ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى
تەھرىرى: د. ئابدۇرېھىم دۆلەت
2026-يىلى ئاۋغۇستتا، خىتاينىڭ LandSpace شىركىتى ئۆزى قويۇپ بەرگەن راكېتانىڭ بىرىنچى باسقۇچىنى يەرگە مۇۋەپپەقىيەتلىك قايتۇرۇپ قوندۇردى. بۇ قەدەم خىتاينىڭ ئالەم سانائىتىدىكى يېڭى يوشۇرۇن كۈچىنى نامايان قىلغان بولسىمۇ، ئەمما راكېتانىڭ يەرگە ساق-سالامەت قونالىشى ئۇنىڭ ئەرزان تەننەرختە قايتا-قايتا ئىشلىتىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ. بىز بىر تېخنىكىنىڭ دەسلەپكى سىناقتىن ئۆتۈشى، كەڭ كۆلەمدە سانائەتلەشتۈرۈلۈشى ۋە مۇقىم سودا مۇلازىمىتىگە ئايلىنىشى ئوتتۇرىسىدىكى زور پەرققە ھەرگىز سەل قارىماسلىقىمىز كېرەك.
ئامېرىكانىڭ مەشھۇر «تاشقى ئىشلار» ژۇرنىلىدا 2026-يىلى 14-ئۆكتەبىر ئېلان قىلىنغان «China’s Next Frontier: How Beijing Is Challenging Washington in Outer Space» («خىتاينىڭ يېڭى رىقابەت مەيدانى: بېيجىڭ ئالەم بوشلۇقىدا ۋاشىنگتونغا قانداق جەڭ ئېلان قىلماقتا؟») ناملىق ماقالىدە، ئاپتورلار كاتلېن كېرلى (Kathleen Curlee) بىلەن سام بىرېسنىك (Sam Bresnick) بۇ ۋەقەنى يېڭى بىر ئىستراتېگىيەلىك بۇرۇلۇشنىڭ بېشارىتى دەپ قارىدى. ئۇلارنىڭ نەزىرىدە، خىتاينىڭ سودا خاراكتېرلىك ئالەم سانائىتى بىلەن ھەربىي ئالەم ئىقتىدارىنىڭ تەڭ قەدەمدە تەرەققىي قىلىشى، ئامېرىكانىڭ بۇ ساھەدىكى ئۇزۇن يىللىق ئۈستۈنلۈكىگە مىسلىسىز خىرىس ئېلىپ كەلمەكتە [1].
بۇ مەسىلىنىڭ ئالاھىدە دىققەت قىلىشقا تېگىشلىك نۇقتىسى شۇكى، نۆۋەتتىكى ئالەم رىقابىتى پەقەتلا كىمنىڭ كۆپ راكېتا قويۇپ بېرىشىدىكى بەسلىشىش بولماستىن، بەلكى سۈنئىي ھەمراھلارنىڭ كۈندىلىك رولى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىكتۇر. چۈنكى پۇل-مۇئامىلە سىستېمىسىدىكى ۋاقىتنى دەل توغرىلاش، ھاۋارايىدىن ئالدىن مەلۇمات بېرىش، يەرشارى خاراكتېرلىك ئالاقە تورى ۋە ھەتتا جەڭ مەيدانىدىكى نىشاننى ئېنىقلاشقىچە بولغان نۇرغۇن ساھەلەر دەل مۇشۇ سۈنئىي ھەمراھلارغا باغلانغان. ئىنسانىيەتنىڭ ئالەم بوشلۇقىدىكى ئۇل ئەسلىھەلەرگە بولغان بېقىندىلىقى ئاشقانسېرى، ئۇلارنىڭ كاشىلىغا ئۇچرىشىدىن كېلىپ چىقىدىغان زىياننىڭ كۆلىمىمۇ شۇنچە ئېغىر بولىدۇ.
ئالەم بوشلۇقى نېمە ئۈچۈن ھالقىلىق كۈچ سىنىشىش مەيدانىغا ئايلىنىپ قالدى؟
سوغۇق مۇناسىۋەتلەر ئۇرۇشى مەزگىلىدە، دۆلەتلەرنىڭ ئالەم بوشلۇقىدا قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى ئۇلارنىڭ تېخنىكا ۋە سىياسىي جەھەتتىكى ئىناۋىتىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بىر سىمۋول ئىدى. 1957-يىلىدىكى «سپۇتنىك» (Sputnik) سۈنئىي ھەمراھى ۋە 1969-يىلىدىكى ئايغا قونۇش رىقابىتى بۇنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالىدۇر. لېكىن، بۈگۈنكى ئالەم رىقابىتى پەقەت سىمۋوللۇق رول ئويناشتىن ھالقىپ، يەر يۈزىدىكى ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي سىستېمىلارنىڭ كۈندىلىك نورمال ئايلىنىشى بىلەن بىۋاسىتە ھەم چەمبەرچاس باغلىنىپ كەتتى. مەسىلەن، GPS سىستېمىسى ئورۇن بەلگىلەپلا قالماي، ئىنچىكە ۋاقىت ماسلاشتۇرۇش ۋەزىپىسىنىمۇ ئۆتەيدۇ. ئالاقە سۈنئىي ھەمراھلىرى دۇنيانىڭ ئەڭ چەت ياقىلىرىنىمۇ بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرىدۇ، يەر يۈزىنى كۆزىتىش سۈرەتلىرى بولسا تەبىئىي ئاپەتتىن قۇتقۇزۇش خىزمىتىدىمۇ، شۇنداقلا ھەربىي ئاخبارات توپلاشتىمۇ بىردەك قوللىنىلىدۇ. مانا مۇشۇنداق بىرلا تېخنىكىنىڭ ھەم پۇقراۋى، ھەم ھەربىي مەقسەتتە تەڭ ئىشلىتىلىشى، ئۇنىڭ خەلقئارا سىياسەتتىكى ئورنىنى تېخىمۇ مۇرەككەپلەشتۈرۈۋەتمەكتە.
