رۇبىيونىڭ سەمەرقەنت زىيارىتى: چوڭ كۈچلەر رىقابىتى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ تاللىشى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت

2026-يىلى 18-ئۆكتەبىر كەچتە، ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيو سەمەرقەنت شەھىرىگە يېتىپ كەلدى. ئەتىسى ئۇ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەش دۆلەتنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىرى بىلەن بىرلىكتە «C5+1» («ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بەش دۆلەت بىلەن ئامېرىكانىڭ دىپلوماتىك ھەمكارلىق سۇپىسى») يىغىنىغا قاتناشتى، ئۆزبېكىستان تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بەختىيار سەئىدوۋ بىلەن سۆھبەتلەشتى ھەمدە پىرېزىدېنت شەۋكەت مىرزىيايېۋنىڭ قوبۇل قىلىشىغا ئېرىشتى. مەزكۇر يىغىنلاردا ئىككى ۋە كۆپ تەرەپلىك سودا، مەبلەغ سېلىش، مۇھىم مىنېرال بايلىقلار، قاتناش، ئېنېرگىيە ۋە بىخەتەرلىك مەسىلىلىرى ئەتراپلىق مۇزاكىرە قىلىندى. زىيارەت داۋامىدا ئامېرىكا شىركەتلىرى بىلەن تۈزۈلگەن 12 مىليارد دوللارلىق كېلىشىملەر ئېلان قىلىندى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۆزبېكىستان «ئارتېمىس كېلىشىملىرى» گە رەسمىي قوشۇلدى [1][2].

بۇ زىيارەتنىڭ ۋاقتى ۋە تاللانغان ئورنى ئالاھىدە دىققەتكە سازاۋەردۇر. تارىختا شەرق بىلەن غەربنى تۇتاشتۇرغان قەدىمىي سەمەرقەنت شەھىرى، بۈگۈنكى كۈندە ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ ئەڭ مۇھىم خەلقئارا سۆھبەت مەركەزلىرىدىن بىرىگە ئايلىنىۋاتىدۇ. 2025-يىلى ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەت رەھبەرلىرى تۇنجى قېتىملىق باشلىقلار يىغىنىنى دەل مۇشۇ شەھەردە ئۆتكۈزگەن ئىدى. ئەمدىلىكتە بولسا، ئامېرىكانىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرىمۇ بۇ تارىخىي شەھەردە رايوندىكى بەش دۆلەتكە بىرلىكتە مۇراجىئەت قىلدى.

بۇنىڭدىنمۇ قىزىقارلىق ۋە دىققەت قوزغايدىغان بىر ۋەقە رۇبىيو يېتىپ كېلىشتىن پەقەت بىر كۈن بۇرۇن يۈز بەردى. خىتاي باش مىنىستىرى لى چياڭ تاشكەنتتە ئۆزبېكىستان پىرېزىدېنتى بىلەن كۆرۈشۈپ، سانائەت، قاتناش ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىقنى كېڭەيتىش مەسىلىلىرىنى مۇزاكىرە قىلدى، ئارقىدىنلا تاجىكىستان بىلەن بولغان بىخەتەرلىك ئالاقىسىنى تېخىمۇ كۈچەيتىشنى تەكىتلىدى. ئامېرىكا بىلەن خىتايدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ دۆلەتنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلىرىنىڭ ئوخشاش بىر مەزگىلدە مەزكۇر رايوندا دىپلوماتىك پائالىيەت ئېلىپ بېرىشى، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ يېڭى خەلقئارا كۈچ سىنىشىشتىكى ئىستراتېگىيەلىك ئورنىغا بولغان دىققەتنى قايتىدىن قوزغىدى. بىراق، بۇ ھادىسىنى «چوڭ كۈچلەر ئوتتۇرا ئاسىيانى ئۆزئارا بۆلۈشۈۋاتىدۇ» دېگەندەك قېلىپلاشقان ۋە ئاددىي تەسەۋۋۇرغا قىستۇرۇپ قويۇش، رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ ئۆز مۇستەقىل رولىنى كىچىكلىتىپ قويىدۇ. چۈنكى قازاقىستان، قىرغىزىستان، تاجىكىستان، تۈركمەنىستان ۋە ئۆزبېكىستاننىڭ سىياسىي تاللىشى، سودا ئېھتىياجى ۋە بىخەتەرلىك ئەندىشىلىرى پۈتۈنلەي بىر خىل ئەمەس. بۇ دۆلەتلەر مەلۇم بىر چوڭ كۈچنىڭ تەسىرىدىن چىقىپ، يەنە بىر كۈچنىڭ كونتروللۇقىغا كىرىپ قېلىشتىن كۆرە، ئۆز مەنپەئەتلىرى ئۈچۈن پايدىلىق بولغان كۆپ تەرەپلىك ھەمكارلىق دائىرىسىنى كېڭەيتىشنى كۆزلەيدۇ.

دەل مۇشۇ سەۋەبتىن، رۇبىيونىڭ بۇ قېتىملىق زىيارىتىنى پەقەت بىرلا نۇقتىدىن باھالاش مۇمكىن ئەمەس. بىز مۇنداق سوئاللارنى بىرلىكتە قويۇشىمىز كېرەك: ئامېرىكا نېمە ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىياغا قايتىدىن ئەھمىيەت بېرىۋاتىدۇ؟ رۇسىيە بىلەن خىتاينىڭ تارىخىي ھەمدە نۆۋەتتىكى چوڭقۇر باغلىنىشلىرى ئارىسىدا، رايون دۆلەتلىرى قانچىلىك دەرىجىدە مۇستەقىل يول تۇتالايدۇ؟ ئېلان قىلىنغان بۇ كېلىشىملەر ئۇلارنىڭ كۆپ شېرىكلىك سىياسىتىگە ئەمەلىي جەھەتتىن نېمىلەرنى قوشالايدۇ؟

