىلەن مەبلەغ ۋە خادىم سانىنى تېزلا كۆپەيتەلەيدۇ، لېكىن مۇستەقىل كەسپىي باھالاش، سۈپەتلىك تەتقىقات ئادىتى ۋە خاتالىقلارنى ئوچۇق-ئاشكارا مۇھاكىمە قىلىشقا تايىنىدىغان بىر ئىلمىي ئېكوسىستېمىنى يوقىرىنىڭ بىرلا بۇيرۇقى بىلەن ياراتقىلى بولمايدۇ.
خۇاۋېي: مىللىي سىمۋولغا ئايلانغان شىركەتنىڭ سىناقلىرى
كىرىستوفېر نات (Kristopher Nat) ئۆزىنىڭ «Huawei Becomes Proxy for Public Criticism of Party-State» («خۇاۋېي پارتىيە-دۆلەتنى ۋاسىتىلىك تەنقىد قىلىش نىشانىغا ئايلاندى») ناملىق ماقالىسىدە، بىر تېخنولوگىيە شىركىتىنىڭ مەھسۇلات سۈپىتى ھەققىدىكى نورمال مۇنازىرىنىڭ نېمە ئۈچۈن سىياسىي تۈس ئالغانلىقىنى تەھلىل قىلىدۇ. 2026-يىلى 8-ئۆكتەبىردە ئېلان قىلىنغان Maextro V800 تىپلىق ئاپتوموبىلنىڭ تورمۇز سىنىقىدا، ئۈچ دانە ماشىنىنىڭ پېدال تىرەكلىرىنىڭ سۇنۇپ كەتكەنلىكى خەۋەر قىلىنغان. مۇناسىۋەتلىك سىنلار بىر قانچە تور سۇپىسىدىن ئۆچۈرۈۋېتىلگەندىن كېيىن، جامائەت مۇنازىرىسى مەھسۇلات بىخەتەرلىكى مەسىلىسىدىن پىكىر ئەركىنلىكى ۋە ئۇچۇر نازارىتى مەسىلىسىگە يۆتكەلگەن [21–22-بەتلەر].
سۆزسىزكى، پەقەت بىرلا سىناق نەتىجىسىگە قاراپ، ئىشلەپچىقىرىلغان بارلىق ئاپتوموبىللارنىڭ سۈپىتىگە ئومۇميۈزلۈك ھۆكۈم چىقىرىشقا بولمايدۇ. شىركەتنىڭمۇ ئاساسسىز ئەيىبلەشلەرگە قارشى قانۇنىي يول بىلەن ئۆزىنى قوغداش ھوقۇقى بار. بىراق، مۇستەقىل سىناق كۆرۈنۈشلىرىنى توردىن ئۆچۈرۈۋېتىش ياكى ئۇنى مۇھاكىمە قىلىش دائىرىسىنى تارايتىش — ئىستېمالچىلارنىڭ ئىشەنچىنى ئاشۇرۇشنىڭ توغرا ۋە ئىشەنچلىك يولى ئەمەس.
ئاپتورنىڭ ئىلگىرى سۈرۈشىچە، ئامېرىكانىڭ تېخنىكا چەكلىمىلىرى ۋە خىتاي ئىچىدىكى كۈچلۈك ۋەتەنپەرۋەرلىك تەشۋىقاتى خۇاۋېي شىركىتىنى يەرلىك تېخنولوگىيەلىك مۇستەقىللىقنىڭ سىمۋولىغا ئايلاندۇرۇپ قويغان. دەل شۇ سەۋەبلىك، مەزكۇر شىركەتنى تەنقىد قىلىش بەزى ئەھۋاللاردا دۆلەتنىڭ ئۆزىگە قارشى تۇرۇش بىلەن تەڭ ئورۇنغا قويۇلغان. نەتىجىدە، ئادەتتىكى ئىستېمالچىلارنىڭ مەھسۇلاتقا بولغان نارازىلىقىمۇ شۇ ئارقىلىق سىياسىي تەنقىدنىڭ بىر ۋاسىتىسىگە ئايلىنىپ قالغان [22–24-بەتلەر].