ماقالە ئاپتورلىرى كېرلى بىلەن بىرېسنىكنىڭ شەرھلىشىچە، خىتاي ھەربىي رەھبەرلىرى 1991-يىلىدىكى پارس قولتۇقى ئۇرۇشىدا ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ سۈنئىي ھەمراھقا تايىنىپ ئالاقە قىلىش، يول تېپىش ۋە دەل نىشانغا زەربە بېرىش جەريانلىرىنى كۆرۈپ، بۇنىڭدىن ئىنتايىن چوڭ ساۋاق ئالغان. خىتاينىڭ كېيىنچە زور كۈچ سەرپ قىلىپ «شىمالىي قۇتۇپ» (Beidou) يول باشلاش تورىنى قۇرۇپ چىقىشىنىمۇ، ماھىيەتتە ئامېرىكانىڭ GPS سىستېمىسىغا بولغان بېقىندىلىقىدىن قۇتۇلۇش ئىستىكى بىلەن چۈشەندۈرۈشكە بولىدۇ [1].
بىراق، ئۆتمۈشتىكى تەجرىبىلەر بۈگۈنكى سىياسەتلەرنىڭ سەۋەبىنى يورۇتۇپ بېرەلىسىمۇ، ھەربىي جەھەتتىكى ئۈزۈل-كېسىل نەتىجىنى بەلگىلەپ بېرەلمەيدۇ. بىر دۆلەتنىڭ سۈنئىي ھەمراھى كۆپ بولسىلا، ئۇلارنىڭ ھەممىسى تەڭداشسىز سۈپەتكە ياكى ھۇجۇمغا تاقابىل تۇرالايدىغان چىدامچانلىققا ئىگە دېگەنلىك ئەمەس. شۇڭا، ئالەم كۈچىنى مۆلچەرلىگەندە پەقەت ئۈسكۈنە سانىغىلا قاراپ قالماستىن، بەلكى ئۇلارنىڭ ئالاقە تورى، يەر يۈزىدىكى تىزگىنلەش مەركەزلىرى ۋە قۇرۇقلۇق قىسىملىرى بىلەن بولغان ئورگانىك ماسلىشىش دەرىجىسىگىمۇ سەپ سېلىش كېرەك.
خىتاينىڭ ئالەم سانائىتى: دۆلەت بىلەن بازارنىڭ كىرىشىپ كېتىشى
1970-يىلى تۇنجى سۈنئىي ھەمراھىنى ئالەمگە چىقارغاندىن بۇيان، خىتاي ئالەم بوشلۇقى تۈرلىرىگە ئىزچىل مەبلەغ سېلىپ كەلدى. بولۇپمۇ، 2014-يىلىدىن باشلاپ سودا خاراكتېرلىك ئالەم سانائىتىنىڭ بەزى ساھەلىرىگە خۇسۇسىي مەبلەغلەرنىڭ كىرىشىگە يول قويۇلۇشى بىلەن يېڭى بىر سەھىپە ئېچىلدى. ئاپتورلارنىڭ كۆرسىتىشىچە، نۆۋەتتە خىتايدا 400 دىن ئارتۇق سودا خاراكتېرلىك ئالەم كارخانىسى بارلىققا كەلگەن بولۇپ، 2025-يىلىغا كەلگەندە دۆلەتتىكى ئالەم پائالىيەتلىرىنىڭ تېخىمۇ زور بىر قىسمى دەل مۇشۇ خۇسۇسىي ساھەنىڭ قولىغا مەركەزلەشكەن [1].