سەمەرقەنتتىكى كېلىشىملەر سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن نېمىلەردىن دېرەك بېرىدۇ؟

19-ئۆكتەبىردىكى يىغىندىن كېيىن ئېلان قىلىنغان «C5+1: Historic Partnership, Prosperous Future» «C5+1: تارىخىي ھەمكارلىق، گۈللەنگەن كەلگۈسى» ناملىق ئورتاق باياناتتا، قاتناشقان ئالتە دۆلەت مۇستەقىللىق، ئىگىلىك ھوقۇق ۋە زېمىن پۈتۈنلۈكىگە ھۆرمەت قىلىش پىرىنسىپىنى قايتا تەكىتلىدى. باياناتتا كاسپىي دېڭىزى ئارقىلىق ئۆتىدىغان قاتناش يوللىرى، مىنېرال بايلىقلار، ئېنېرگىيە، تاموژنا، رەقەملىك ئىقتىساد، مائارىپ ۋە بىخەتەرلىك ساھەلىرىدىكى ھەمكارلىق ئاساسلىق نىشان قىلىندى [3]. گەرچە بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىلگىرىكى يىغىنلاردىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلغان ساھەلەر بولسىمۇ، بۇ قېتىمقى يېڭىلىق ئۇلارنىڭ تېخىمۇ كونكرېت سودا ۋە مەبلەغ سېلىش كېلىشىملىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەنلىكىدۇر.

ئۆزبېكىستان پىرېزىدېنتلىق مەھكىمىسىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، زىيارەت مەزگىلىدە ئامېرىكا–ئۆزبېكىستان سودا ۋە مەبلەغ سېلىش كېڭىشىدە ئېلان قىلىنغان كېلىشىملەرنىڭ ئومۇمىي قىممىتى 12 مىليارد دوللارغا يەتكەن. «Interfax» ئاگېنتلىقىنىڭ ئۆزبېكىستان مەنبەلىرىگە تايانغان خەۋىرىدە بولسا، ئىمزالانغان 54 تۈرلۈك كېلىشىمنىڭ تۆمۈريول، ئېنېرگىيە، مىنېرال بايلىقلار، پۇل-مۇئامىلە ۋە تېخنولوگىيە ساھەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقى بىلدۈرۈلدى [4]. لېكىن، قەغەز يۈزىدىكى «كېلىشىم قىممىتى»نى دەرھال «ئەمەلىي كىرگەن مەبلەغ» دەپ چۈشىنىۋالماسلىق كېرەك، چۈنكى مەبلەغنىڭ ئەمەلىي ئاجرىتىلىشى، زاۋۇت ياكى ئۇل ئەسلىھەلەرنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە ئۇلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىشقا كىرىشىپ مەھسۇلات بېرىشى پۈتۈنلەي باشقا-باشقا باسقۇچلاردۇر.

ئۆزبېكىستاننىڭ «Artemis Accords» («ئارتېمىس كېلىشىملىرى»)گە قوشۇلۇشىمۇ مۇھىم سىمۋوللۇق ۋە ئىلمىي ئەھمىيەتكە ئىگە. ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقى ئۆزبېكىستاننى مەزكۇر كېلىشىملەرگە قوشۇلغان دۇنيادىكى 77-دۆلەت دەپ ئېلان قىلدى [5]. بۇ كېلىشىم ئالەم بوشلۇقىنى تىنچ مەقسەتتە تەتقىق قىلىش ۋە تەكشۈرۈشنىڭ بىر قاتار خەلقئارالىق پىرىنسىپلىرىنى قوللايدۇ. ئەلۋەتتە، ئۇنىڭ ئىمزالىنىشىنىڭ ئۆزىلا يېڭى بىر ھەربىي ئىتتىپاقنىڭ قۇرۇلغانلىقى ياكى چوڭ كۆلەملىك بىر ئالەم تۈرىنىڭ دەرھال باشلانغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.

رۇبىيو سۆزىدە ئۆزبېكىستاننى رۇسىيە ياكى خىتاي بىلەن بولغان ئالاقىسىنى ئۈزۈشكە دەۋەت قىلىش ئۈچۈن كەلمىگەنلىكىنى، پەقەت ئامېرىكا شىركەتلىرى ئۈچۈن ئادىل رىقابەت مۇھىتى ۋە بازار پۇرسىتى بولۇشىنى خالايدىغانلىقىنى بىلدۈردى [1]. بىراق، بۇ دىپلوماتىك باياننى «رايوندا نوپۇز تالىشىش رىقابىتى يوق» دېگەن خۇلاسە بىلەن ئارىلاشتۇرۇۋەتمەسلىك كېرەك. چوڭ دۆلەتلەر باشقىلاردىن بىر-بىرىگە قارشى رەسمىي ئىتتىپاق تۈزۈشنى تەلەپ قىلماي تۇرۇپمۇ، سودا، تەمىنلەش زەنجىرى ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى ساھەلىرىدە كەسكىن رىقابەتلىشەلەيدۇ. خۇددى شۇنىڭغا ئوخشاش، چوڭ بىر سودا كېلىشىمىنىڭ ئىمزالىنىشىمۇ ئۆزبېكىستاننىڭ ئۆز سىياسىي يۆنىلىشىنى پەقەت بىرلا تاشقى كۈچكە باغلاپ قويغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ.

ئامېرىكانىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا سىياسىتى: ئافغانىستاندىن مۇھىم مىنېراللارغىچە

سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن كېيىن، ئامېرىكا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى يېڭى مۇستەقىل بولغان بەش دۆلەت بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتتى. ۋاشىنگتوننىڭ دەسلەپكى سىياسىتى بۇ دۆلەتلەرنىڭ مۇستەقىللىقىنى قوللاش، يادرو قوراللىرىنىڭ تارقىلىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، بازار ئىقتىسادىغا ئۆتۈشىگە ياردەم بېرىش ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى يولغا قويۇش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىدى. 2001-يىلى ئافغانىستان ئۇرۇشى باشلانغاندىن كېيىن، رايوننىڭ ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيىتى تېخىمۇ ئاشتى. ئۆزبېكىستاندىكى قارشى-خانئاباد ۋە قىرغىزىستاندىكى ماناس ھەربىي بازىلىرى ئامېرىكا باشچىلىقىدىكى ھەربىي ھەرىكەتلەر ئۈچۈن مۇھىم ئارقا سەپ رولىنى ئوينىدى. كېيىنچە بۇ بازىلارنىڭ تاقىلىشى ۋە ئامېرىكا قىسىملىرىنىڭ ئافغانىستاندىن چېكىنىپ چىقىشى، ۋاشىنگتوننىڭ مەزكۇر رايونغا بولغان سىياسىتىنى قايتىدىن تەڭشىشىگە تۈرتكە بولدى.

2015-يىلى دەل سەمەرقەنت شەھىرىدە باشلانغان «C5+1» رامكىسى ئامېرىكانىڭ رايوندىكى بەش دۆلەت بىلەن بىرلىكتە مۇزاكىرە ئېلىپ بارىدىغان مۇقىم دىپلوماتىك يولىنى شەكىللەندۈردى. 2023-يىلى تۇنجى قېتىملىق «C5+1» دۆلەت باشلىقلىرى يىغىنى ئۆتكۈزۈلدى، 2025-يىلى نويابىردا بولسا ئوتتۇرا ئاسىيا رەھبەرلىرى ۋاشىنگتوندا كۈتۈۋېلىندى [6]. شۇڭا، رۇبىيونىڭ بۇ قېتىملىق سەمەرقەنت زىيارىتىنى تۇيۇقسىز تاشلانغان قەدەم دەپ ئەمەس، بەلكى ئەنە شۇ ئىزچىل سىياسەتنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك داۋامى دەپ چۈشەندۈرۈش تېخىمۇ ئورۇنلۇقتۇر. ئەمما، بۈگۈنكى كۈندە بۇ ھەمكارلىقنىڭ يادرولۇق مەزمۇنى ئۆزگەرمەكتە. ئىلگىرى ئافغانىستاندىكى ھەربىي ھەرىكەتلەر، چېگرا بىخەتەرلىكى ۋە تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش مەسىلىلىرى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرغان بولسا، ھازىر ئېنېرگىيە، ھالقىلىق مىنېرال بايلىقلار، قاتناش كارىدورلىرى ۋە ئىقتىسادىي تەمىنلەش زەنجىرىگە بولغان ئەھمىيەت كۆرۈنەرلىك ئاشماقتا. سۈنئىي ئەقىل، ئېلېكتىر باتارېيەسى، زامانىۋى ئالاقە ۋە مۇداپىئە سانائىتىگە كېرەكلىك بولغان خام ئەشيا تەمىناتىنى بىر قانچە پەرقلىق مەنبەگە تارقىتىش ئامېرىكانىڭ كەڭ دائىرىلىك دۇنياۋى ئىقتىسادىي ئىستراتېگىيەسى بىلەنمۇ پۈتۈنلەي ماس كېلىدۇ.

كاسپىي دېڭىزىدىن ھالقىپ ئۆتىدىغان «ئوتتۇرا كارىدور» لىنىيەسى بۇ جەھەتتە ئالاھىدە مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ يول ئوتتۇرا ئاسىيانى كاۋكاز رايونى، تۈركىيە ۋە ياۋروپا بازىرىغا بىۋاسىتە تۇتاشتۇرۇپ، رۇسىيە زېمىنى ئارقىلىق ئۆتىدىغان ئەنئەنىۋى شىمالىي يوللارغا قوشۇمچە تاللاش تەمىنلەيدۇ. دۇنيا بانكىسىنىڭ 2026-يىللىق باھالاش دوكلاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، ئەگەر مۇۋاپىق مەبلەغ سېلىنسا ۋە تاموژنا ئىسلاھاتى ئېلىپ بېرىلسا، كەلگۈسىدە بۇ لىنىيەدىكى يۈك توشۇش مىقدارىنى زور دەرىجىدە كۆپەيتىش ھەمدە قاتناش ۋاقتىنى قىسقارتىش ئىمكانىيىتى بار ئىكەن [7]. ئەلۋەتتە، بۇ نەتىجىلەر كەلگۈسىگە قارىتىلغان مۆلچەر بولۇپ، ھازىرنىڭ ئۆزىدە تولۇق ئەمەلگە ئاشقان رېئاللىق ئەمەس. پورتلارنىڭ سىغىمى، تۆمۈريول تورى، چېگرادىن ئۆتۈش تەرتىپى، يەرلىك ئىقتىسادنىڭ كۈچى ۋە دۆلەتلەرنىڭ ئىزچىل سىياسىي ئىرادىسى بۇ كارىدورنىڭ ئەمەلىي مۇۋەپپەقىيىتىنى بەلگىلەيدۇ.

شۇڭلاشقا، ئامېرىكانىڭ رايونغا بولغان بۇ يېڭى قىزىقىشىنى ھازىردىن باشلاپلا چوڭ بىر ئىستراتېگىيەلىك ئۈستۈنلۈك دەپ باھالاش بالدۇرلۇق قىلىدۇ. بۇ يەردىكى ھەقىقىي ئۆلچەم ئىمزالانغان ھۆججەتلەرنىڭ سانىدا ئەمەس، بەلكى رايونغا قانچىلىك مەبلەغنىڭ راستتىنلا كىرگەنلىكى، قانچىلىك يېڭى ئىش ئورنى يارىتىلغانلىقى ۋە مەزكۇر تۈرلەرنىڭ يەرلىك سودا ھەمدە خەلق تۇرمۇشىغا قانداق ئەمەلىي تەسىر كۆرسەتكەنلىكىدە گەۋدىلىنىدۇ.