تېخىمۇ دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك يېرى شۇكى، خىتايدىكى بەزى رەسمىي تاراتقۇ ھېساباتلىرىمۇ شىركەتنى تەنقىدكە تېخىمۇ ئوچۇق بولۇشقا چاقىرغان. دوكلاتتا جېجياڭدىكى تەشۋىقات ئورگانلىرىنىڭ سۆزى ۋە «خەلق گېزىتى»نىڭ تورمۇز بىخەتەرلىكىگە مۇناسىۋەتلىك بايانى بۇنىڭغا مىسال قىلىپ كۆرسىتىلگەن [25–26-بەتلەر]. بۇ ئەھۋال خىتاي سىستېمىسىدىكى ھەر بىر ئورگاننىڭ مەسىلىلەرگە بىرلا خىل قېلىپتا ئىنكاس قايتۇرمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. دۆلەت سىمۋولىغا ئايلانغان بىر شىركەت بۇ ئورنىدىن قىسقا مۇددەتتە زور نەپ ئالسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئادەتتىكى سودا ۋە سۈپەت مەسىلىسى ئاخىرقى ھېسابتا سىياسىي ئىشەنچ كىرىزىسىغا ئايلىنىپ قېلىشى مۇمكىن.
دىننى «سىڭدۈرۈش»: مەمۇرىي باشقۇرۇش بىلەن ۋىجدان ئەركىنلىكىنىڭ چېگراسى
جوناھ رېيسبوردنىڭ (Jonah Reisboard) «The CCP ‘Saturates’ Religion with Socialist Values» («خىتاي كوممۇنىستىك پارتىيەسى دىننى سوتسىيالىستىك قىممەتلەرگە سىڭدۈرمەكتە») ناملىق تەتقىقاتى، دىننى «خىتايچىلاشتۇرۇش» سىياسىتىنىڭ يەرلىك ھۆججەتلەردە قانداق ئىجرا قىلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئاپتور ھۆججەتلەردىكى «浸润» (سىڭدۈرۈش) دېگەن ئۇقۇمنى دىنىي تەشكىلاتلارغا ۋە شەخسىي ئېتىقاد ساھەسىگە پارتىيە ئىدېئولوگىيەسىنى ئۈزلۈكسىز كىرگۈزۈش جەريانى سۈپىتىدە چۈشەندۈرىدۇ [3–4-بەتلەر].
تەتقىقاتتا دىنىي ئورۇنلارغا پارتىيە نەشرىياتلىرىنى تارقىتىش، دۆلەت بايرىقى ئېسىش ۋە دىنىي زاتلارنىڭ ۋەز-تەبلىغلىرىنى سىياسىي تەلەپلەرگە ماسلاشتۇرۇش ھەققىدىكى كونكرېت مىساللار كەلتۈرۈلگەن. شۇنىڭدەك، جېڭجۇ شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن بىر قېتىملىق دىنىي ۋەز مۇسابىقىسىگە 461 پارچە تېكىست تاپشۇرۇلغانلىقىمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ [5-بەت]. بۇ ئەھۋال كىشىنى ئادەتتىكى جامائەت تەرتىپىنى مەمۇرىي جەھەتتىن باشقۇرۇش بىلەن دىننىڭ ئىچكى ئەقىدە-مەزمۇنىغا بىۋاسىتە قول تىقىش ئوتتۇرىسىدىكى پەرق ئۈستىدە ئويلىنىشقا ئۈندەيدۇ.