بۇ تېز تەرەققىياتنىڭ ئارقىسىدا پەقەتلا پايدا قوغلىشىدىغان شىركەتلەرلا ئەمەس، بەلكى يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ياردەم فوندلىرى، دۆلەت دەرىجىلىك سىناق بازىلىرى ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىمۇ بار. مەسىلەن، مەلۇم بىر شىركەت مۇرەككەپ راكېتا موتورى ياساشتا ئارقا-ئارقىدىن مەغلۇپ بولسىمۇ، يۇقىرىدىكىدەك غايەت زور قوللاشلار ئۇنىڭ يىقىلغان يېرىدىن قايتا تىكلىنىشىگە يول ئاچىدۇ. دۆلەت ئىستراتېگىيەسى بىلەن سودا مەنپەئەتى بىر-بىرىگە باغلانغان بۇ خىل مودېلنىڭ ئارتۇقچىلىقىمۇ دەل مۇشۇ يەردە كۆرۈلىدۇ. شۇنداق بولسىمۇ، دۆلەتنىڭ قوللىغانلىقى ھەممە مەبلەغ چوقۇم ئۆز ئۈنۈمىنى بېرىدۇ دېگەنلىك ئەمەس. بىرلا تۈرگە يوپۇرۇلۇپ كىرىپ مەبلەغ سالغاندا، قۇرۇلۇشلار تەكرارلىنىپ قېلىش، ئۈمىدسىز تۈرلەرگە پۇل بىكارغا چېچىلىش ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى ئېھتىياجدىن ئېشىپ كېتىشتەك ئېغىر مەسىلىلەر كېلىپ چىقىشى تەبىئىي. بۇ نۇقتىدىن ئالغاندا، شىركەتلەرنىڭ سانىنىڭ كۆپلۈكىنىلا كۆرۈپ، تېخنىكىلىق جەھەتتىن پىشىپ يېتىلدى دەپ ھۆكۈم قىلىشقا قەتئىي بولمايدۇ.
تۆۋەن تەننەرختە قايتا ئىشلىتىلىدىغان راكېتا تېخنىكىسى دەل بۇ رېئاللىقنى يورۇتۇپ بېرىدىغان ياخشى مىسالدۇر. راكېتانى بىر قېتىم يەرگە قوندۇرۇۋېلىش ئىنژېنېرلىق ساھەسىدىكى بىر قېتىملىق مۇۋەپپەقىيەتتۇر. ئەمما ئۇنى قىسقا ۋاقىت ئىچىدە رېمونت قىلىپ قايتا ئۇچۇرۇش، قونۇش جەريانىنى تۇراقلاشتۇرۇش ۋە ھەر قېتىملىق قويۇپ بېرىش خىراجىتىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىش بولسا تەلىپى يۇقىرى ۋە قاتتىق بولغان بىر سانائەت سىنىقىدۇر. خىتاينىڭ كېيىنكى رىقابەت كۈچىمۇ دەل مۇشۇ ئىككىنچى ئۆتكەلدە ئاندىن ھەقىقىي سىنىلىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، ئالەم سانائىتىنىڭ خىتايدىكى نۆۋەتتىكى ئورنىنى ئاددىيلا «دۆلەتكە تەۋە» ياكى «خۇسۇسىي» دەپ ئىككىگىلا ئايرىپ چۈشەندۈرگىلى بولمايدۇ. بۇ يەردە ئىلمىي تەتقىقات ئاپپاراتلىرى، يەرلىك رايونلار ئارىسىدىكى مەنپەئەت رىقابىتى، ئارمىيەنىڭ ئېھتىياجى ۋە خەلقئارالىق سودا پىلانلىرى بىر-بىرى بىلەن مۇرەككەپ گىرەلىشىپ كەتكەن. شۇ سەۋەبتىن، بۇ ساھەگە سېلىنغان زور مەبلەغنىڭ ئۈنۈمىنى پەقەت بىرلا قېتىملىق مۇۋەپپەقىيەتلىك راكېتا ئۇچۇشىغا قاراپلا كېسىپ ئېيتىش توغرا يەكۈن بولالمايدۇ.
Starlink ۋە خىتاينىڭ يېڭى ئالاقە تورلىرى
SpaceX شىركىتى ياراتقان Starlink تورى ئالەم ئىنتېرنېتىنى كەڭ كۆلەمدە سودا مۇلازىمىتىگە ئايلاندۇرغان ئەڭ يارقىن مىسالدۇر. خىتاينىڭ «گۇۋاڭ» (Guowang) ۋە «چيەنفەن» (Qianfan) تۈرلىرىمۇ دەل شۇنىڭغا ئوخشاش زور كۆلەملىك تۆۋەن ئوربىتا سۈنئىي ھەمراھ تورى قۇرۇپ چىقىشنى نىشان قىلغان. ئاپتورلارنىڭ بايانىغا ئاساسلانغاندا، خىتاينىڭ بۇ تۈرلىرى كەلگۈسى ئون يىل ئىچىدە جەمئىي 30 مىڭغا يېقىن سۈنئىي ھەمراھ قويۇپ بېرىشنى پىلانلىغان. ئەلۋەتتە، مەزكۇر رەقەم ئەمەلىيەتتە قويۇپ بېرىلگىنى ئەمەس، بەلكى قەغەز يۈزىدىكى پىلاندۇر [1]. ئۇنىڭ ئۈستىگە، باشقا دۆلەتلەرنى رەقەملىك ئۇل ئەسلىھەلەر بىلەن تەمىنلەش پەقەتلا بىر تېخنىكا سودىسى ئەمەس. ئۇ ساتقۇچى بىلەن سېتىۋالغۇچى ئوتتۇرىسىدا ئۇزۇن مەزگىللىك سىياسىي ۋە تېخنىكىلىق بېقىندىلىقنىمۇ كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. ئالاقە سانلىق مەلۇمات مەركىزىنىڭ قايسى دۆلەتتە قۇرۇلۇشى، ئۇچۇرلارنىڭ بىخەتەرلىكىنىڭ قانداق كاپالەتكە ئىگە بولۇشى ۋە قايسى خىل جىددىي ئەھۋاللاردا مۇلازىمەتنىڭ ئۈزۈپ قويۇلۇش ئېھتىماللىقى بۇ ئالاقە تورلىرى ئېلىپ كېلىدىغان مۇھىم رېئاللىقتۇر.