رۇسىيە: تارىخىي باغلىنىشلارنىڭ كۈچى ۋە يېڭى چەكلىمىلەر

رۇسىيەنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى سوۋېت ئىتتىپاقى پارچىلانغاندىن كېيىن باشلانغان ئادەتتىكى تاشقى دىپلوماتىيە دەپلا كۆرگىلى بولمايدۇ. چار رۇسىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ 19-ئەسىردىكى كېڭىيىشى ۋە سوۋېت دەۋرىدىكى ئۇزۇن يىللىق سىياسىي-ئىقتىسادىي بىر گەۋدىلىشىش جەريانى، رايوننىڭ تىل، مائارىپ، سانائەت ۋە بىخەتەرلىك قۇرۇلمىسىدا چوڭقۇر ئىز قالدۇرغان. بۈگۈنمۇ رۇس تىلى نۇرغۇن كەسپىي، ئىلمىي ۋە سودا ئالاقىلىرىدە مۇھىم رول ئوينىماقتا. قازاقىستان بىلەن قىرغىزىستاننىڭ ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقىغا ئەزا بولۇشى، شۇنداقلا قازاقىستان، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستاننىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان ھەربىي-بىخەتەرلىك مۇناسىۋەتلىرى موسكۋانىڭ تەسىرىنىڭ ھازىرغىچە كۈچلۈك ساقلىنىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

رۇسىيەدىكى ئەمگەك بازىرىمۇ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مىليونلىغان ئائىلىلەر ئۈچۈن بىۋاسىتە ھاياتىي ئەھمىيەتكە ئىگە. دۇنيا بانكىسىنىڭ بىر تەتقىقات دوكلاتىدا مۆلچەرلىنىشىچە، 2024-يىلى چەت ئەلدە ئىشلەۋاتقانلاردىن ئەۋەتىلگەن پۇل تاجىكىستاننىڭ ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ تەخمىنەن 45 پىرسەنتىگە، قىرغىزىستاندا 25 پىرسەنتكە ۋە ئۆزبېكىستاندا 18 پىرسەنتكە تەڭ بولغان [8]. بۇ پۇللارنىڭ مۇتلەق زور بىر قىسمى دەل رۇسىيەدە ئىشلەيدىغان ئەمگەك كۆچمەنلىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىكتۇر. شۇڭا، موسكۋا بىلەن بولغان مۇناسىۋەت رايوندىكى بەزى دۆلەتلەرگە نىسبەتەن پەقەت يۇقىرى قاتلام سىياسىتى مەسىلىسى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئادەتتىكى خەلقنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشى ۋە ئائىلە كىرىمى مەسىلىسىدۇر.

شۇنداقتىمۇ، 2022-يىلى رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قاراتقان كەڭ كۆلەملىك ھەربىي تاجاۋۇزىدىن كېيىن، غەرب دۆلەتلىرى يولغا قويغان ئېغىر ئىقتىسادىي جازالار، پۇل-مۇئامىلە ۋە قاتناش توسالغۇلىرى ھەمدە رۇسىيە ئىچىدە ئىشچى كۆچمەنلەرگە قارىتىلغان چەكلىمىلەرنىڭ كۈچىيىشى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە يېڭى خەۋپلەرنى ھېس قىلدۇردى. گەرچە موسكۋا بىلەن نورمال مۇناسىۋەتنى ساقلاش زۆرۈرىيىتى يوقالمىغان بولسىمۇ، ئەمما پەقەت بىرلا بازار، بىرلا قاتناش يولى ياكى بىرلا بىخەتەرلىك شېرىكىگە تايىنىپ قېلىشنىڭ سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي بەدىلى تېخىمۇ ئېنىق كۆرۈلدى.

ئەلۋەتتە، بۇ خىل ئۆزگىرىشكە قاراپلا رۇسىيەنىڭ رايوندىكى نوپۇزى «ئاخىرلاشتى» دەپ ھۆكۈم چىقىرىش توغرا ئەمەس. رۇسىيەنىڭ ھەربىي، تىل، ئەمگەك كۈچى ۋە ئېنېرگىيە ساھەلىرىدىكى يىلتىزى يەنىلا چوڭقۇر. بىراق، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىنىڭ يېڭى سودا يوللىرىنى ۋە يېڭى شېرىكلەرنى ئىزدەش ئىمكانىيىتىمۇ بارغانسېرى كېڭەيمەكتە. دېمەك، نۆۋەتتىكى ۋەزىيەت بىر چوڭ كۈچنىڭ ئورنىنى يەنە بىر كۈچنىڭ ئاددىيغىنە ئىگىلىۋېلىشى ئەمەس، بەلكى تاشقى تەسىرنىڭ ئوخشىمىغان ساھەلەر بويىچە قايتىدىن تەقسىملىنىشىدۇر.

خىتاينىڭ ئىقتىسادىي تەسىرى ۋە رايونلۇق بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى

خىتاي يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئوتتۇرا ئاسىيا بىلەن بولغان سودا، ئېنېرگىيە ۋە ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى ھەمكارلىقىنى ناھايىتى تېز كېڭەيتتى. ئۆزبېكىستان دۆلەتلىك ئىستاتىستىكا كومىتېتىنىڭ 2026-يىلى يانۋاردىن ئاۋغۇستقىچە بولغان مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، ئۆزبېكىستاننىڭ خىتاي بىلەن بولغان سودا سوممىسى 13 مىليارد 200 مىليون دوللارغا، رۇسىيە بىلەن بولغان سودىسى بولسا توققۇز مىليارد 200 مىليون دوللارغا يەتكەن [9]. ئەلۋەتتە، بۇ سانلار پەقەت بىر دۆلەت ۋە مەلۇم بىر مەزگىلگە مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، ئۇنىڭ ئۆزىدىنلا پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ بىخەتەرلىك ياكى سىياسىي تەسىر تەڭپۇڭلۇقى ھەققىدە ئومۇمىي خۇلاسە چىقارغىلى بولمايدۇ.

ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى رۇبىيو زىيارەت قىلغان شۇ ھەپتىدە، خىتاي باش مىنىستىرىنىڭمۇ تاشكەنتكە كېلىشى بېيجىڭ بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنىڭ ئىزچىللىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. ئۆزبېكىستان پىرېزىدېنتلىق مەھكىمىسىنىڭ 17-ئۆكتەبىردىكى ئۇچۇرىدا، خىتاي بىلەن مۇناسىۋەتلىك تۈرلەر پورتفېلىنىڭ ئومۇمىي سوممىسىنىڭ 60 مىليارد دوللارغا يېقىنلاشقانلىقى ۋە ئورتاق مەبلەغ سېلىش ئاساسىدا 6000 دىن ئارتۇق كارخانىنىڭ قۇرۇلغانلىقى قەيت قىلىنغان. سۆھبەتتە يەنە خىتاي–قىرغىزىستان–ئۆزبېكىستان تۆمۈريولى، يېشىل ئېنېرگىيە، سانائەت ۋە سۈنئىي ئەقىل تەشەببۇسلىرىمۇ مۇزاكىرە قىلىنغان [10]. لېكىن، يىللار داۋامىدا يىغىلغان ئومۇمىي تۈرلەر پورتفېلىنى رۇبىيونىڭ زىيارىتى جەريانىدا يېڭىدىن ئېلان قىلىنغان 12 مىليارد دوللارلىق كېلىشىم بىلەن بىۋاسىتە سېلىشتۇرۇش ھېسابلاش ئۇسۇلى جەھەتتىن توغرا بولمايدۇ.

خىتاينىڭ رايوندىكى ئورنى پەقەت ئىككى تەرەپلىك سودا بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. 2025-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن ئىككىنچى نۆۋەتلىك خىتاي–ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنىدا ئۇزاق مۇددەتلىك دوستلۇق، قاتناش، سانائەت، مىنېرال بايلىقلار ۋە خەلقلەر ئارا بېرىپ-كېلىشكە مۇناسىۋەتلىك بىر يۈرۈش ھۆججەتلەر قوبۇل قىلىندى [11]. بۇ قەدەملەر بېيجىڭنىڭ رايون دۆلەتلىرى بىلەن ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل دىپلوماتىك ھەمكارلىق سۇپىسى بەرپا قىلىۋاتقانلىقىنى نامايان قىلىدۇ. شۇنداقتىمۇ، بۇ ھەمكارلىقنىڭ ھەرقايسى دۆلەتلەردىكى ئەمەلىي ئۈنۈمى قەرز باشقۇرۇش، يەرلىك كارخانىلارنىڭ سىغىمى، مۇھىت ئاسراش شەرتلىرى ۋە ئىچكى بازارنىڭ ھەقىقىي ئېھتىياجىغا باغلىق بولىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىرگە، خىتاينىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى پائالىيىتى نوقۇل ئىقتىسادىي مۇناسىۋەتتىن ھالقىپ كەتكەن. بېيجىڭ چېگرا بىخەتەرلىكى، تېررورلۇققا قارشى تۇرۇش ۋە قانۇن ئىجرا قىلىش ساھەلىرىدىمۇ ھەمكارلىقنى كۈچەيتىشكە ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرمەكتە. 2026-يىلى 19-ئۆكتەبىردە، خىتاي باش مىنىستىرىنىڭ تاجىكىستان بىلەن ئىستىخبارات ئۇچۇرلىرىنى ئالماشتۇرۇش ۋە بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشنى تەشەببۇس قىلىشى بۇ يۈزلىنىشنىڭ ئەڭ يېڭى مىسالى بولدى [12]. بىراق، رايوندىكى دۆلەتلەرنىڭ خىتاي بىلەن بولغان بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنىڭ دەرىجىسىمۇ بىردەك ئەمەس. جۇغراپىيەلىك چېگرا شارائىتى، ئافغانىستانغا بولغان يېقىنلىق، ھاكىمىيەتلەرنىڭ ئىچكى بىخەتەرلىك ئەندىشىسى ۋە مىللىي ئىگىلىك ھوقۇققا بولغان سەزگۈرلۈك ھەر بىر دۆلەتنىڭ بۇ جەھەتتىكى قارارىغا ئايرىم تەسىر كۆرسىتىدۇ.

دەل مۇشۇ سەۋەبتىن، رۇبىيونىڭ بۇ قېتىمقى زىيارىتىنى پەقەت بىرلا نۇقتىدىن باھالاش مۇمكىن ئەمەس. ئامېرىكا نېمە ئۈچۈن ئوتتۇرا ئاسىياغا يېڭىۋاشتىن ئىقتىسادىي ئەھمىيەت بەرمەكتە؟ رۇسىيە بىلەن خىتاينىڭ رايوندىكى چوڭقۇر تارىخىي ۋە رېئال باغلىنىشلىرى ئارىسىدا، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى قانچىلىك دەرىجىدە مۇستەقىل يول تۇتالايدۇ؟ ئېلان قىلىنغان بۇ يېڭى كېلىشىملەر ئۇلارنىڭ كۆپ شېرىكلىك تاشقى سىياسىتىگە ئەمەلىي جەھەتتىن زادى نېمىلەرنى قوشالايدۇ؟

ئوتتۇرا ئاسىيا «يېڭى چوڭ ئويۇن»نىڭ پاسسىپ ئوبيېكتىلا ئەمەس

گەرچە «يېڭى چوڭ ئويۇن» دېگەن تەبىر چوڭ دۆلەتلەرنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى رىقابىتىنى تەسۋىرلەشتە قولايلىق كۆرۈنسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ ئېغىر بىر ئىلمىي چەكلىمىسى بار. 19-ئەسىردىكى چار رۇسىيە بىلەن ئەنگلىيە ئىمپېرىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى تىركىشىشنى ئەسلىتىدىغان بۇ ئۇقۇم، رايون دۆلەتلىرىنى خۇددى شاھمات تاختىسىدىكى جانسىز تاشلاردەك تەسۋىرلەپ، ئۇلارنىڭ مۇستەقىل تاللاش ۋە قارار چىقىرىش ئىرادىسىنى كۆلەڭگىدە قالدۇرۇپ قويىدۇ.