مەزكۇر تەتقىقاتنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا مۇناسىۋەتلىك قىسمى تېخىمۇ ئېغىر سوئاللارنى تۇغدۇرىدۇ. ئاپتور يەرلىك سىياسەتلەردە خەلقنىڭ بەزى ئادەتتىكى دىنىي ياكى ئىجتىمائىي ئادەتلىرىنىڭمۇ «ئەسەبىيلىك» ئالامىتى دەپ باھالىنىۋاتقانلىقىنى تىلغا ئالىدۇ [5-بەت]. ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارىيىتىنىڭ 2022-يىللىق باھالاش دوكلاتىمۇ شەرقىي تۈركىستاندىكى كەڭ كۆلەملىك تۇتقۇن قىلىش ۋە دىنىي ئەركىنلىكنى بوغۇشقا مۇناسىۋەتلىك ئېغىر ئەندىشىلەرنى مۇستەقىل ھالدا مۇھاكىمە قىلغان ئىدى [قوشۇمچە مەنبە: 2].
دوكلاتتا يەنە نەنتۇڭ شەھىرىدىكى 178 دىنىي ئورۇنغا جەمئىي 534 دانە كۆزىتىش كامېراسى ئورنىتىلغانلىقى ھەققىدىكى يەرلىك مەلۇماتمۇ بېرىلگەن [6-بەت]. ئەلۋەتتە، رەقەملىك نازارەت ئۈسكۈنىلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئۇنىڭ ھەر بىر كونكرېت ئىشلىتىلىش نەتىجىسى بىلەن ئارىلاشتۇرۇۋېتىشكە بولمايدۇ. ئەمما، پۇقرالارنىڭ شەخسىي ئېتىقادىغا دائىر ئۇچۇرلارنىڭ بۇنداق كەڭ كۆلەمدە توپلىنىشى قانۇنىي مەقسەت، مۇۋاپىق چەك-چېگرا ۋە كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ھەققىدە جىددىي سوئاللارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. گەرچە خىتاي تەرەپ بۇ سىياسەتلەرنى مىللىي بىرلىك ۋە قانۇنلۇق باشقۇرۇش زۆرۈرىيىتى بىلەن چۈشەندۈرسىمۇ، لېكىن بۇ چۈشەندۈرۈشنىڭ ئۆزىلا ئىنسانلارنىڭ شەخسىي ۋىجدان ئەركىنلىكىگە قىلىنغان بارلىق مۇداخىلىلەرنى قانۇنلۇق قىلىپ كۆرسىتەلمەيدۇ.
سودا تالاش-تارتىشلىرىدىن خەلقئارا قائىدە شەكىللەندۈرۈشكە
جېرېمىيا مېي (Jeremiah Mei) «Chinese Dispute-Resolution Forums Advance Norm-Shaping Power» («خىتاينىڭ سودا تالاش-تارتىشلىرىنى ھەل قىلىش ئورگانلىرى قائىدە شەكىللەندۈرۈش كۈچىنى كېڭەيتمەكتە») ناملىق تەتقىقاتىدا، قانۇن سىستېمىسىنىڭ تاشقى ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتىنى مۇھاكىمە قىلىدۇ. دوكلاتقا ئاساسلانغاندا، 2018-يىلدىن باشلاپ قۇرۇلغان دۆلەت دەرىجىلىك خەلقئارالىق سودا سوتى 2026-يىلىغا قەدەر جەمئىي 46 دېلو قوبۇل قىلىپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى 37 دېلونى ئاخىرلاشتۇرغان، يەرلىكتىكى 18 سوت بولسا 2025-يىلى بىر يىل ئىچىدە 1777 پارچە خەلقئارالىق سودا دېلوسى ۋە كېسىم تەكشۈرۈشىنى بىر تەرەپ قىلغان [27–28-بەتلەر].
بۇ قانۇنىي ئىسلاھاتنىڭ ئارقىسىدا بىر تەرەپتىن تەبىئىي سودا ئېھتىياجى ياتىدۇ. خىتاي شىركەتلىرى چەت ئەللەردە تېخىمۇ كۆپ سودا ۋە مەبلەغ سېلىش پائالىيەتلىرى بىلەن شۇغۇللانغانسېرى، تالاش-تارتىشلارنى ھەل قىلىدىغان قانۇنىي مۇلازىمەتلەرگە بولغان ئېھتىياجمۇ تەبىئىي ئاشىدۇ. تېز ۋە ئىشەنچلىك ئىشلەيدىغان سوت سىستېمىسى كارخانىلارنىڭ چىقىمىنى تۆۋەنلىتىدۇ. لېكىن يەنە بىر تەرەپتىن، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ئۆز قانۇنىي سىستېمىسىنىڭ خەلقئارا قائىدىلەرگە بولغان تەسىرىنى كېڭەيتىشنى نىشانلىغانلىقىنى رەسمىي ھۆججەتلەردە ئوچۇق ئىپادىلىگەن [29–30-بەتلەر].