بەزى دۆلەتلەر ئۈچۈن خىتاينىڭ بۇ يېڭى تورلىرى قوشۇمچە بىر تاللاش پۇرسىتى يارىتىپ بېرىشى، شۇ ئارقىلىق ئۇلارنىڭ پەقەت ئامېرىكا مۇلازىمىتىگىلا تايىنىپ قېلىشىنى ئازايتىشى مۇمكىن. ئەمما، تاللاشنىڭ كۆپەيگىنىگە قاراپلا، ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل قانۇنىي نازارەت سىستېمىسى، زاپاس ئالاقە يوللىرى ۋە مۇلازىمەت ئالماشتۇرۇش ئىقتىدارى بولمىغان دۆلەتلەرنىڭ تاشقى بېقىندىلىق قىسمىتىدىن ئۈزۈل-كېسىل قۇتۇلۇپ كېتىشى ناتايىن.
بۇ ساھەدە سانلىق ئۈستۈنلۈكنىڭ بولۇشىلا ھەل قىلغۇچ رول ئوينىيالمايدۇ. ئەكسىچە، سىگنال چاستوتىسىغا ئېرىشىش رۇخسىتى، يەر يۈزىدىكى قوبۇل قىلىش ئۈسكۈنىلىرىنىڭ ئىقتىدارى، مۇلازىمەت باھاسى، سۈپىتى ۋە خەلقئارادىكى ئىشەنچ دەرىجىسى قاتارلىق ھەر تەرەپلىمە ئامىللار مەلۇم بىر تورنىڭ دۇنيادىكى ھەقىقىي تەسىر دائىرىسىنى بەلگىلەپ بېرىدۇ.
ھەربىي كۈچنىڭ ئەۋزەللىكى نېمىشقا ئۇنىڭ ئاجىزلىقىغىمۇ ئايلىنىدۇ؟
ئامېرىكا ئارمىيەسى نەچچە ئون يىلدىن بۇيان يىراق مۇساپىلىك قىسىملارنى ماسلاشتۇرۇشتا سۈنئىي ھەمراھلارنىڭ تەڭداشسىز ئەۋزەللىكىدىن زور پايدا ئېلىپ كەلدى. قىسىملار ئارا ئالاقە، يۆنىلىش بەلگىلەش، دۈشمەن نىشانىنى كۆزىتىش ۋە باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھەرىكەتلىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك بىرلا ئۇچۇر زەنجىرىگە باغلانغان. بۇ زەنجىر سىلىق ۋە ئىشەنچلىك ئىشلىگەندە، جەڭگاھتا مۇتلەق ئەۋزەللىك يارىتىپ بېرىدۇ. لېكىن، ھەممە نەرسىنىڭ بىر-بىرىگە باغلانغان بۇ خىل يۈكسەك دەرىجىدىكى تورلىشىشى، مەركەزدىكى كىچىككىنە بىر كاشىلىنىڭمۇ پۈتكۈل ھەرىكەتكە كەڭ كۆلەملىك زەربە ئېلىپ كېلىشىگە سەۋەبچى بولىدۇ. شۇڭلاشقا، مەزكۇر ماقالىنىڭ ئاپتورلىرى خىتاينىڭ سۈنئىي ھەمراھلارغا قارشى زەربە بېرىش ئىقتىدارى بارغانسېرى يېتىلىۋاتقان شارائىتتا، ئامېرىكانىڭ ئالەم تورىغا بولغان بۇ قەدەر چوڭقۇر بېقىندىلىقىنى ئىنتايىن ئېغىر بىر خەۋپ دەپ ھېسابلايدۇ [1].
ئامېرىكا ئالەم ئارمىيەسىنىڭ بىخەتەرلىك تەھدىتىنى باھالاش دوكلاتلىرىدىمۇ، خىتاينىڭ كۆزىتىش ۋە ئاخبارات توپلاشقا مەسئۇل سۈنئىي ھەمراھ ئىقتىدارىنىڭ شىددەت بىلەن كېڭىيىۋاتقانلىقى كۆرسىتىلگەن [2]. ئەلۋەتتە، نىشاننى بايقاش بىلەن ئۇنىڭغا ئۈنۈملۈك زەربە بېرىش ئوخشاش ئىش ئەمەس. كۆزىتىش، تەھلىل قىلىش، قارار چىقىرىش ۋە زەربە بېرىش باسقۇچلىرىنىڭ ھەر بىرىدە ئايرىم-ئايرىم تېخنىكىلىق قىيىنچىلىقلار مەۋجۇت. دەل شۇ سەۋەبتىن، ھەربىي ئالاقىدە پەقەت بىرلا ئالەم تورىغا تايىنىپ قالماسلىق كۈنسېرى مۇھىم بولماقتا. يەر يۈزىدىكى زاپاس ئالاقە يوللىرىنىڭ بولۇشى، قوشۇمچە يول باشلاش سىستېمىلىرىنى ئىشقا سېلىش ۋە مەركەز بىلەن ئالاقە ئۈزۈلگەن پەيتتە قىسىملارنىڭ ئۆز ئالدىغا مۇستەقىل قارار چىقىرىش ئىقتىدارى قاتارلىق مەسىلىلەر ئەڭ ئالدىنقى ئورۇنغا چىقماقتا.