ئەمەلىيەتتە بولسا، رايوندىكى ھەر بىر دۆلەتنىڭ ئۆزىگە خاس مۇھىم نىشانى بار: قازاقىستان نېفىت ئېكسپورتى، كاسپىي دېڭىزى قاتنىشى ۋە كۆپ تەرەپلىك تەڭپۇڭ دىپلوماتىيەگە ئەھمىيەت بېرىدۇ؛ قىرغىزىستان ئۈچۈن ئەمگەك كۆچمەنلىرىنىڭ ھوقۇقى، ئىقتىسادىي ئالاقە ۋە بىخەتەرلىك باغلىنىشلىرى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ؛ تاجىكىستاننىڭ ئافغانىستان بىلەن بولغان ئۇزۇن چېگراسى سەۋەبلىك بىخەتەرلىك ئېھتىياجى ئالاھىدە گەۋدىلىنىدۇ؛ تۈركمەنىستان بولسا ئۆزىنىڭ دائىمىي بىتەرەپلىك سىياسىتىنى ساقلاش بىلەن بىرگە، تەبىئىي گاز ئېكسپورتىنى داۋاملاشتۇرۇشنى كۆزلەيدۇ. بۇ دۆلەتلەرنىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلمىسى ۋە سىياسىي شارائىتى بىر-بىرىدىن پەرقلىق بولغاچقا، ئۇلارنىڭ سىرتتىن كەلگەن ئوخشاش بىر تەكلىپكە بىردەك ئىنكاس قايتۇرۇشىنى كۈتكىلى بولمايدۇ.

ئۆزبېكىستاننىڭ بۇ دۆلەتلەر ئارىسىدىكى ئورنى تېخىمۇ ئالاھىدە. ئۇ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قالغان تۆت دۆلەتنىڭ ھەممىسى بىلەن، شۇنداقلا جەنۇبتا ئافغانىستان بىلەن بىۋاسىتە چېگرىلىنىدۇ. 2016-يىلى شەۋكەت مىرزىيايېۋ ھاكىمىيەت بېشىغا كەلگەندىن بۇيان، تاشكەنت ھۆكۈمىتى قوشنا دۆلەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلاش، سودا ۋە چېگرا توسالغۇلىرىنى ئازايتىش ھەمدە تاشقى مەبلەغ جەلپ قىلىش يولىدا زور تىرىشچانلىق كۆرسەتتى. ئۆزبېكىستان ياۋرو-ئاسىيا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقىنىڭ تولۇق ئەزاسى ئەمەس، شۇنداقلا رۇسىيە يېتەكچىلىكىدىكى كوللېكتىپ بىخەتەرلىك شەرتنامىسى تەشكىلاتىغىمۇ قايتا قوشۇلمىدى. ئەلۋەتتە، بۇ مەيدان ئۇنىڭ رۇسىيە بىلەن بولغان ئىقتىسادىي ۋە سىياسىي ھەمكارلىقىنى ئۈزگەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ.

كارنېگى خەلقئارا تىنچلىق فوندىنىڭ تەتقىقاتچىسى جېننىفېر مۇرتازاشۋىلى (Jennifer Murtazashvili) بۇ يۈزلىنىشنى «كۆپ شېرىكلىك سىياسىتى» (Portfolio Politics) دەپ ئاتايدۇ: يەنى رايون دۆلەتلىرى بىخەتەرلىك، ئىقتىساد ۋە تېخنولوگىيە ساھەلىرىدىكى ئەمەلىي ئېھتىياجىغا قاراپ ئوخشىمىغان تاشقى شېرىكلەر بىلەن ھەمكارلىشىدۇ ھەمدە بىر شېرىكنىڭ ئەۋزەللىكىنى باشقىسى بىلەن تەڭپۇڭلاشتۇرۇش پۇرسىتىنى قولىدا ساقلاپ قالىدۇ [13]. بۇ تەھلىل رۇبىيونىڭ سەمەرقەنت زىيارىتىنى چۈشىنىشكىمۇ تولۇق ماس كېلىدۇ. تاشكەنت ئامېرىكانىڭ مەبلىغىگە ۋە تېخنولوگىيەسىگە قىزىققان تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ خىتاي بىلەن بولغان تۆمۈريول تۈرىدىن ياكى رۇسىيەنىڭ ئېنېرگىيە ۋە ئەمگەك بازىرىدىن ۋاز كېچىشىنىڭ ھېچقانداق ھاجىتى يوق.