ئاپتورنىڭ بۇ نۇقتىدىكى ئەڭ كۈچلۈك تەنقىدى شۇكى، دۆلەتنىڭ سىياسىي ۋە ئىستراتېگىيەلىك مەنپەئەتىنى قوغداش ۋەزىپىسى بىلەن دەۋالاشقۇچى بارلىق تەرەپلەرگە ئادىل مۇئامىلە قىلىش ۋەدىسى بەزى سەزگۈر دېلولاردا بىر-بىرىگە زىت كېلىپ قېلىشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ، خىتاي سوتلىرىنىڭ ھەممىسى چوقۇم يەرلىك شىركەتلەرگە يان باسىدۇ دېگەن مۇتلەق ھۆكۈمنى چىقىرىشقا يېتەرلىك دەلىل يوق. دوكلاتتا نەقىل ئېلىنغان سانلىق تەتقىقاتلارنىڭ بەزىسىدە چەت ئەل كارخانىلىرىنىڭ سوتتا مۇۋەپپەقىيەتلىك نەتىجە ئالغانلىقى كۆرسىتىلگەن بولسا، يەنە بەزىسىدە دۆلەتلەر ئارا سودا جىددىيلىكىنىڭ سوت قارارلىرىغا تەسىر كۆرسىتىش ئېھتىماللىقى بايقالغان [31–33-بەتلەر].
بىر دۆلەتنىڭ خەلقئارادىكى قانۇنىي تەسىر دائىرىسىنىڭ مۇستەھكەم بولۇشىدا، سوتلاردا قانچىلىك كۆپ دېلو قوبۇل قىلىنغانلىقىلا ئەمەس، بەلكى چەت ئەللىك ۋە يەرلىك دەۋالاشقۇچى تەرەپلەرنىڭ سوتنىڭ قارار چىقىرىش جەريانىغا قانچىلىك چىن كۆڭلىدىن ئىشىنىدىغانلىقىمۇ ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ. دۆلەت ھەيۋەتلىك سوت بىنالىرىنى قۇرۇپ چىقىشى مۇمكىن؛ ئەمما قانۇنىي ئىشەنچ دېگەن نەرسە پەقەت ئۇزاق ۋاقىت، ئاشكارىلىق ۋە ئۆزگەرمەس ئادىل ئەمەلىيەت ئارقىلىقلا جۇغلىنىدۇ.
بىئولوگىيەلىك بىخەتەرلىكتە خىتاي–رۇسىيە يېقىنلىشىشى
مەتتىيۇ جونسون (Matthew Johnson) «The PRC and Russia Deepen Biosecurity Integration» («خىتاي بىلەن رۇسىيە بىئولوگىيەلىك بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرماقتا») ناملىق ماقالىسىنى رۇسىيەنىڭ ئىركۇتسكى شەھىرىدىكى ۋابا تەتقىقات ئورنىغا مۇناسىۋەتلىك بىر خادىمنىڭ تۇيۇقسىز ئۆلۈمىنى بايان قىلىشتىن باشلايدۇ. يەرلىك مەلۇماتلاردا بۇ ۋەقەگە 197 كىشىنىڭ ئالاقىدار بولۇشى مۇمكىنلىكى ئېنىقلانغانلىقى ۋە 189 كىشىنىڭ تىببىي كۆزىتىشكە ئېلىنغانلىقى خەۋەر قىلىنغان. لېكىن، تەجرىبىخانىدا ۋابا باكتېرىيەسى بىلەن يۇقۇملىنىش يۈز بەرگەنلىكى رەسمىي جەزملەشتۈرۈلمىگەن بولۇپ، رۇسىيە سەھىيە ئورگىنى بۇنىڭغا باشقا بىر چۈشەندۈرۈش بەرگەن [8–9-بەتلەر]. شۇڭا، بۇ ۋەقەنى دەلىللەنگەن بىئولوگىيەلىك قورال ھەرىكىتى دەپ كۆرسىتىشكە ئاساس يوق.