بۇ يەردە ئامېرىكانىڭ يەنە بىر زىددىيىتى بار: ئۇنىڭ راكېتا قويۇپ بېرىشتىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرى زور دەرىجىدە SpaceX شىركىتىگە باغلانغان. بىر خۇسۇسىي شىركەتنىڭ بۇ قەدەر قۇدرەتلىك بولۇشى سودا ئۈنۈمىنى ئاشۇرسىمۇ، ئەگەر ئۇنىڭدا مەلۇم تېخنىكىلىق كاشىلا كۆرۈلسە ياكى ئىشلەپچىقىرىش زەنجىرى ئۈزۈلۈپ قالسا، پۈتكۈل دۆلەتنىڭ مىللىي ئۇل ئەسلىھەسى زىيانغا ئۇچرىشى مۇمكىن. بۇ خىرىسنى ھەل قىلىشنىڭ ئاچقۇچى پەقەتلا SpaceX كە رەقىب تېپىش ئەمەس؛ بەلكى ھالقىلىق دۆلەت مۇلازىمەتلىرىنى زاپاس ئىشلەپچىقىرىش لىنىيەسىگە، كۆپ خىل تەمىنلەش مەنبەسىگە ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك پىلانغا ئىگە قىلىشتۇر. ئاپتورلارنىڭ «باشقا رىقابەتچى شىركەتلەرنى ھۆكۈمەت ياردىمى بىلەن قوللاش كېرەك» دېگەن تەكلىپىنىمۇ دەل مۇشۇ نۇقتىدىن چۈشىنىشكە بولىدۇ.
ئالەم بوشلۇقى ئۇرۇش مەيدانىغا ئايلىنامدۇ؟
ئالەم ئۈسكۈنىلىرىگە زەربە بېرىش ھەققىدە مۇلاھىزە قىلغاندا، بىز ئالدى بىلەن ھۇجۇم تۈرلىرىنى پەرق ئېتىۋېلىشىمىز شەرت. بەزى قوراللار سۈنئىي ھەمراھنى بىۋاسىتە سوقۇپ ۋەيران قىلسا، يەنە بەزىلىرى سىگناللارنى توسۇۋېلىش ياكى تور ھۇجۇمى قوزغاش ئارقىلىق ئۇنىڭ خىزمىتىنى ۋاقىتلىق توختىتىپ قويىدۇ. بۇ ئىككى خىل قىلمىشنىڭ خەلقئارا قانۇن ۋە ئالەم مۇھىتىغا ئېلىپ كېلىدىغان ئاقىۋىتى بىر-بىرىدىن پەرقلىقتۇر.
2007-يىلى خىتاينىڭ ئۆزىنىڭ كونا بىر سۈنئىي ھەمراھىنى باشقۇرۇلىدىغان بومبا بىلەن پاچاقلاپ تاشلىشى، ئالەم بوشلۇقىدا غايەت زور مىقداردا ئالەم ئەخلەتلىرىنى پەيدا قىلدى. كونترولسىز لەيلەپ يۈرگەن بۇنداق پارچىلار بىرلا دۆلەتنىڭ ئۈسكۈنىلىرىگە ئەمەس، بەلكى ئوخشاش ئوربىتىدىكى باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئالەم پائالىيىتىگىمۇ ئېغىر تەھدىت ئېلىپ كېلىدۇ. دەل مۇشۇ سەۋەبتىن، «Secure World Foundation» («بىخەتەر دۇنيا فوندى») تارقاتقان «Global Counterspace Capabilities Report» («يەرشارىدىكى سۈنئىي ھەمراھقا قارشى ئىقتىدارلار دوكلاتى») مۇشۇنداق ئوخشىمىغان يوشۇرۇن خەۋپلەرنى ئىنچىكە سېلىشتۇرۇپ باھالىغان [3]. يەنە بىر تەرەپتىن، ئالەم بوشلۇقىدىكى ھەرىكەتلەرنىڭ بەزىلىرىنىڭ ھەم تىنچلىق، ھەم ھەربىي مەقسەتتە ئىشلىتىلىشچانلىقى ئوخشاش بولغاچقا، مەلۇم بىر سىناقنىڭ زادى قانداق نىيەتتە ئېلىپ بېرىلغانلىقىنى ئېنىق كېسىپ ئېيتىش تەسكە توختايدۇ.