بۇنىڭدىن باشقا، ياۋروپا ئىتتىپاقى بىلەن تۈركىيەنىڭ رايوندا بارغانسېرى كېڭىيىۋاتقان ئالاقىلىرىمۇ ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرىگە مۇھىم قوشۇمچە تاللاش بوشلۇقى يارىتىپ بەرمەكتە. مەسىلەن، 2025-يىلى سەمەرقەنتتە ئۆتكۈزۈلگەن تۇنجى نۆۋەتلىك ياۋروپا ئىتتىپاقىئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنىدا ئىككى تەرەپ مۇناسىۋىتىنى «ئىستراتېگىيەلىك شېرىكلىك» سەۋىيەسىگە كۆتۈرۈش قارار قىلىنغان ئىدى [14]. بۇ ئەمەلىيەتلەر ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ پەقەت بىر قانچە چوڭ دۆلەت ئارىسىدا قىسىلىپ قېلىشقا مەجبۇر ئەمەسلىكىنى كۆرسىتىدۇ. شۇنداق بولسىمۇ، تاشقى تاللاشلارنىڭ كۆپىيىشى ئۆز ئالدىغا قەرز، بازار ۋە بىخەتەرلىك مەسىلىلىرىنىڭ ھەممىسىنى ئاپتوماتىك ھەل قىلىپ بېرەلمەيدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن يەنە رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئىچكى باشقۇرۇش ئىقتىدارى ۋە بىر-بىرى بىلەن بولغان ئۆزئارا ھەمكارلىقى ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدۇ.

زىيارەتتىن كېيىنكى ئۆلچەم: بايانات ئەمەس، ئەمەلىي نەتىجە

ماركو رۇبىيونىڭ زىيارىتى جەريانىدا ئېلان قىلىنغان كېلىشىملەر ۋە ئورتاق باياناتلار ئامېرىكا بىلەن ئۆزبېكىستان ھەمدە پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا مۇناسىۋىتىنىڭ كېڭىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن، بۇ قەدەملەرنى ھازىردىن باشلاپلا «تارىخىي بۇرۇلۇش» ياكى «خىتاي بىلەن رۇسىيەگە قارشى قۇرۇلغان يېڭى ئىتتىپاق» دەپ ئاتاش رېئال پاكىتتىن ھالقىپ كەتكەنلىك بولىدۇ. بولۇپمۇ، ئۆزبېكىستان يولغا قويۇۋاتقان كۆپ شېرىكلىك تەڭپۇڭ دىپلوماتىيەنى نەزەرگە ئالغىنىمىزدا، ۋاشىنگتون بىلەن تاشكەنتنىڭ يېقىنلىشىشى باشقا شېرىكلەردىن يىراقلىشىشنى بىلدۈرمەيدۇ.

شۇڭا، كېيىنكى يىللاردا بۇ زىيارەتنىڭ ھەقىقىي قىممىتىنى باھالاش ئۈچۈن مۇنداق بىر قانچە كونكرېت نەتىجىگە دىققەت قىلىش كېرەك: ئېلان قىلىنغان 12 مىليارد دوللارلىق كېلىشىملەرنىڭ قانچىلىكى ھەقىقىي مەبلەغ سېلىش تۈرلىرىگە ئايلىنىدۇ؟ يېڭى قۇرۇلۇشلار نوقۇل خام ئەشيا ئېكسپورت قىلىش بىلەن چەكلىنىپ قالماي، يەرلىك سانائەت ئىشلەپچىقىرىشى ۋە خەلقنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇشقا قانچىلىك پايدا يەتكۈزىدۇ؟ كاسپىي دېڭىزى ئارقىلىق ئۆتىدىغان قاتناش يوللىرىدا قايسى ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشلىرى ۋە تاموژنا ئىسلاھاتلىرى ئەمەلگە ئاشىدۇ؟ شۇنداقلا، تەرەپلەر ئوتتۇرىسىدىكى بىخەتەرلىك ھەمكارلىقى قانۇن ئۈستۈنلۈكى ۋە كىشىلىك ھوقۇق كاپالەتلىرى بىلەن قانداق ماسلاشتۇرۇلىدۇ؟ بۇ سوئاللارغا بېرىلىدىغان ئەمەلىي جاۋابلار، باياناتلاردا ئېلان قىلىنغان چوڭ رەقەملەردىن نەچچە ھەسسە مۇھىمدۇر.

خۇلاسە: ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ كەلگۈسىنى كىم بەلگىلەيدۇ؟

ماركو رۇبىيونىڭ سەمەرقەنت زىيارىتى ئامېرىكانىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا بولغان قىزىقىشىنىڭ يېڭى سودا، ئېنېرگىيە ۋە تېخنولوگىيە مەزمۇنى بىلەن قايتا جانلىنىۋاتقانلىقىنى نامايان قىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، رۇسىيەنىڭ رايوندىكى چوڭقۇر تارىخىي باغلىنىشلىرى ۋە خىتاينىڭ كۈچلۈك ئىقتىسادىي ئورنى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى كۈچ مۇناسىۋەتلىرىنىڭ ئاددىي بىر ئىككى قۇتۇپلۇق رىقابەت قېلىپىغا سىغمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بەرمەكتە.

بۇ جەرياننىڭ ئەڭ مۇھىم تەرىپى شۇكى، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى تاشقى كۈچلەرنىڭ تەسىرىنى شەرتسىز قوبۇل قىلىدىغان پاسسىپ تەرەپلەر ئەمەس. ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ قاتناش، سودا، مائارىپ، بىخەتەرلىك ۋە ئېنېرگىيە مەنپەئەتلىرىگە ئەڭ ماس كېلىدىغان خەلقئارالىق شېرىكلەرنى تاللاشقا تىرىشماقتا. ئەلۋەتتە، مەزكۇر كۆپ شېرىكلىك دىپلوماتىيەنىڭ ئۇزاق مۇددەتلىك مۇۋەپپەقىيىتى يەنىلا ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ئىچكى باشقۇرۇش سۈپىتى، قانۇنىي ئىشەنچى ۋە ئۆز خەلقىنىڭ ئېھتىياجىغا بولغان مەسئۇلىيىتى بىلەن زىچ باغلىنىدۇ.