ئاپتورنىڭ بۇ يەردە ئوتتۇرىغا قويغان مەركىزىي سوئالى شۇكى، خىتاي بىلەن رۇسىيە ئوتتۇرىسىدا يۇقۇملۇق كېسەللىكلەردىن ئالدىن ئاگاھلاندۇرۇش ۋە بىرلەشمە ئىنكاس قايتۇرۇش جەھەتتە كەڭ دائىرىلىك مېخانىزم بار تۇرۇقلۇق، مەزكۇر ۋەقە ھەققىدىكى ئاشكارا ئۇچۇرلار نېمە ئۈچۈن شۇنچە چەكلىك بولۇپ قالدى؟ مەلۇم بولۇشىچە، 2026-يىلى ئاۋغۇستتا ئۆتكۈزۈلگەن بىرلەشمە مەشىققە خىتاي تەرەپتىن 300 دىن ئارتۇق خادىم ۋە خىتاي خەلق ئازادلىق ئارمىيەسىنىڭ مۇناسىۋەتلىك كېسەللىك كونترول قىلىش ئورگىنى قاتناشقان [10-بەت].
ئەلۋەتتە، ھەربىي دوختۇرلارنىڭ يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە تاقابىل تۇرۇش مەشىقىگە قاتنىشىشى ئۆز ئالدىغا بىئولوگىيەلىك قورال پىروگراممىسىنىڭ دەلىلى بولالمايدۇ. پۇقراۋى ۋە ھەربىي سەھىيە تارماقلىرى ئوتتۇرىسىدىكى ھەمكارلىقنىڭ پايدىسى ئېنىق بولۇپ، ئۇ چېگرا ھالقىغان يۇقۇملارنى تېز بايقاش ۋە جىددىي ئىنكاس قايتۇرۇش ئىقتىدارىنى ياخشىلايدۇ. ئەمما بۇنىڭ خەۋپلىك تەرىپى شۇكى، ئەگەر جەرياندا يېتەرلىك ئاشكارىلىق ۋە خەلقئارالىق ئىشەنچ كەم بولسا، باشقا دۆلەتلەرنىڭ بىخەتەرلىك ئەندىشىسى تەبىئىيلا كۈچىيىپ كېتىدۇ. دوكلاتتا يەنە خىتاي–رۇسىيە بىئولوگىيەلىك بىخەتەرلىك ئالاقىسىنىڭ بېلارۇسىيە، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە قاراپ كېڭىيىۋاتقانلىقىمۇ كۆرسىتىلگەن [11–14-بەتلەر]. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ «خەلقئارا ساغلاملىق نىزامى» بۇنداق ئەھۋاللارغا مۇناسىۋەتلىك ئورتاق قائىدىلەرنى بېكىتكەن بولسىمۇ، مەزكۇر ۋەقەدىكى مەۋجۇت ئۇچۇرلار كونكرېت قانۇنىي خىلاپلىق يۈز بەرگەنلىكىنى جەزملەشتۈرۈشكە يېتەرلىك ئەمەس [قوشۇمچە مەنبە: 3].