مەسىلەن، ئوربىتىدىكى كونا سۈنئىي ھەمراھقا يېقىنلىشىپ ئۇنى يۆتكەپ قويۇش ئالەم ئەخلەتلىرىنى تازىلاش ئۈچۈن پايدىلىق بىر تېخنىكا بولۇشى مۇمكىن. لېكىن شۇ ئوخشاش مەشغۇلات باشقا بىر دۆلەتنىڭ سۈنئىي ھەمراھىغا قاراتمىلىق ۋە رۇخسەتسىز ئىشلىتىلسە، ئۇ بىۋاسىتە بىخەتەرلىك تەھدىتىگە ئايلىنىدۇ. نىيەتنىڭ نېمە ئىكەنلىكىنىڭ ئېنىقسىز بولۇشى، دۆلەتلەر ئارىسىدا ئىستراتېگىيەلىك خاتا ھۆكۈم چىقىرىپ قېلىش خەۋپىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
1967-يىلى تۈزۈلگەن «Outer Space Treaty» («ئالەم بوشلۇقى شەرتنامىسى») گەرچە ئالەم بوشلۇقىغا يادرو قورالى ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش كەڭ كۆلەملىك قىرغۇچى قوراللارنى ئورۇنلاشتۇرۇشنى چەكلىگەن بولسىمۇ، ئالەمدىكى بارلىق ھەربىي ھەرىكەتلەرنى پۈتۈنلەي چەكلىمىگەن [4]. بولۇپمۇ بۈگۈنكى كۈندىكى ئېلېكتىرونلۇق ۋە تور ھۇجۇمى ئىقتىدارلىرىغا قارىتا بۇ قانۇنلارنى قانداق تەتبىقلاش مەسىلىسىدە كۆپلىگەن ئېنىقسىزلىقلار مەۋجۇت. شۇڭلاشقا، ئالەم بوشلۇقى كەلگۈسىدە جەزمەن ئۇرۇش مەيدانىغا ئايلىنىدۇ، دەپ كېسىپ خۇلاسە چىقىرىشقا ئالدىرىماسلىق كېرەك. لېكىن، ھەربىي تەييارلىق بىلەن پۇقراۋى ئالەم ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ مۇناسىۋىتى بارغانسېرى يېقىنلىشىۋاتقان بۈگۈنكى كۈندە، تەرەپلەرنىڭ خاتا ھۆكۈم چىقىرىپ قېلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرىلاپ بارماقتا. بۇ خىل خەتەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، دۆلەتلەر ئارا ئالدىن خەۋەرلەندۈرۈش مېخانىزمى ئورنىتىش، ئېنىق قائىدىلەرنى بېكىتىش ۋە ھەرىكەت مەقسىتىنى ئوچۇق-ئايدىڭ قىلىش ھەممىدىن بەكرەك زۆرۈردۇر.
ئۇكرائىنا ئۇرۇشى ۋە سودا ئالاقىسىنىڭ سىياسىي باھاسى
يېقىنقى ئۇكرائىنا ئۇرۇشى Starlink قا ئوخشاش خۇسۇسىي سودا تورلىرىنىڭ قانلىق جەڭ مەيدانىدا قانچىلىك ھەل قىلغۇچ رول ئوينايدىغانلىقىنى ئوچۇق كۆرسىتىپ بەردى. قۇرۇقلۇقتىكى ئالاقە ئەسلىھەلىرى ۋەيران قىلىنغان جەڭ رايونلىرىدا، پەقەت سۈنئىي ھەمراھ ئىنتېرنېتىلا ئالاقىنىڭ ئۈزۈلۈپ قالماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلدى. بۇ ئادەتتىكى سودا تېخنىكىسىنىڭ مەلۇم بىر پەيتتە بىر دۆلەتنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىك كۈچىگە ئايلىنالايدىغانلىقىنىڭ ئەڭ تىپىك مىسالىدۇر. بىراق، بىر خۇسۇسىي شىركەت تەمىنلىگەن مۇلازىمەتكە ھەددىدىن زىيادە تايىنىپ قېلىش ئىنتايىن خەتەرلىكتۇر. چۈنكى، شىركەتنىڭ سودا قارارى، خىزمەت دائىرىسى ياكى تېخنىكىلىق چەكلىمىلىرى دۆلەتنىڭ ھەربىي ھەرىكەتلىرىگە بىۋاسىتە تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا، دۆلەتنىڭ مۇتلەق ئىگىلىك ھوقۇقى بىلەن خۇسۇسىي شىركەتنىڭ كونتروللۇق ھوقۇقى ئوتتۇرىسىدىكى چېگرا چىگىش بىر مەسىلىگە ئايلىنىدۇ.
ئۇنداقتا، ئۇكرائىنا تەجرىبىسىدىن «كىمنىڭ سۈنئىي ھەمراھ تورى بولسا شۇ جەزمەن يېڭىدۇ» دېگەن يەكۈن چىقامدۇ؟ ياق. ھەربىي غەلىبىنى يەنىلا قۇرۇقلۇق قىسىملىرىنىڭ كۈچى، ئوق-دورا زاپىسى، دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي قۇۋۋىتى، سىياسىي ئىرادىسى ۋە خەلقئارادىكى ئىتتىپاقداشلارنىڭ كۈچلۈك ياردىمى بىرلىكتە بەلگىلەيدۇ.