ئاخىرقى ھېسابتا، ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ كەلگۈسىنى پەقەت ۋاشىنگتون، موسكۋا ياكى بېيجىڭدا چىقىرىلغان قارارلارلا بەلگىلىيەلمەيدۇ. رايون دۆلەتلىرىنىڭ ئۆز سىياسىي تاللىشى، جەمئىيەتلىرىنىڭ ئىقتىسادىي ئېھتىياجى ۋە خەلقلەرنىڭ ھوقۇقىمۇ بۇ كەلگۈسىنى شەكىللەندۈرىدىغان ئاساسلىق كۈچتۇر. رۇبىيونىڭ سەمەرقەنت زىيارىتى بىزگە مۇشۇ ھەقىقەتنى يەنە بىر قېتىم ئەسلىتىدۇ: ئوتتۇرا ئاسىيا پەقەت چوڭ كۈچلەرنىڭ رىقابەت سەھنىسى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۆز تارىخى، مۇستەقىل ئىرادىسى ۋە كەلگۈسى بار دۆلەتلەر ھەمدە خەلقلەرنىڭ ئورتاق ماكانىدۇر.

مەنبەلەر:

[1] Slattery, Gram, & Chiacu, Doina. (2026-10-19). Rubio Seeks to Expand Central Asia Ties with Pomp-Filled Uzbekistan Visit (رۇبىيو ئۆزبېكىستان زىيارىتى ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيا مۇناسىۋەتلىرىنى كېڭەيتىشكە تىرىشماقتا). Reuters. مەنبە ئۇلىنىشى

[2] President of the Republic of Uzbekistan. (2026-10-19). President of Uzbekistan Receives U.S. Secretary of State Marco Rubio (ئۆزبېكىستان پىرېزىدېنتى ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيونى قوبۇل قىلدى). Özbekistan Cumhurbaşkanlığı. مەنبە ئۇلىنىشى

[3] U.S. Department of State. (2026-10-19). C5+1: Historic Partnership, Prosperous Future (C5+1: تارىخىي ھەمكارلىق، گۈللەنگەن كەلگۈسى). ABD Dışişleri Bakanlığı. مەنبە ئۇلىنىشى

[4] Interfax. (2026-10-19). Uzbekistan, U.S. Sign Agreements Worth $12 Bln (ئۆزبېكىستان بىلەن ئامېرىكا 12 مىليارد دوللارلىق كېلىشىملەرنى ئىمزالىدى). Interfax. مەنبە ئۇلىنىشى

[5] U.S. Department of State. (2026-10-19). United States Welcomes Uzbekistan’s Signing of the Artemis Accords (ئامېرىكا ئۆزبېكىستاننىڭ ئارتېمىس كېلىشىملىرىگە قوشۇلۇشىنى قارشى ئالدى). ABD Dışişleri Bakanlığı. مەنبە ئۇلىنىشى

[6] U.S. Department of State. (2015–2025). C5+1 Diplomatic Platform (Bureau of South and Central Asian Affairs) (C5+1 دىپلوماتىك رامكىسىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى). ABD Dışişleri Bakanlığı Arşivi. مەنبە ئۇلىنىشى

[7] World Bank. (2026-09-28). Trans-Caspian Transport Corridor Investments Could Spur Growth and Create Millions of Jobs Across Europe and Central Asia (كاسپىي دېڭىزى ھالقىغان قاتناش كارىدورى مەبلىغى تەرەققىياتقا تۈرتكە بولۇشى مۇمكىن). World Bank. مەنبە ئۇلىنىشى

[8] Bossavie, Laurent L. Y., Özden, Çağlar, Rude, Britta, & Zhou, Ling. (2025-03-23). Gendered Impacts of Military Conflicts on Labor Migration from Central Asia (ھەربىي توقۇنۇشلارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىن بولىدىغان ئەمگەك كۆچمەنلىكىگە تەسىرى). World Bank Research Paper. مەنبە ئۇلىنىشى

[9] National Statistics Committee of Uzbekistan. (2026-10-14). Uzbekistan Maintains Trade Relations with More Than 200 Countries (ئۆزبېكىستاننىڭ 200 دىن ئارتۇق دۆلەت بىلەن بولغان سودا ئالاقىسى). Özbekistan İstatistik Komitesi. مەنبە ئۇلىنىشى

[10] President of the Republic of Uzbekistan. (2026-10-17). President of Uzbekistan Receives Chinese Premier Li Qiang (ئۆزبېكىستان پىرېزىدېنتى خىتاي باش مىنىستىرى لى چياڭنى قوبۇل قىلدى). Özbekistan Cumhurbaşkanlığı. مەنبە ئۇلىنىشى

[11] Ministry of Foreign Affairs of the People’s Republic of China. (2025-06-18). 第二届中国—中亚峰会成果清单 (ئىككىنچى خىتاي–ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنى نەتىجىلىرىنىڭ تىزىملىكى). Çin Dışişleri Bakanlığı. مەنبە ئۇلىنىشى

[12] Reuters. (2026-10-19). Wary of Instability, China Calls for Deeper Security Cooperation with Tajikistan (خىتاي تاجىكىستان بىلەن بىخەتەرلىك ھەمكارلىقىنى كۈچەيتىشنى تەشەببۇس قىلدى). Reuters. مەنبە ئۇلىنىشى

[13] Murtazashvili, Jennifer B. (2026-05-14). Continental Asia and the Rise of Portfolio Politics (قۇرۇقلۇق ئاسىياسىدا كۆپ شېرىكلىك سىياسىتىنىڭ باش كۆتۈرۈشى). Carnegie Endowment for International Peace. مەنبە ئۇلىنىشى

[14] Council of the European Union. (2025-04-04). Joint Press Release Following the First EU–Central Asia Summit (تۇنجى ياۋروپا ئىتتىپاقى–ئوتتۇرا ئاسىيا باشلىقلار يىغىنىدىن كېيىنكى ئورتاق بايانات). Avrupa Birliği Konseyi. مەنبە ئۇلىنىشى