ئۇكرائىنا ئۇرۇشىدىن ھەربىي داۋالاشقىچە
خۇئاكىن كامارېنا (Joaquin Camarena) «Russia’s Invasion Spurs PLA Casualty Evacuation Developments» («رۇسىيەنىڭ تاجاۋۇزى خىتاي ئارمىيەسىدىكى يارىلانغانلارنى يۆتكەش سىستېمىسىنى يېڭىلاشقا تۈرتكە بولدى») ناملىق تەتقىقاتىدا، خىتاي ئارمىيەسى بەرپا قىلىۋاتقان «ھاياتلىقنى قۇتقۇزۇش زەنجىرى»نى تەپسىلىي تەسۋىرلەيدۇ. بۇ سىستېما ئۇچقۇچىسىز يەر يۈزى ئاپتوموبىللىرى، ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلار، ئەقلىي كۆزىتىش ئۈسكۈنىلىرى ۋە ئېلېكتىرونلۇق يارىلىنىش خاتىرىلىرىنى بىر گەۋدە قىلىپ بىرلەشتۈرۈپ، جەڭ مەيدانىنىڭ ئالدىنقى سېپىدىن تارتىپ ئارقا سەپتىكى دوختۇرخانىغىچە بولغان داۋالاش ئۇچۇرلىرىنى ئۈزۈلدۈرمەي ساقلاشنى مەقسەت قىلىدۇ [39–40-بەتلەر].
بۇ ئۆزگىرىشنىڭ مۇھىملىقى شۇ يەردىكى، زامانىۋى ئۇرۇشلاردا يارىلانغان ئەسكەرلەرنى جەڭ مەيدانىدىن ئېلىپ چىقىشنىڭ ئۆزىمۇ ئېغىر ھۇجۇم خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. ئۇچقۇچىسىز قۇتقۇزۇش ئۈسكۈنىلىرى سەھىيە خادىملىرىنى بەزى بىۋاسىتە خەتەرلەردىن ساقلاپ قېلىشى مۇمكىن. لېكىن، قارشى تەرەپنىڭ ئېلېكتىرونلۇق كاشىلا پەيدا قىلىش ھۇجۇملىرى بۇ ئەقلىي ئۈسكۈنىلەرنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇشى، ھەتتا ئۇلار تارقاتقان ئالاقە سىگناللىرى مەخپىي داۋالاش نۇقتىلىرىنىڭ ئورنىنى دۈشمەنگە ئاشكارىلاپ قويۇشى مۇمكىن [41-بەت]. شۇڭلاشقا، تىنچ مەزگىلدىكى ھەربىي مەشىقلەردە قولغا كەلگەن مۇۋەپپەقىيەتنى رەھىمسىز جەڭ شارائىتىدىكى ھەقىقىي ئىشەنچلىكلىك بىلەن تەڭلەشتۈرۈۋالماسلىق كېرەك.
ياپونىيەگە بېسىم: دىپلوماتىيەنىڭ ئىمكانىيىتى ۋە چېكى
مەتتىيۇ فۇلكونىڭ (Matthew Fulco) «PRC Launches Campaign to Isolate Japan» («خىتاي ياپونىيەنى يالغۇز قالدۇرۇش ھەرىكىتىنى باشلىدى») ناملىق تەتقىقاتىغا قارىغاندا، بېيجىڭ ھۆكۈمىتى ياپونىيەگە قاراتقان دىپلوماتىك بېسىمنى بىر قانچە قاتلامدا تەڭ ئىشقا سېلىشقا ئۇرۇنغان: ياپونىيە ئىچىدىكى خىتايغا مايىل سىياسەتچىلەر بىلەن ئالاقىنى كۈچەيتىش، ب د ت سەھنىسىدە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى تارىخىغا دائىر بايانلارنى ئالدىنقى ئورۇنغا چىقىرىش ۋە ئامېرىكا–ياپونىيە ئىتتىپاقداشلىقى ئىچىدە كۆرۈلۈشى مۇمكىن بولغان سۈركىلىشلەردىن پايدىلىنىش شۇلار جۈملىسىدىندۇر [42–44-بەتلەر].