مۇشۇ يەردە ھەر قانداق بىر دۆلەت ئېلىشقا تېگىشلىك ئەڭ مۇھىم ساۋاق شۇكى، بارلىق ئۈمىدنى بىرلا سودا تورىغا باغلاپ قويماي، جىددىي پەيتتە ئىشقا يارايدىغان زاپاس ئالاقە لىنىيەلىرىنىمۇ ھەر ۋاقىت تەييار تۇتۇش كېرەك. بۇ پەقەت ھەربىي تەلەپلا ئەمەس، بەلكى ئاپەتلەرگە تاقابىل تۇرۇش ۋە خەلقنىڭ ئالاقە بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈنمۇ ئىنتايىن مۇھىمدۇر.
ئامېرىكانىڭ ئىتتىپاقداشلىرى ۋە كۆپ قۇتۇپلۇق ئالەم تەرتىپى
ماقالە ئاپتورلىرى يەنە شۇنى تەكىتلەيدۇكى، ئامېرىكا يەككە كارخانا ۋە بىرلا خىل تېخنىكىغا بېقىنىپ قېلىشنى ئازايتىپ، ئۆز ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئالەم ئىقتىدارى بىلەن تېخىمۇ زىچ ھەمكارلىشىشى لازىم [1]. بۇ تەكلىپنىڭ ھەربىي جەھەتتىكى ئەھمىيىتى زور بولۇپ، ئەگەر مەلۇم بىر رايوندىكى سۈنئىي ھەمراھ ياكى راكېتا مەركىزى ۋەيران قىلىنسا، ئىتتىپاقداشلارنىڭ باشقا مەنبەلىرى خىزمەتنى دەرھال داۋاملاشتۇرالايدۇ.
شۇ نۇقتىدىن، ناتو (NATO) 2026-يىلىدىكى ئالەم بوشلۇقى ھەمكارلىق تەشەببۇسى ئارقىلىق، ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئالاقە، كۆزىتىش ۋە تېز سۈرئەتتە راكېتا قويۇپ بېرىش ئىقتىدارلىرىنى بىر يەرگە جەم قىلىش يوللىرىنى ئاكتىپ ئىزدىمەكتە [5]. بىراق، بىر تەشەببۇسنىڭ ئېلان قىلىنىشى بىلەن ئۇنىڭ ئەمەلىي مەشغۇلات ئىقتىدارىغا ئايلىنىشى ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى تونۇپ يېتىشىمىز كېرەك.
ھەمكارلىق دېگەننىڭ ئۆزىگە خاس مۇرەككەپلىكىمۇ بار. ھەربىي ئىتتىپاقداشلار بىر مەقسەتتە بېشىنى قوشقاندىمۇ، ئۇلارنىڭ قوللىنىدىغان تېخنىكا ئۆلچەملىرى، سودا مەخپىيەتلىكى، سانلىق مەلۇماتلارنى ئورتاقلىشىشى ۋە خىراجەت تەقسىماتى قاتارلىق مەسىلىلەردە ئۆز ئالدىغا مەنپەئەت توقۇنۇشى بولىدۇ. شۇڭا، ئالەم ھەمكارلىقى قەغەز يۈزىدىكى سىياسىي باياناتلار بىلەنلا ئەمەس، بەلكى رېئاللىقتىكى ئەمەلىي ئىجرا قىلىش كۈچى بىلەن باھالىنىدۇ.
خىتاي بەرپا قىلىۋاتقان يېڭى سۈنئىي ھەمراھ تورلىرىمۇ باشقا دۆلەتلەر ئۈچۈن قوشۇمچە بىر تاللاش بولۇپ قېلىشى كۈتۈلمەكتە. ئەمما ئۇ تاللاشلارنىڭ خېرىدارلارنى جەلپ قىلالىشى، يەنىلا مۇلازىمەتنىڭ باھاسى، ئىشەنچلىكلىكى، قانۇنىي كاپالىتى، شەخسىي ئۇچۇرلارنىڭ قوغدىلىشى ۋە ئۇزاق مۇددەتلىك مۇلازىمەت ۋەدىسىگە باغلىقتۇر.
شۇنداق قىلىپ، ئالەم بوشلۇقىدىكى بۇ بەيگە ئەمدىلىكتە پەقەت ئامېرىكا بىلەن خىتاي ئوتتۇرىسىدىكىلا ئىككى تەرەپلىك رىقابەت بولۇشتىن ھالقىپ كەتتى. باشقا قۇدرەتلىك دۆلەتلەر، رايونلۇق ئىتتىپاقلار ۋە سودا شىركەتلىرىنىڭ ھەممىسى بۇ يېڭى ئالەم تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىشىدە ئۆزىگە چۇشلۇق مۇھىم رول ئوينايدۇ.
خۇلاسە: نوقۇل ئۈستۈنلۈك بىلەن ھەقىقىي بەرداشلىق بېرىش كۈچىنىڭ پەرقى
مەلۇمكى، خىتاينىڭ ئالەم بوشلۇقى ساھەسىدە قولغا كەلتۈرگەن شىددەتلىك ئىلگىرىلەشلىرى، ئامېرىكانىڭ مەزكۇر ساھەدىكى رىقابەت مۇھىتىنى پۈتۈنلەي ئۆزگەرتىۋەتتى. قايتا ئىشلىتىلىدىغان ئىلغار راكېتا تېخنىكىسى، يېڭى ئالاقە تورلىرى ۋە ھەربىي كۆزىتىش ئىقتىدارى ئامېرىكانىڭ مۇتلەق ئۈستۈنلۈكىنىڭ ئەمدى تارىخقا ئايلىنىۋاتقانلىقىدىن دېرەك بېرىدىغان ئامىللارنىڭ بىر قىسمىدۇر. ئەمما، بۇنى كۆرۈپلا «خىتاي ئامېرىكانىڭ ئورنىنى ئاللىقاچان ئىگىلىدى» ياكى «ئالەم ئۇرۇشى ئەمدى مۇقەررەر» دەپ ئالدىراپ يەكۈن چىقىرىۋېلىشمۇ ئورۇنسىزدۇر.
«Foreign Affairs» ماقالىسىنىڭ ئەڭ يارقىن ۋە قىممەتلىك تەرەپلىرىدىن بىرى شۇكى، ئۇ بىزگە قۇدرەتلىك بىر ئالەم سىستېمىسىغا ئىگە بولۇش بىلەن، شۇ سىستېمىغا ھەددىدىن زىيادە بېقىنىپ قېلىش ئوتتۇرىسىدىكى خەتەرلىك زىددىيەتنى كۆرسىتىپ بەردى. ئامېرىكا تېخىمۇ كۆپ سۈنئىي ھەمراھلارغا ئېرىشەلەيدۇ، ئەمما مەلۇم كاشىلا سەۋەبلىك ئۇ تورلارنىڭ بىر قىسمى ئۈزۈلۈپ قالغان تەقدىردە نورمال ئىشلەش ئىقتىدارى بولمىسا، بۇ خىل سانلىق ئۈستۈنلۈك تولۇق بىخەتەرلىككە كاپالەتلىك قىلالمايدۇ.
بۇ چىگىش مەسىلە پەقەتلا ئامېرىكاغا خاس ئەمەس. خىتاي، ياۋروپا دۆلەتلىرى ۋە ھايات-ماماتى ئالەم مۇلازىمىتىگە باغلانغان باشقا ھەر قانداق جەمئىيەت ئۈچۈنمۇ ئۆزىنىڭ ھالقىلىق ئالاقە ۋە كۆزىتىش سىستېمىلىرىنى قانداق قوغداش، ئىشەنچلىك زاپاس يوللارنى قانداق قۇرۇپ چىقىش ۋە دۆلەتلەر ئارا ئىستراتېگىيەلىك خاتا ھېسابلاشنى قانداق ئازايتىش كۈنتەرتىپتىكى ئەڭ مۇھىم مەسىلىدۇر. شۇڭا، كەلگۈسىدىكى دۇنياۋى كۈچ تەڭپۇڭلۇقىنى دۆلەتلەرنىڭ ئالەم بوشلۇقىغا قانچە كۆپ ئۈسكۈنە چىقارغانلىقىلا بەلگىلىيەلمەيدۇ. تېخىمۇ ھەل قىلغۇچ سوئال شۇكى، ئالەم ئۇل ئەسلىھەلىرىگە بۇ قەدەر يۈكسەك دەرىجىدە تايىنىۋاتقان دۇنيادا، ئەگەر بۇ غايەت زور سىستېمىلار كاشىلىغا ئۇچرىسا ياكى دۈشمەن توقۇنۇشىنىڭ نىشانىغا ئايلىنىپ ۋەيران بولسا، بۇ دۆلەتلەر قاراڭغۇلۇق ئىچىدىمۇ يەنىلا ئۆز ئالدىغا قانچىلىك ئىشەنچلىك، مۇستەقىل ۋە بىخەتەر ھەرىكەت قىلالايدۇ؟ ھەقىقىي كۈچ مانا مۇشۇ نۇقتىدا سىنىلىدۇ.
مەنبەلەر:
[1] Curlee, K., & Bresnick, S. (2026, October 14). China’s next frontier: How Beijing is challenging Washington in outer space («خىتاينىڭ يېڭى رىقابەت مەيدانى: بېيجىڭ ئالەم بوشلۇقىدا ۋاشىنگتونغا قانداق جەڭ ئېلان قىلماقتا؟»). Foreign Affairs.
[2] U.S. Space Force. (2026). Space threat fact sheet («ئالەم بوشلۇقىدىكى تەھدىتلەر ھەققىدە پاكىت ۋاراقچىسى»).
[3] Secure World Foundation. (2026). Global counterspace capabilities report («يەرشارىدىكى سۈنئىي ھەمراھقا قارشى ئىقتىدارلار دوكلاتى»).
[4] United Nations Office for Outer Space Affairs. (1967). Treaty on principles governing the activities of states in the exploration and use of outer space («ئالەم بوشلۇقى شەرتنامىسى»).
[5] NATO. (2026, July 7). NATO allies join forces to develop high-end space capabilities («ناتو ئىتتىپاقداشلىرىنىڭ ئىلغار ئالەم ئىقتىدارى ھەمكارلىقى»).