ئاپتور خىتاينىڭ بۇ ئۇرۇنۇشلىرى ياپونىيەنى خەلقئارادا ھەقىقىي مەنىدە يالغۇز قالدۇرالىدى دېيىشكە يېتەرلىك دەلىل يوق دەپ باھالايدۇ. ئۇنىڭ نەزىرىدە، ياپونىيەنىڭ ئۆزىگە خاس ئىچكى سىياسىي قۇرۇلمىسى ۋە ئامېرىكا بىلەن بولغان پۇختا بىخەتەرلىك مۇناسىۋىتى بېيجىڭنىڭ تەسىر دائىرىسىگە كۈچلۈك چەك قويماقتا [45-بەت]. ئەلۋەتتە، بۇ مۆلچەرنىمۇ ئۆزگەرمەس مۇقەررەر نەتىجە دەپ قاراشقا بولمايدۇ. چۈنكى خەلقئارا دىپلوماتىيەدە ئىقتىسادىي كۈچ مۇھىم بولغىنىدەك، قارشى تەرەپنىڭ سىياسىي ئىشەنچى، ئىچكى مەنپەئەت ھېساباتى ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك ھەمكارلىق قۇرۇلمىسىمۇ ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.
سەككىز تەتقىقات ئوتتۇرىغا قويغان ئورتاق سوئال
يۇقىرىدىكى سەككىز پارچە ماقالىنىڭ تەتقىقات ئۇسۇلى ۋە دەلىل-ئىسپات كۈچى پۈتۈنلەي بىردەك ئەمەس. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى رەسمىي ھۆكۈمەت ھۆججەتلىرىگە ۋە ئىستاتىستىكىلىق سانلىق مەلۇماتلارغا تايانسا، بەزىلىرى يەرلىك باياناتلارغا ياكى توردىكى جامائەت ئىنكاسىغا، يەنە بەزىلىرى بولسا ئىستراتېگىيەلىك باھالاشلارغا تايىنىدۇ. مەلۇم بىر سوتنىڭ بىر يىلدا كۆرگەن دېلو سانى دەلىللەنگەن ئېنىق پاكىت بولۇشى مۇمكىن، ئەمما بىر ھۆكۈمەتنىڭ يوشۇرۇن ئىستراتېگىيەلىك نىيىتى ھەققىدىكى قاراشلار كۆپرەك تەھلىل ۋە پەرەزگە يېقىن تۇرىدۇ. شۇڭا، ئوقۇرمەنلەر بۇ ئىككىسىنى بىر-بىرىگە ئارىلاشتۇرۇۋەتمەسلىكى كېرەك. شۇنداقتىمۇ، بارلىق ماقالىلەردە گەۋدىلەنگەن ئورتاق يۈزلىنىش ئىنتايىن روشەن: بېيجىڭ ھاكىمىيىتى تېخنولوگىيە، قانۇن، سودا، ئىدېئولوگىيە ۋە بىخەتەرلىك ساھەلىرىنى دۆلەتنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك سىياسىي مەنپەئەتى ئۈچۈن تېخىمۇ زىچ ماسلاشتۇرۇشقا تىرىشماقتا. بۇ خىل كۈچلۈك دۆلەت سەپەرۋەرلىكى بەزى ساھەلەردە تەرەققىيات سۈرئىتىنى تېزلەتكەن بىلەن، ئەمەلىي سانائەت ئۈنۈمى، بازار ئېھتىياجى، پۇقرالارنىڭ شەخسىي ھوقۇقى ۋە خەلقئارالىق ئىشەنچ بىلەن ھەر ۋاقىت ماس كېلىۋەرمەيدۇ.
ئەلۋەتتە، بۇنىڭدىن خىتاينىڭ ھازىرقى بارلىق ئىقتىدارى پەقەت ۋاقىتلىق بىر كۆپۈك دېگەن خۇلاسە چىقمايدۇ. دۆلەتنىڭ كەڭ بازىرى، مۇكەممەل سانائەت زەنجىرى ۋە ئىلمىي تەتقىقات قۇدرىتى كۆز يۇمغىلى بولمايدىغان ھەقىقىي بايلىقتۇر. بىراق، ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنىڭ چوڭلۇقى، يېڭىدىن قۇرۇلغان ئورگانلارنىڭ سانى ۋە سېلىنغان مەبلەغنىڭ كۆپلۈكىلا ئۇزاق مۇددەتلىك مۇۋەپپەقىيەتنىڭ بىردىنبىر ئۆلچىمى بولالمايدۇ. قولغا كەلگەن نەتىجىنىڭ قانچىلىك ساغلام، ئادىل، ئىشەنچلىك ۋە ئىزچىل ئىكەنلىكى ئۇنىڭدىنمۇ مۇھىمدۇر.
خۇلاسە
«China Brief» ژۇرنىلىنىڭ بۇ سانى بىزگە خىتاينىڭ دۆلەت كۈچىگە بىرلا جۈملە بىلەن باھا بېرىشنىڭ قانچىلىك قىيىن ۋە مۇرەككەپ ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. بىر دۆلەتتە زور سانائەت ۋە ئىستراتېگىيەلىك ئىلگىرىلەشلەر بىلەن چوڭقۇر ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ھەمدە قانۇنىي زىددىيەتلەر بىرلا ۋاقىتتا تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرالايدۇ. بەزى ساھەلەردە بۇيرۇق بىلەن ناھايىتى تېز ھەرىكەت قىلالايدىغان مەركەزلەشكەن بىر سىستېما، يەنە باشقا ساھەلەردە مۇستەقىل باھالاشقا ۋە ئەۋرىشىم ماسلىشىشقا قاتتىق ئېھتىياجلىق بولىدۇ.
ئاخىرقى ھېسابتا، ئەڭ مۇھىم سوئال خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ قانچىلىك زور بايلىقنى ئۆز قولىغا مەركەزلەشتۈرەلەيدىغانلىقى ئەمەس، بەلكى شۇ غايەت زور بايلىقنى خەلقنىڭ باياشات تۇرمۇشىغا، ساغلام ئىقتىسادقا، ئىشەنچلىك قانۇن سىستېمىسىغا ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك خەلقئارا ھەمكارلىققا قانچىلىك دەرىجىدە ئايلاندۇرالايدىغانلىقىدۇر. شۇڭا، بىر دۆلەتنىڭ ھەقىقىي كۈچىنى ئۇنىڭ بايلىق سەپەرۋەر قىلىش سۈرئىتى بىلەن بىللە، ئۆز خاتالىقىنى تۈزىتىش، يېڭى شارائىتلارغا ماسلىشىش ۋە ئىچكى-تاشقى ئىشەنچ يارىتىش ئىقتىدارى ئارقىلىقمۇ ئۆلچەش لازىم.
مەنبەلەر:
ئاساسىي مەنبە:
[1] The Jamestown Foundation. (2026, October 16). China Brief, 26(20), 1–46. Washington, DC: The Jamestown Foundation.
قوشۇمچە مەنبەلەر:
[2] International Monetary Fund. (2026). People’s Republic of China: 2025 Article IV Consultation («خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى: 2025-يىللىق IV ماددا مەسلىھەت دوكلاتى»). IMF Country Report No. 26/044.
[3] United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights. (2022, August 31). OHCHR Assessment of Human Rights Concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China («ب د ت كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارلىقىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى كىشىلىك ھوقۇق ئەھۋالى ھەققىدىكى باھالاش دوكلاتى»).
[4] United States Commission on International Religious Freedom. (2026, May 11). China Codifies and Escalates Its Policy on the “Sinicization of Religion” («خىتاي دىننى خىتايچىلاشتۇرۇش سىياسىتىنى قانۇنلاشتۇرۇپ، تېخىمۇ كۈچەيتمەكتە»).
[5] Supreme People’s Court of the People’s Republic of China. (2018). Provisions on Several Issues Regarding the Establishment of the International Commercial Court («خەلقئارالىق سودا سوتىنى قۇرۇشقا مۇناسىۋەتلىك بىر قىسىم مەسىلىلەر ھەققىدىكى بەلگىلىمە»).
[6] World Health Organization. (2025). International Health Regulations (2005), as Amended («خەلقئارالىق ساغلاملىق نىزامى، تۈزىتىلگەن نۇسخىسى»).
